Кіріспе

Крайова – Румынияның оңтүстік-батысындағы ең ірі қала, елдің жетінші ірі қаласы және Доль округінің астанасы, Олтенияның орталық бөлігіндегі Жиу өзенінің шығыс жағалауында орналасқан. Бұл қала ұзақ жылдар бойы саяси орталық болып келген және Оңтүстік Карпаттардан (солтүстікке) және Дунай өзенінен (оңтүстікке) шамамен бірдей қашықтықта жатыр. Крайова – Бухаресттің батысындағы ең маңызды сауда қаласы және Олтенияның ең ірі қаласы. Қала 1790 жылғы жер сілкінісіне, 1795 жылғы обаға және 1802 жылғы түріктердің шабуылына (сол шабуылда қала өртенді) қарамастан, аймақтық сауда орталығы ретінде гүлденді. Қала басқаруындағы ауылдар: Фэчей, Мофлени, Поповени, Шимнику-де-Жос, Чернеле, Чернелеле-де-Сус, Извору-Рече және Ровине. Соңғы төрт ауыл 1996 жылға дейін Cernele коммунасының құрамында болды, кейін қаламен біріктірілді.

Этимологиясы мен атаулары

Craiova сөзінің екі мүмкін этимологиясы бар: көне славян тіліндегі "kral" ("патша") сөзі, ол Румынияда "crai" деп, ал славян тілінде "krajina" ("шекара" немесе "аймақ") деп алынған. Атаудың серб текті болуы мүмкін, себебі бұл аймақта тарихи жергілікті азшылықтар болған. Венгр тілінде қала Арпад әулеті тұсындағы венгр билігінің іздері сақталған "Királyi" немесе "Krajova" деп аталады. Қаланың неміс тіліндегі атауы – Krajowa.

Тарих

Дакия және рим қаласы Пелендаваның орнында орналасқан Крайова бұрын Олтенияның астанасы болған. Оның ежелгі бандары, Валахия мемлекетінің ең жоғары тұрған боярлары, бастапқыда Крайовешти әулетінен шыққан. Бандардың өз бейнесі бар монеталар соғу құқығы болды – бұл румын тіліндегі «бан» сөзінің монета атауы ретінде пайда болуының бастауы. XVI ғасырдың соңында Крайовешти әулетінің экономикалық күші шамамен 100 ауылды (182 қаржылық тауар) құрады. Бұл күш оларға саяси тәуелсіздік статусын берді, сондықтан сол кездегі билеушілер осы күшті әулетпен одақтаспаса билікті ұстай алмады. Крайовешти әулетінен елді басқару үшін көптеген воеводалар таңдалды: Неаго Басараб, Раду аф Афумати, Раду Шербан (1602–1611), Матей Басараб, Константин Шербан, Шербан Кантакузино, Константин Бранковеану. 1395 жылы Крайовада Валахия князі Мирча I Валахияның Осман сұлтаны Баязид I-ге қарсы жеңіс одны болған болуы мүмкін (Рывина шайқасын қараңыз). XVI ғасырдың бірінші жартысынан бері «қала» деп жиі аталатын Крайова аймағы Валахия және Румынияның маңызды экономикалық аймағы ретінде қарастырылды. 1718–1739 жылдардағы Габсбургтердің Олтенияны басып алуы кезінде (Крайова банатын қараңыз), экономикалық қысым мен орталықтандырудың күшеюіне байланысты Крайованың мәртебесі төмендеді, бұл хайдуктардың белсенділігінің артуына және Крайова боярларының наразылықтарына әкелді. 1761 жылы князь Константин Маврокордатос тұсында банды Бухарестке көшірді, ал олардың орнына Крайовада қаймақамдар қалдырылды. Князь Эммануэль Джанни Русет тұсында Валахияның ордасы 1768–1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде пана орны ретінде қарастырылған Крайоваға (1770–1771) көшірілді. 1800 жылы бүлікші паша Осман Пазвантоғлу қаланың көп бөлігін өртеп жіберді. 1821 жылғы Валахия көтерілісі кезінде қазіргі Доль округінің тұрғындары Тюдор Владимирескудің пандурларына көптеп қосылып, Бухарестке жорыққа үлес қосты. XIX ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Крайова қолөнер кәсіптері мен қоғамдық қызметтерге негізделген экономикалық өркендеуге куә болды. Ресей империясының басып алуы және Органикалық ережелердің алғашқы кезеңдерінде (1828–1834) қала экономикалық өнімділігін арттырды; 1832 жылы 595 дүкен болды, оның 197-сі казармаға айналдырылды, ал 398-і кірпіштен салынған үйлер болды. Сол кезде Крайова бидай, тері, тірі мал және басқа да өнімдерді Австрия және Осман империяларына экспорттады. Крайова азаматы Косташе Романеску 1848 жылғы Валахия төңкерісі кезінде Уақытша үкіметтің басшыларының бірі болды. Валахияның соңғы екі билеушісі Георге Бибеску мен Барбу Димитрие Штирбей Крайовада тұратын маңызды бояр әулетінен шыққан – Бибеску әулетінен. 1860 жылға қарай Крайовада 4633 ғимарат болды, олардың ішінде 3220 үй, 26 шіркеу, 11 мектеп және 60 фабрика мен шеберхана болды. Сонымен қатар, қалада 90-ға жуық өнеркәсіптік мекеме болды, оның ішінде 12 фрезерлік, 3 сыра зауыты, 2 газ және мұнай зауыты, 4 күнбеу зауыты және 2 баспахана; Доль округінің қолөнершілерінің жалпы санының 57% -ы Крайовада тұрды (1088 қолөнерші, 687 жолаушы және 485 шәкірт). Тәуелсіздік соғысынан кейінгі кезең экономикалық және мәдени прогресс кезеңі болды. Нәтижесінде, XIX ғасырдың соңында 40 мың тұрғыны бар Крайова қаласында шағын фабрикалар (химия, ауыл шаруашылығы және құрылыс материалдарын өндіру) мен тоқыма фабрикалары пайда болды. 1896 жылдың 26 қазанында Крайова электр станциясы пайдалануға берілді (AEG жабдығымен 310 АТ қуатымен жұмыс істейді, 39 көшедегі 365 көше шамдарын жарықтандырады, 30 км ұзын желі құрайды); Крайова ішкі жанатын қозғалтқыштармен электр қуатымен қамтамасыз етілген елдің алғашқы қаласы болды. 1900 жылы Крайовада Олтенияның өнеркәсіптік бірліктерінің 43,1% -ы болды; олар 924 өнеркәсіптік компанияны (оның ішінде 20 ірі өнеркәсіптік мекеме, 1078 жұмысшы) құрады. 1925 жылы ірі өнеркәсіптік мекемелердің саны 40-қа жетті. Банктік қызмет 20 ғасырдың басында дамыды (осы кезде 6 банк пен 2 валюта айырбастау бюросы жұмыс істеді). Соғыс аралығындағы кезеңде Крайова, ауыл шаруашылығы аймағының орталығы ретінде, одан әрі индустрияландыруды аз көрді; өнеркәсіптік жұмысшылардың саны салыстырмалы түрде аз болды. 1939 жылы Крайовада 100-ден астам жұмысшы жұмыс істейтін 7 өндірістік бөлімше болды: киім өнеркәсібі компаниялары Олтения және Скрисул Романеск бүкіл елде және шетелде танымал болды. 1940 жылдың 7 қыркүйегінде осы жерде Крайова келісімшартына қол қойылды; оның шарттары бойынша Румыния 1913 жылғы Екінші Балқан соғысынан кейін Румынияға ие болған Оңтүстік Добруджа аумағын Болгарияға берді. 1960-жылдардың басында, коммунистік режим тұсында, қала автомобиль және қозғалтқыш құрастыру өнеркәсібі, сондай-ақ әуе-ғарыш өндірісі, химия өнеркәсібі, тамақ өнеркәсібі, құрылыс, электртехника, кен өндіру және электр қуаты өнеркәсібінің орталығына айналды. Сол кезде тұрғын үйлердің құрылысы да басталды, 1967–1968 жылдары Новак жотасының алғашқы тұрғын аудандарының бірі салынды, содан кейін сол жылдары Силоз Валя Рошие салынды. Кейінірек 1980-жылдары Крайовица Ноуа, Рывина, 1 мамыр, Сэрари және Лэпуш Аржеш тұрғын аудандары салынды. 1989 жылғы төңкерістен кейін еркін нарық пен басқарудың толық децентрализациясы қайта орнатылды, бірнеше өнеркәсіптер жекешелендіруге ұшырады, ал нарық жеке бастамаларға ашылды. Экономикалық өзгерістерге ұшырағандықтан, өнеркәсіп маңызды сала болып қала береді, Крайова өнімдерінің шамамен 70% -ын құрайды.

Экономика

ХІХ ғасырдың алғашқы екі онжылдығында Крайова экономикалық өсіммен, сондай-ақ сауданың, коммерцияның және мемлекеттік қызметтердің ұлғаюымен ерекшеленді. Басқа ірі қалалар сияқты, Крайова сауда, әкімшілік және мәдени орталыққа айналды. 1828–1834 жылдардағы билікке келу кезеңінде Крайова айтарлықтай экономикалық өркендеді. 1832 жылы 595 дүкен болды, олардың «187-сі ағаштан, ал 398-і тас қабырғалы» еді. Қала Ольтенияның сауда орталығы болды. Ол Австрия мен Түркияға астық, тері, балауыз, мал, май және қызметтер экспорттады. Экспортқа тұрақты жоғары сұраныстың нәтижесінде 1846 жылы Дунай арқылы Брэилаға астық тасымалдауға акциялармен қатысатын алғашқы румын қоғамы құрылды. 1860 жылға қарай Крайовада 4633 ғимарат болды, оның 3220-сы үйлер, 26 шіркеу, 11 мектеп және 60 фабрика немесе шеберханалар еді. Сонымен қатар, шамамен 90 өнеркәсіптік мекеме болды, олардың ішінде 12 желдіқозғалтқыштық, 3 сыра зауыты, 2 газ және мұнай зауыты, 4 тері өңдеушілік және 2 баспахана бар еді. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, Крайова Доль округының шеберлерінің жалпы санының 57,7% -ын құрады (1088 шебер, 687 жолшы және 485 шәкірт). ХІХ ғасырдың соңында Крайова қаласында химиялық өнімдер, ауыл шаруашылығы машиналары, графикалық дизайн, тері өңдеу, тоқыма, құрылыс материалдары сияқты шағын зауыттар мен шеберханалар болды. 1896 жылдың 26 қазанында Крайова электр станциясы (AEG жабдығын пайдалана отырып) жұмыс істей бастады, 39 көшедегі 365 шамды қуатпен қамтамасыз етті. Крайова – ішкі жану қозғалтқыштарына негізделген электр қуатымен жұмыс істейтін елдегі алғашқы қала болды. 1900 жылы Крайова Ольтениядағы өнеркәсіптік бірліктердің 43,1% -ын құрады, онда 924 өнеркәсіптік кәсіпорын болды (олардың 20-сы ауыр өнеркәсіпке жатты, онда 1078 жұмысшы жұмыс істеді). 1925 жылы ауыр өнеркәсіп орындарының саны 49-ға дейін өсті, ал 1930 жылы жұмысшылардың саны 5530-ға жетті. Банктік сала да дамыды; ХХ ғасырдың басында 6 банк және 2 айырбастау бюросы болды. Соғыс аралық кезеңде, негізінен ауыл шаруашылығы аймағында орналасқан қала, Румынияның басқа қалалық аймақтарымен салыстырғанда өте баяу индустрияланып жатқандығы айтылды. 1939 жылы Крайовада 100-ден астам жұмысшысы бар 7 өндірістік бірлік болды: «Ольтения» киім фабрикасы, «Скрисуль Романеск» («Румын жазуы») баспасы, «Конкордия» макарон фабрикасы, «Барбу Друга» нан және макарон фабрикасы, «Семантоаря» фабрикасы және «Траюль» нан фабрикасы. Өндірістің елдің басқа орталықтарымен бірдей деңгейде дамыған жалғыз саласы – графикалық өнер еді. «Ramuri» және «Scrisul Românesc» есімді екі баспахана Румынияда және шетелде жақсы танымал болды. 1960 жылдардан бастап қала қуатты өнеркәсіптік орталыққа айналды; машина жасау, құралдар, ұшақтар, химия, азық-түлік, жеңіл өнеркәсіп, құрылыс материалдары, электроника, кен өндіру және энергетика салаларында өнеркәсіп дамыды. 1989 жылғы Румыния революциясы экономикада маңызды өзгерістерге әкелді, еркін нарық енгізіліп, барлық ұлттық экономикалық секторларды басқару орталықтандырылмады. Өнеркәсіпте өндіріс қуатының жалпы төмендеуі байқалды, себебі өзгерістердің әсерін және жүйе өзгергеннен кейінгі экономикалық шоқтарды болжау мүмкін болмады. Дегенмен, өнеркәсіп қала экономикасының ең ірі секторын (70%) құрайды. Революциядан кейінгі кезеңде телекоммуникациялық қызметтер, банк және сақтандыру, басқару консалтингісі (CDIMM, Румындық-Америка орталығы) кеңейе бастады. Бірлескен кәсіпорындардың саны мен инвестицияланған капиталдың құны округ деңгейінде едәуір өсті – Доль округы осы көрсеткіштер бойынша бірінші орында тұрды. Қаланың жұмыс істейтін халқының (шамамен 110 000 адам) 38% өнеркәсіпте, 15% сауда және жөндеу қызметінде, 10% көлік және қойма шаруашылығында, 8% білім беруде, 5,7% медициналық салада жұмыс істейді.

Craiova тобы

Крайова тобы Вишеград тобының үлгісімен, 2015 жылдың 24 сәуірінде Крайова қаласында Румыния, Болгария және Сербия тарапынан құрылды. Грекия кейін 2017 жылы ұйымға қосылды.