Кіріспе
Лос-Анджелес, Калифорниядағы жер сілкінісі
1994 жылғы Нортридж жер сілкінісі 1994 жылдың 17 қаңтарында сағат 4:30:55 PST уақытымен Лос-Анджелес қаласының Сан-Фернандо аңғары аймағында болған 6,7 балдық, көрінбейтін итеру типіндегі жер сілкінісі болды. Жер сілкінісі шамамен 10–20 секундқа созылды, ал оның жердің ең жоғары үдеуі 1,82 g құрады, бұл Солтүстік Америкадағы қалалық аймақта құралдармен тіркелген ең жоғары көрсеткіш. Дүмпулер Сан-Диего, Турлок, Лас-Вегас, Ричфилд, Финикс және Энсенада қалаларында да сезілді. Риналди қабылдау станциясындағы жер бетіндегі ең жоғары жылдамдық бұрын-соңды тіркелмеген жылдамдық болды. Одан кейін 6,0 балдық екі серпіліс болды, біріншісі бастапқы оқиғадан бір минут өткен соң, екіншісі шамамен 11 сағаттан кейін, жалпы мыңдаған серпілістердің ішіндегі ең күштісі. 57 адам қаза тауып, 9000-нан астам адам жарақат алды. Мүліктік зиян 13–50 миллиард долларға (2021 жылы 24–93 миллиард долларға тең) бағаланды, бұл АҚШ тарихындағы ең қымбат табиғи апаттардың біріне айналды.
Эпицентр
Жер сілкінісі Лос-Анджелес қаласының оңтүстік-батысына қарай 32 шақырым жердегі Сан-Фернандо аңғарында болды. "Нортридж" деп аталғанымен, жер сілкінісінің ошағы және едәуір зардап келген айманы деп есептелгенімен, нақты эпицентрі бірнеше күн ішінде көршілес Резеда ауданында анықталды. АҚШ Геологиялық қызметі гипоцентрдің географиялық координаттарын және тереңдігін анықтады. Бұл бұрын белгісіз болған, қазір Нортридж соқыр итермелеу жарылысы (Пико итермелеу жарылысы деп те аталады) деп аталатын жарылыста болды. Негізгі сілкініс кезінде бірнеше басқа жарылыстар да аз ғана жарылысқа ұшырады, ал ірі жер сілкінісі немесе одан туындаған оқиғалар кезінде тағы да жарылыстар болды.
Зақымдану және өлім-жітім
Залал 137 шақырымға дейін созылып, ең көп зақым батыс Сан-Фернандо аңғарында, Санта-Моника, Голливуд, Сими-Вэлли және Санта-Кларита қалалары мен аудандарында тіркелді. Голливудтағы тарихи Мысыр театры мен Глендейлдегі Капитал театры құрылымдық зақымдануға байланысты жабылып, қызыл белгімен белгіленді. Қаза тапқандардың нақты саны белгісіз, дереккөздер 60-тан 72-ге дейін деп бағалап отыр, көптеген бағалаулар 60-қа жуық. "Ресми" өлім саны 57-ге жетті, ал көптеген адамдар стрестен туындаған жүрек аурулары сияқты тікелей емес себептерден қайтыс болды. Кейбір жағдайларда, апатта бизнесін жоғалтқан адамның өзіне қол жұмсауы да есепке алынды. Актриса Айрис Адриан 1994 жылдың қыркүйегінде жер сілкінісі кезінде сынған жамбасының асқынуларынан қайтыс болды. "Нортридж Медоуз" пәтер кешенінің құлауы салдарынан 16 адам қаза тапты. Нортридж Мода орталығы мен Калифорния мемлекеттік университеті, Нортридж де ауыр зақымдарға ұшырады, әсіресе тұрақ құрылыстарының құлауы көзге түсті. Жер сілкінісі сонымен қатар күн сайын миллиондаған жолаушыларды тасымалдайтын кең автожол желісіне келген зақымдарға байланысты бүкіл әлемнің назарын аударды. Ең ірі зақым Санта-Моника автожолында, 10-шы қалааралық магистралінде тіркелді, ол АҚШ-тағы ең қызылымыз жол ретінде танымал, автожол жөндеуден өткен кезде үш ай бойы жақын маңдағы жолдарда тығырыл тудырды. Солтүстікте, 5-ші (Алтын штаттық автомагистралі) және 14-ші (Антилопа аңғары автомагистралі) магистральдарының Неухолл қиылысы 1971 жылғы Сильмар жер сілкінісінде болғандай 23 жыл өткен соң қайта құлады, тіпті ол құрылымдық элементтеріне ұсақ өзгерістер енгізіліп қайта салынған болатын. Лос-Анджелес полициясының мотоциклші полиция қызметкері Кларенс Уэйн Дин Ньюхолл қиылысының құлауынан қаза тапты, зақымдалған қосылыстан оңтүстікке қарай 14-тен оңтүстікке қарай 5-ке түсіп, 40 фут биіктіктен құлады. Ол таңертеңгі қараңғыда жолдың құлап кеткенін кеш байқаған болуы мүмкін. Қайта салынған қиылыс бір жылдан кейін оның құрметіне қайта аталды. Оранж округінде орналасқан Анахайм қаласында оңтүстік-шығысқа қарай 80 шақырым жерде Анахайм стадионының көрсеткіш тақтасы бірнеше жүз орынға құлап, қосымша зақым келтірді. Ол кезде стадион бос болды. Бірнеше коммерциялық ғимараттар құлағанмен, жер сілкінісі таңертеңгі уақытта болғандықтан және ол сонымен қатар федералды мерекеде (Мартин Лютер Кинг кіші күні) болғандықтан, адам шығыны азайды. Калифорнияда сейсмикалық белсенділік белгілі болғандықтан, жергілікті құрылыс нормалары ғимараттардың жер сілкінісіне төтеп беру үшін арналған конструкциялық ерекшеліктерді қамтиды. Алайда, зақымдар кейбір құрылымдық ерекшеліктердің күтілгендей жұмыс істемегенін көрсетті. Осы жайттарға байланысты құрылыс нормалары қайта қарастырылды. Кейбір ғимараттар зақым бірден байқалмағандықтан бірнеше айдан кейін ғана қызыл белгімен белгіленді. Жер сілкінісі 1,0 g шамасындағы ерекше күшті жер асты үдеуін тудырды. Өрт пен көшкін де зақым келтірді. Нортридж жер сілкінісі 6,6 балдық Сан-Фернандо (Сильмар) жер сілкінісімен бірдей аймақты соққыға ұшырағанымен ерекшеленді. Жалпы зақымның шамамен 13-50 миллиард долларға жететіні бағаланды. Көптеген зардап шеккендер мен зақымдар көп қабатты ағаштан жасалған ғимараттарда (мысалы, үш қабатты Нортридж Медоуз пәтер үйі) тіркелді. Әсіресе, төменгі қабаты тұрақ ретінде пайдаланылатын ғимараттар нашар жұмыс істеді. Газ құбырларының бұзылуынан немесе бекітілмеген су жылытқыштардың құлауынан көптеген өрттер шықты. Сан-Фернандо аңғарында бірнеше жер асты газ және су желілері үзіліп, кейбір көшелерде бір мезгілде өрт пен су тасқыны болды. Жүйеге келген зақымдар кейбір аудандарда су қысымының нөлге дейін төмендеуіне әкеп соқты, бұл одан әрі өртпен күресуге кедерілді. Бес күннен кейін 40 000-нан 60 000-ға дейін абоненттер сумен қамтамасыз етілмей отырғаны анықталды. Күтілгендей, нығайтылмаған кірпіштен салынған үйлер мен тік беткейлердегі үйлер зақымдалды. Алайда, Калифорния заңдарымен нығайтылуға тиіс мектеп ғимараттары (1-12 сынып) жалпы алғанда жақсы сақталды.
Өркен қызуының басталуы
Нортридж жер сілкінісінің ерекше салдары – Вентура округінде кокцидиоидомикоз (саялы қызба) індетінің пайда болуы. Бұл тыныс алу жолдарының ауруы, саңырауқұлақтың ауадағы спораларын тыныспен жұтудан туындайды. Хабарланған 203 жағдайдың ішінде үш адам қайтыс болды, бұл алғашқы сегіз аптадағы қалыпты деңгейден шамамен 10 есе жоғары көрсеткішті құрады. Бұл жер сілкінісінен кейін мұндай індеттің тіркелген алғашқы жағдайы, және споралардың сейсмикалық қозғалыс салдарынан туындаған жер көшкіндерінен пайда болған үлкен шаң бұлттарымен таратылғаны болжанып отыр. Көптеген жағдайлар жер көшкіндерінен тікелей жел бағытында тіркелді.
Ауруханалар
Он бір аурухананың құрылысы зардап шегіп, бұзылып немесе қолдануға жарамсыз болып қалды.
Теледидар, кино және музыка өндірістері
Фильмдер мен телешоулардың түсірілімі тоқтатылды. Дүйсенбі күні таңертең жер сілкінісі болған кезде, Warner Bros. компаниясының "Бірінші кісі өлтіру" фильмі (Кристиан Слейтер, Кевин Бэкон және Гэри Олдмен қатысқан) эпицентрден 6 км қашықтықта түсіріліп жатқан еді. Түсірілім тоқтатылды. Басты сот залының декорациясы қирады. Бұл ғимарат кейіннен зақым келгендігіне байланысты қауіпсіз емес деп танылып, "қызыл белгі" қойылды. "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш" тоғызыншы маусымның "Пайда мен залал" эпизоды сол кезде түсіріліп жатқан еді, актерлер Армин Шимерман мен Эдвард Уайли Парамаунт Пикчерс студиясынан толық ференги және кардассиан макияжымен кетіп қалды. "Сайнфелдтің" бесінші маусымының "Пирог" атты эпизоды 17 қаңтарда түсірілімді бастауға жоспарланған еді, бірақ декорациялар зақымдалды. Сондай-ақ, ABC телеарнасының орталығындағы ABC "Жалпы ауруханасы" ішінара құлап, судан зақым көрді. Уэс Крейвеннің "Жаңа кошмар" фильміндегі барлық жер сілкінісі сахналары Нортридж жер сілкінісінен бір ай бұрын түсірілген. Нақты жер сілкінісі түсірілім аяқталуға бірнеше апта қалғанда болды. Кейіннен қаланың жер сілкінісінен зардап шеккен аймақтарын түсіру үшін топ жіберілді. Актерлер мен түсіру тобы алғашқыда нақты жер сілкінісінен бұрын түсірілген көріністерді шамадан тыс деп ойлаған, бірақ жер сілкінісінен кейін түсірілген кадрларды көргеннен кейін, олардың шынайылығына таң қалды. Фильмдер мен ойын-сауық бағдарламаларының кейбір архивтері де зардап шекті. Мысалы, 1960 жылдардағы "Менің сүйкімді қуыршағым" ситкомының түпнұсқа 35 мм пленкалары жойылды.
Көлік
Бірқатар ірі жолдар мен тас жолдардың бөліктері, соның ішінде Ла Сиенега бульвары арқылы өтетін Интерстейт 10 және Калифорния штатының 14, 118 және Интерстейт 210 тас жолдарымен қиылысатын жерлер құрылымдық зақымдану немесе құлау салдарынан жабылды. Джеймс Э. Робертс Caltrans компаниясының бас көпір инженері болды және 2006 жылы қайтыс болғанға дейін Caltrans компаниясының сейсмикалық нығайту бағдарламасын басқарды. Теміржол қызметі қысқа мерзімге тоқтатылды, ал Amtrak толық және кеңейтілген Metrolink қызметі жер сілкінісінен кейінгі күндері кезең-кезеңмен жаңадан басталды. Жол көлігінің тоқырауы Metrolink компаниясын ақпан айында Камариллоға, ал сәуір айында Окснардқа қызмет көрсетумен тәжірибе жасауға итерді, бұл бүгінге дейін Вентура округінің желісі ретінде жалғасуда, сондай-ақ Антилопа аңғарының желісін жоспардан шамамен он жылға ертерек ұзартты. Алты апта ішінде алты жаңа станция ашылды. Metrolink күтпеген жолаушылар ағынына қарсы тұру үшін Amtrak, Сан-Францискодағы Caltrain және Канаданың Торонто қаласындағы GO Transit компанияларынан жабдықтарды жалға алды. Amtrak Аркадиядағы теміржол көпірінің құрылымдық зақымдануына байланысты Пасадена учаскесіндегі қызметін тоқтатты және барлық теміржол трафигін Риверсайд және Фуллертон арқылы қайта бағыттады. Жер сілкінісі болған күні барлық MTA автобус бағыттары ауытқулармен және кешігулермен жұмыс істеді. Лос-Анджелес халықаралық әуежайы және аймақтағы басқа да әуежайлар 2 сағаттық сақтық шарасы ретінде жабылды, соның ішінде Бурбанк Глендейл Пасадена әуежайы (қазіргі Голливуд Бурбанк әуежайы) және эпицентрге жақын орналасқан Ван Нуис әуежайы, онда диспетчерлік мұнара радиолокациялық ақаудан және панельдің құлауынан зардап шекті. Әуежай жер сілкінісінен кейін кезең-кезеңмен қайта ашылды.
Калифорния мемлекеттік университеті, Нортридж
Калифорнияның Нортридж мемлекеттік университеті жер сілкінісінің эпицентріне ең жақын университет болды. Кампустағы көптеген ғимараттар ауыр зақымдар алды және тұрақ құлап іркілді. Көптеген сабақтар уақытша құрылыстарға көшірілді. 1994 жылғы Нортридж жер сілкінісі CSUN кампусына зор әсер етті, инфрақұрылымының көп бөлігіне зақым келтіріп, кампус аумағында бірнеше өрт пен жарылыс болды. 6,7 балдық жер сілкінісі бірнеше ғимараттарды зақымдады, сондай-ақ телефон желілерін бұзып, компьютер жүйелерін тоқтатып тастады. Бұл сейсмикалық оқиға салдарынан Нортридж Медоуз кешенінде екі CSUN студенті мен тағы 14 тұрғын қаза тапты. Ғимараттарға келген зақым кампустың жабылуына және 1994 жылғы көктемгі семестрдің басталуының кешігуіне әкеп соқты.
Кампусқа зақым келген
Университет кампусындағы барлық 58 ғимаратқа ауыр зақым келтірілді, нәтижесінде 406 миллион долларлық қалпына келтіру жұмыстары қажет болды (бүгінгі күні 757 миллион долларға бағаланады). Сонымен қатар, жаңадан салынған студенттердің C тұрақ құрылысы құлап, оны бұзуға тура келді. Oviatt кітапханасының ішкі және сыртқы бөліктері зақымдалды, бірақ ғимараттың орталық бөлігінің негізгі қаңқасы берік қалды, студенттердің оны пайдалануына мүмкіндік берді. Ғылым кешенінде №1 және №2 ғимараттар өртенді, ал №3 және №4 ғимараттарды байланыстыратын көпірлер жабылып, тұрақсыз деп танылды. Көркемсурет ғимараты мен Оңтүстік кітапханасы ішкі құрылымдық зақымдарға ұшырады, осының салдарынан екі ғимарат та бұзылып, жаңадан салынуы керек болды.
Сабақтар мен оқуға түсу
1994 жылғы көктемгі семестр Нортридж жер сілкінісі салдарынан екі аптаға кешіктірілді. Ғимараттардың зақымдануына байланысты университет өзінің ешбір сыныбын пайдалана алмады. Бірақ кампус ашылды және студенттерге жылдам құрастырылатын сыныптар мен кеңселер ұсынылды. CSUN президенті доктор Бленда Уилсон кампустың барлық қолданыстағы жерлеріне уақытша құрылыстар орнатылатынын растады. Сыныптар мен әкімшілік кеңселерді орналастыруға қажетті тіркемелер мен күмбездерді сатып алуға шамамен 350 миллион доллар жұмсалды (1994 жылғы 350 доллар бүгінгі күні шамамен <calculated amount> миллионға тең). Жатақханалар зақымдану салдарынан жабылып, қауіпсіз болмағандықтан және жөндеу қажет болғандықтан студенттер саны шамамен 1000-ға азайды, соның салдарынан кейбір студенттер үйсіз қалды.
Сыртқы ресурстар
Жер сілкінісі миллиондаған долларлық зардапқа алып келді, нәтижесінде студенттер саны күрт азайды. CSUN зақымдалған ғимараттарды қайта жаңарту жұмыстарына Маккарти қоры, Common Wealth Fund және Union Bank Foundation ұйымдарынан ақшалай көмек алды. Бұдан өзге, кампусқа Лос-Анджелес Таймс Вэлли басылымы журналистика факультетіне 23 000 долларлық (1994 жылғы 23 000 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) чек табыстады. CSUN сондай-ақ, қалпына келтіру жұмыстарын қолдау және жергілікті қауымдастықтың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін FEMA және OES мемлекеттік органдарынан көмек алды. UCLA және Пирс колледждері өз есіктерін ашып, CSUN студенттеріне кітапханаларын пайдалануға мүмкіндік берді, сонымен қатар университетке барып-келу үшін шалғай көліктер ұсынды.
Көңіл көтеру және спорт
Универсал студиясы Голливуд 1974 жылы шыққан "Землетрясение" фильміне негіделген "Землетрясение" аттракционын жапты. Лома-Приета жер сілкінісінен кейін ол екінші рет жабылды. Анахаймдағы Angel Stadium (бұрынғы Анахайм стадионы) стадионының есептегіш тақтасы орындықтарға құлап, зақым келді.
Басқа ғимараттар
Лос-Анджелестің көптеген мұражайлары, соның ішінде Голливудтағы арт-деко ғимараты, және көптеген қалалық сауда орталықтары жабылды. Газзарридің түнгі клубы қалпына келтірілмейтін зақымға ұшырап, бұзылып алынды. Санта-Моника қаласы айтарлықтай зардап шекті. Санта-Моникадағы көппәтерлі тұрғын үйлердің көптегені сары және қызыл таңбалармен белгіленді. Санта-Моника каньоны мен Сент-Джон ауруханасы арасындағы аймақ ерекше қатты зардап шекті, бұл сызықты аймақ мүлікке елеулі зиян келтірді. Санта-Моника қаласы үй иелеріне жөндеу жұмыстарын жүргізуге көмек көрсетіп, тұрғындардың мүмкіндігінше ертерек үйлеріне оралуына жағдай жасады. Валенсияда Калифорния өнер институты ауыр зақымдарға ұшырады, сабақтар 1994 жылдың соңына дейін жақын жердегі Lockheed сынақ орталығына көшірілді. Лос-Анджелес біріктірілген мектеп округі аймақтағы жергілікті мектептерді жапты, олар бір аптадан кейін қайта ашылды. UCLA және басқа да жергілікті университеттер де жабылды. Оңтүстік Калифорния университетінің бірнеше ескі кампус ғимараттарына құрылымдық зақым келді, бірақ сабақтар кестеге сәйкес өтті.
Өмір салтының бұзылуы келесі апталарда
Жер сілкінісінен кейінгі апталарда Сан-Фернандо аңғарының көптеген тұрғындары үйлерін толығымен жоғалтты немесе жөндеу жұмыстарын жүргізбей, үйде өмір сүруді жалғастыруға болмайтын ауыр құрылымдық зақымдарға ұшырады. Аймақтағы үйлердің басым көпшілігі, бірнеше нақты аудандарды қоспағанда, салыстырмалы түрде зардап шекпегенімен, көптеген адамдар алғашқы сілкіністен кем болмайтын немесе одан да күштірек қайта сілкініс болуінен қорқады. Бірақ күшті қайта сілкініс болмады, көптеген тұрғындар қысқа мерзімге баспаналарда немесе ауданнан тыс достары мен туыстарымен тұруды жөн көрді. Жер сілкінісінен кейінгі күндері көптеген кәсіпорындар жабық болды, ал кейбір инфрақұрылымды қалпына келтіруге бірнеше ай, тіпті жылдар кетті. Сілкіністен кейінгі апталарда көптеген жүргізушілердің күнделікті жолы ұзарды, әсіресе Санта-Кларита мен Лос-Анджелес арасында және I 10 тас жолымен Вестсайдке барып-келетін жүргізушілер үшін. Сонымен қатар, көптеген кәсіпорындар бастапқы орналасқан жерлеріне келген құрылымдық зақымдарға немесе оларға қол жеткізу қиындықтарына байланысты уақытша жайғасуға немесе басқа орынға көшуге мәжбүр болды. Кейбіреулер үйлері мен аудандары қайта салынып жатқан кезде жұмыс орнына жақын жерге уақытша көшіп кетті.
Мемлекеттік заңнамалық жауап
Нортридж жер сілкінісі бірқатар заңнамалық өзгерістерге әкелді. Сақтандыру компанияларының көптеген шығынға ұшырауына байланысты, көптеген сақтандыру компаниялары Калифорнияда жер сілкінісінен сақтандыруды тоқтатуға немесе оны қатты шектеуге мәжбүр болды. Оған жауап ретінде Калифорния заң шығарушы органы Калифорния жер сілкінісі органы (CEA) құрды, ол мемлекеттік басқарудағы, бірақ жеке қаржыландырылатын, минималды жабуды ұсынатын ұйым. Сонымен қатар, автожол көпірлерін сейсмикалық дірілдерге қарсы нығайтуға айтарлықтай күш жұмсалды және 1995 жылы су жылытқыштарды дұрыс бекітуді талап ететін заң қабылданды.
Инженерлік талдау
Нортридж жер сілкінісінің құрылымдардың мінез-құлқына тигізетін әсерін талдау көптеген зерттеушілер тарапынан зерттелді. Мысалы, жер асты қабырғаларының мінез-құлқы сандық әдістерді пайдалану арқылы Нортридж жер сілкінісі кезінде бағаланды. Жер асты бекітілген қабырғалардың сейсмикалық мінез-құлқы мен ACI 318 ережелері бойынша жобалау әдісін салыстыру көрсетті, Нортридж жер сілкінісінің жүктемелері астында қабырғалардың иілу моменті мен қию күші тиісінше рұқсат етілген шектерден 2,8 және 2,7 есе артық болды. Сондықтан, ACI 318 кодексінің талаптарын қолдана отырып, диафрагма қабырғаларын сейсмикалық жобалау кезінде сақтық таныту қажет.
Танымал мәдениетте
1995 жылы Алексис Красиловскийдің "Эпицентр U" атты фильмі түсірілді. "Жер сілкінісі хагдасы" (1995) – Ванда Коулман оқыған "Эпицентр U" фильмінің видео үзіндісі. 1998 жыл шамасында Poetry Film Workshop компаниясымен 3/4" және VHS форматтарында таратылды. 2008 жылы "Some Women Writers Kill Themselves" DVD жинағының бір бөлігі ретінде қайта шығарылды. 2004 жылы "Асқыр қыз туралы әңгіме" фильмінде Нортридж жер сілкінісі сюжеттік құрал ретінде пайдаланылды. Фильм – Хиллари Дафф пен Чад Майкл Мюррей бас рөлдерде ойнаған "Күлшегі" ертегісінің заманауи нұсқасы. Онда Даффтың кейіпкері Сэм Монтгомери Сан-Фернандо аңғарында әкесі, өгей анасы және екі қарындасымен бірге тұрады. Оның әкесі Хал жер сілкінісі кезінде өгей анасын құтқаруға тырысып қаза табады, осы оқиғамен фильм басталады. "Бақытты фермер" әнінің әуенімен жазылған жер сілкінісі туралы ән Animaniacs мультсериалының "Жер сілкінісі, жер сілкінісі!" эпизодында ойнатылды. Саймон Харрис пен Дэдди Фредди "The Big One" әнін жазды, ол "барлық құрбандарға арналған" деп аталып, жер сілкінісінің күші мен оқиғаларын көрсетеді. Оның тақырыпты жеңіл-жеңіл қарауы және ирониялық атауы бар лейбл (Harris' Music of Life) кейбір адамдарды олардың Лос-Анджелеске риза еместігіне және оқиғаға шынайы алаңдамағанына сендірді. 1997 жылы "Вулкан" фильмінде Нортридж жер сілкінісі туралы айтылды. Нортридж жер сілкінісі танымал "Тәуекелге алғашқы ден қоюшылар" телесериалының S2 E2 эпизодында, "911" сериалында бірнеше рет еске алынды. 2018 жылдың 24 қыркүйегінде көрсетілген "7.1" атты эпизод, Лос-Анджелес қаласының тұрғындары мен құтқарушылар – полицейлер, жедел жәрдем қызметкерлері, өрт сөндірушілер және 911 диспетчерлерінің көзқарасынан ұқсас, ойдан шығарылған жер сілкінісінің оқиғаларын көрсетеді.