Техас үстіртіндегі Пало Дуро каньоны

Кіріспе

Техас Панхендл жарлығындағы Пало-Дуро каньоны – Капрок жарлығының каньондық жүйесі. АҚШ-тың ең ірі каньондарының бірі ретінде, оның ұзындығы шамамен 120 миль (193 км) және орташа ені 6 миль (10 км) құрайды, бірақ кейбір жерлерде 20 мильге (32 км) жетеді. Тереңдігі шамамен 800 фут (244 м), ал кейбір аймақтарда аңғардың түбінен айналасындағы төбелерге дейінгі қашықтық 1000 футқа (305 м) дейін жетеді. Пало-Дуро каньоны (испан тілінен аударғанда "қатты таяқ" деген мағынаны білдіреді) өлшемімен де, әсерлі геологиялық ерекшеліктерімен де – көп түсті тау жыныстарының қабаттары мен тік жартастармен – "Техастың Ұлы каньоны" деп аталды, олар Ұлы каньондағыларға ұқсас. Бұл каньон Пало-Дуро каньоны мемлекеттік паркінің құрамына кіреді. 2022 жылы мемлекеттік саябақты 442 242 адам барып көрді.

Геология

Каньонды Прери-Дог-Таун-Форк-Ред-Ривер қалыптастырды, ол бастапқыда Батыс Техастың Ллано-Эстакадоның тегіс бетінде иреліп өтеді, содан кейін кенеттен және күрттей Caprock Escarpment-тен төмен түседі. Мыңжылдықтар бойы су эрозиясы каньонның геологиялық құрылымдарын жасады. Көрінетін каньондық құрылымдарға үңгірлер мен худулар жатады. Каньонның ең танымал және ерекше белгісі – Маяк тасы. Көп мақсатты, қатарға тізілген саябақ жолы осы құрылымға арналған. Пало-Дюро каньонын Плейстоцен кезеңінде Прери-Дог-Таун-Форк-Ред-Ривер кесіп өтті, сол кезде бүкіл аймақ көтерілді. Каньонда көрінетін көптеген қабаттар перм және триас кезеңдерінде шөгінді. Ең ескісінен ең жасысына дейін, әрқайсысы сәйкессіздікпен бөлінеді:

Квартермейстер формациясы перм кезеңіне жатады және Каньонның төменгі беткейлерін құрайды. Бұл қабат жағалауға жақын, жағалаулық теңіз ортасында қалыптасқан, толқынды іздері мен қиылысқан қабаттары бар сазтастар мен тақтатастардан, сондай-ақ құрғақ тасқындық жазықтықтарда сатинды гипс пен галиттен тұратын булану шөгінділерінен тұрады. Қызыл түс тотығу кезеңдерін көрсетеді. Тековас формациясы Докум тобының бір бөлігі және Трухильо формациясымен байланысты. Бұл көп түсті триас бірлігі шифер, сазтас және құмтастан тұрады. Ағыстар мен батпақтарда шөгінді, оның түсі әртүрлі тотығу жағдайларын және мұндай орталарға тән құрғақ/ылғал циклдарын көрсетеді. Бұл тау жыныстары қазбаларға толы, фитозаврлардың, қосмекенділердің және балықтардың қалдықтарын қамтиды, оның ішінде Метозавр, Десматосух, Коскинонодон және өкпелі балық, сондай-ақ копролиттер мен Араукариоксилонның қатты ағаш қалдықтары бар. Септариан кальцит конгломераттары мен кальцит геодалары көп, ал шифер талустық беткейлермен жабылған аз тік каньон қабырғаларын құрайды. Бұл 60,96 метрлік құрылымның ортасында 4,57 метр қалыңдығы бар біріккен ақ құмтастың айқын жолағы бар. Лаванда, сұр және ақ шиферлер осы құмтастың астында жатыр, ал апельсин шифері осы құмтастың және жоғарыдағы Трухильо формациясының арасында орналасқан. Квартермейстер және Тековас формациялары Капитал Пик құрайды. Сол сияқты, Триас шыңының төменгі үштен бірі терең ойылған Квартермейстер формациясынан тұрады, оның үстінде Тековас формациясының сазды беткейлері мен тегіс беті жатыр, бәрі де ауа райына төзімді Трухильо формациясының құмтастарымен жабылған. Бұл құмтастың үлкен блоктары, массаның жоғалуынан, шыңның бүйірлерінде және табанында кездеседі. Құмтастың қабаттары шифер мен тас шоғырынан кезекпен орналасқан. Огалалада семсер тісті мысықтардың (Смилодон), сүйек сындыратын иттердің (Борофагус), мастодонттардың, жылқылардың, ұзын мойынды түйелердің (Эпикамелус), носорогтардың және 3 футқа дейін жететін ірі тасбақалардың қазбалары бар. Сазтас пен құмтас кремниймен біріктірілген, бұл опалдың және шамамен шерт қалталарының пайда болуына себеп болды. Олар жақын маңдағы Нью-Мексикодағы комманчеро деп аталатын саудагерлермен байланыста болды. 1852 жылы АҚШ әскери тобы, капитан Рэндольф Б. Марси басшылығында, Қызыл өзеннің бастауын іздеу кезінде каньонды картаға түсірді. 1874 жылға дейін жер американдық үндістердің бақылауында болды, сол кезде полковник Рональд С. Маккензи басшылығындағы әскери экспедиция үндістерді Оклахомадағы резервацияларға көшіру үшін жіберілді. Маккензи экспедициясы 1200-ге жуық үндістердің жылқысын тұтқынға алып, оларды жақын маңдағы Туле каньонында Пало-Дюро каньоны шайқасында сойып тастады. Команчилер мен киовалар мойындап, аймақтан кетіп қалды. Көп ұзамай, 1876 жылы Чарльз Гуднайт пен Джон Адейр есімді бай шотландтық Ольстер Пало-Дюро каньонында JA ранчосын құрды. Полковник Гуднайт 1890 жылға дейін ранчоны басқаруға көмектесті. Келесі жарты ғасырда каньон жеке қолында болды, бірақ тұрғындар үшін туристік орынға айналды. Чарльз Н. Гулд 1905 жылы каньонның геологиялық картасын жасап, формацияларға атау берді. 1931 жылы ірі жер иесі жергілікті сауда палатасымен екі жылдық келісімшартқа қол қойып, көпшілікке каньонға кіруге рұқсат берді. Каньонның жоғарғы бөлігі 1934 жылы Техас штаты сатып алып, Пало-Дюро каньоны мемлекеттік паркіне айналдырды. Амарилло Пало-Дюро каньоны мемлекеттік паркіне жақын орналасқан ең үлкен қала, бірақ кішігірім Каньон қаласы жақын орналасқан. 1976 жылы Пало-Дюро каньоны мемлекеттік паркі Ұлттық парк қызметімен Ұлттық табиғи ескерткіш ретінде тағайындалды. 1933 жылдан 1937 жылға дейін Паркті дамытуға Азаматтық консервация корпусының жеті бөлімшесі қатысты. Төрт топ ветерандардан, екі топ афроамерикандықтардан және бір жас топтан тұрды, олар Парк жолы 5 құрылысымен бастап, әртүрлі құрылыс жобаларына қатысты, ол каньонның жиегінен еденіне дейін екі жолақты жол. Басқа жобаларға бас кеңсе ғимараты, құбырлар, төмен су өткелдері, көпірлер, Spring House, Well House, Коронадо Lodge аймақтық орталығы, Cow Camp деп аталатын 4 түнгі кабина және жиектегі 3 кабина кірді. Сонымен қатар, үстелдері, орындықтары, оттықтары және қоқыс контейнерлері бар пикник және кемпинг аймақтары салынды.

The Quartermaster Formation is Permian in age, and forms the red, lower slopes of the Canyon. This layer was deposited in a near shore shallow marine environment consisting of siltstones and shales with ripple marks and cross bedding, that alternated with dry tidal flats indicated by satin spar gypsum and halite cast evaporite deposits. The red color indicates periods of oxidation. The Tecovas Formation is a part of the Dockum Group with the Trujillo Formation. This multicolored Triassic unit consists of shale, siltstone, and sandstone. Deposited in streams and swamps, its colors indicate varying oxidizing conditions, and the alternating dry/wet cycles typical of such environments. These rocks are fossiliferous, containing the remains of phytosaurs, amphibians, and fish, including Metoposaurus, Desmatosuchus, Koskinonodon, and lungfish, besides coprolites and the petrified wood remains of Araucarioxylon. Septarian calcite concretions and calcite geodes are numerous, and the shale forms the less steep canyon walls covered by talus slopes. A prominent band of jointed white sandstone about 4.57 m thick marks the middle of this 60.96 m formation. Lavender, gray and white shales lie below this sandstone, while an orange shale lies between this sandstone and the Trujillo Formation above. The Quartermaster and Tecovas Formations make up Capital Peak. Likewise, the lower third of Triassic Peak is composed of the deeply furrowed Quartermaster Formation, overlain by the gentle slopes and smooth surface of the Tecovas Formation shales, all capped by the weather resistant Trujillo Formation sandstone. Large blocks of this sandstone, due to mass wasting, are found along the flanks and base of the peak. The sandstone has alternating layers of shale and marl pebble conglomerate. Fossils of saber toothed cats (Smilodon), bone crushing dogs (Borophagus), mastodons, horses, long necked camels (Aepycamelus), rhinoceroses, and large tortoises up to 3 feet in length, are present in the Ogallala. The siltstone and sandstone have been cemented by silica, which gives rise to the occurrence of common opal and almost chert pockets. They had contact with traders, called Comancheros, in nearby New Mexico. A United States military team under Captain Randolph B. Marcy mapped the canyon in 1852 during their search for the headwaters of the Red River. The land remained under American Indian control until a military expedition led by Colonel Ranald S. Mackenzie was sent in 1874 to remove the Indians to reservations in Oklahoma. The Mackenzie expedition captured about 1,200 of the Indians' horses and slaughtered them in nearby Tule Canyon during the Battle of Palo Duro Canyon. The Comanche and Kiowa conceded and left the area. Soon after, in 1876, Charles Goodnight and a wealthy Ulster Scot named John Adair established the JA Ranch in Palo Duro Canyon. Col. Goodnight helped manage the ranch until 1890. Over the next half century, the canyon remained in private hands but was an increasingly popular tourist spot for residents. Charles N. Gould made a geologic map of the canyon and named the formations in 1905. In 1931, a major landowner signed a two year contract with the local chamber of commerce to allow public access to the canyon. The upper section of the canyon was purchased by the State of Texas in 1934 and turned into the Palo Duro Canyon State Park. Amarillo is the largest city near Palo Duro Canyon State Park, but the smaller city of Canyon is nearer. In 1976, Palo Duro Canyon State Park was designated as a National Natural Landmark by the National Park Service. Seven units of the Civilian Conservation Corps developed the park from 1933 until 1937. Four groups of veterans, two groups of African Americans, and one junior group took part in various construction projects, starting with the construction of Park Road 5, a two lane road from the rim to the floor of the canyon. Other projects included the headquarters building, culverts, low water crossings, bridges, Spring House, Well House, the Coronado Lodge interpretive center, 4 overnight cabins known as Cow Camp, and the 3 rim cabins. In addition, picnic and camping areas were built, complete with tables, seats, fireplaces, and garbage receptacles.

Туризм және қызмет

Пало-Дюро каньоны Техас мемлекеттік парктері мен жабайы табиғат департаменті жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Паркке күндізгі кіру Техас парктерінің төлем картасымен (Texas Parks Pass) қамтамасыз етіледі. Пало-Дюро каньонында парк аумағында түрлі шаралар ұйымдастырылады. Жаяу серуендеу, велосипед тебу және атпен жүру үшін 16 маршрут бар, олардың ұзындығы 0,05 шақырымнан 7,08 шақырымға дейін жетеді. Тұрғын шатырларға сумен жабдықталған және автокөліктерге арналған кемпингтерге де орын бар. Каньонда атпен саяхаттауды жоспарлаған кемпингтіктерге жылқы ұстауға арналған жайлар да қарастырылған. Сонымен қатар, каньонның шетінде орналасқан жатақханаларды жалға алуға болады, олар каньон мен күн шығысына әдемі көрініс ашады. Топтық жатқан жерлер мен алаңдар топтық жиналыстар, жастар ұйымдары және тойлар үшін қолжетімді. Мак Дик павильоны тойлар мен кештер өткізуге танымал орын, себебі каньон керемет фонды ұсынады.

Мәдениетте

XX ғасырдың басында Амарилло және Каньон қалаларының жанында тұрған суретші Джорджия О’Кифф Пало-Дюро туралы: «Бұл – отпен жанасқан, құбылып тұрған қазан, керемет жарық пен түстерге толы» деп жазған. Ол 1916-1918 жылдар аралығында Батыс Техас мемлекеттік колледжінде оқытушы және өнер кафедрасының меңгерушісі болып жұмыс істеген кезінде Пало-Дюро каньонының суреттерін салған. Пало-Дюро каньонында «Техас» атты ашық ауадағы тарихи және музыкалық драма жыл сайын жазда Техас Панайолы аймағының актерлері, әншілері, бишілері мен суретшілері қояды. Драматург Пол Элиот Грин жазған спектакльдің тұңғыш көрсетілісі 1966 жылдың 1 шілдесінде Пало-Дюро каньоны мемлекеттік саябағындағы жаңа салынған «Пионер» амфитеатрында өтті. Бұл драма әр жазда жалғасып келеді, соның арқасында «Техас» елдегі ең көп көретін ашық ауадағы тарихи драма атанды. Американдық композитор Сэмюэл Джонстың үшінші симфониясы «Пало-Дюро каньоны» деп аталады. Оның тұңғыш орындалуы 1992 жылдың 1 мамырында Пало-Дюро каньоны мемлекеттік саябағындағы «Пионер» амфитеатрында өтті, дирижерлік жасаған Джеймс Сетапен Амарилло симфониялық оркестрімен бірге (оркестр осы туынды тапсырыс еткен). Композитор: «Мен бұл шығарма арқылы каньонның қалыптасуына кеткен ұзақ уақытты сезімдік деңгейде түсіндіруді қаладым. Сондай-ақ, бұл каньонды қасиетті жер санайтын үндістерге құрмет көрсетуді де мақсат тұттым. Мен музыка арқылы әр адамның жазық, ағашсыз кең даладан Пало-Дюро каньонының түрлі-түсті кеңістігіне құлайтын сәттегі таңғажайып сезімін бейнелегім келді» деп жазды. Осы жылы PBS телеарналарында ұлттық деңгейде көрсетілген «And There Will Be Sounds» атты каньон, композитор және симфония туралы KACV теледидарының деректі фильмі шықты, ал кейіннен Сиэтл симфониясы оның коммерциялық жазбасын шығарды. 2018 жылы шведтік BIS лейблінде «American Symphonies» атты көп арналы SACD жинағының бір бөлігі ретінде екінші жазба жарық көрді, оны дирижерлік жасаған Ланс Фридель Лондон симфониялық оркестрімен бірге орындады.

The painter Georgia O'Keeffe, who lived in nearby Amarillo and Canyon in the early 20th century, wrote of the Palo Duro: "It is a burning, seething cauldron, filled with dramatic light and color." She made paintings of Palo Duro Canyon between 1916 and 1918, when she was an instructor and head of the art department at West Texas State Normal College. Palo Duro Canyon is the site of an outdoor historical and musical drama, titled Texas, presented annually each summer by actors, singers, dancers, and artists of the Texas Panhandle region. The spectacle, created by playwright Paul Eliot Green, premiered on July 1, 1966, at the newly constructed Pioneer Amphitheatre in Palo Duro Canyon State Park. It has continued each summer through the present, making Texas "the best attended outdoor history drama in the nation." American composer Samuel Jones's Symphony No. 3 is titled "Palo Duro Canyon." It premiered May 1, 1992, in an outdoor performance at the Palo Duro Canyon State Park's Pioneer Amphitheatre, with James Setapen conducting the Amarillo Symphony (which had commissioned the work). The composer writes: "I wanted the piece to conjure up an intuitive awareness of the long movements of time required for the creation of a canyon. I also wanted in some way to pay homage to Native Americans, to whom this canyon was a sacred place. And I wanted to capture in music that magical moment which everyone experiences when they first see the flat, treeless High Plains fall dizzyingly away into the colorful vastness of the Palo Duro Canyon itself." A KACV TV documentary on the canyon, composer, and symphony, titled And There Will Be Sounds, was broadcast on PBS stations nationally later that year; and a commercial recording was subsequently released by the Seattle Symphony under the baton of Gerard Schwarz. A second recording was released in 2018 as part of a multichannel SACD titled 'American Symphonies' on the Swedish BIS label, with Lance Friedel conducting the London Symphony Orchestra.