Гавайи вулканы: Мауна-Кеаның құдіреті

Кіріспе

Гавай жанартауы

Мауна Кеа (,/m//O://n//ə// /'/k//eɪ//ə/ немесе ,/m//aʊ//n//ə// /'/k//eɪ//ə/; Мауна а Вакеа деген қысқартылған атауы) – Гавай аралында орналасқан белсенді емес қалқан тәрізді жанартау. Оның шыңы теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, бұл оны Гавайидегі ең биік нүкте және Жердегі аралдардың екінші ең биік шыңы етеді. Оның биіктігі Мауна-Лоадан шамамен жоғары. Мауна-Кеа өзінің биіктігіне қарай ерекше топографиялық айқындықпен ерекшеленеді: оның ылғалды биіктігі таулардың арасында әлем бойынша он бесінші орында, ал құрғақ биіктігі . Бұл құрғақ биіктік Эверест тауының теңіз деңгейінен биіктігінен ( ) жоғары, сондықтан кейбір мамандар Мауна-Кеяны теңіз астындағы табанынан бастап әлемдегі ең биік тау деп атайды. efn|Мысалы, National Geographic. Бұл оның аралындағы ең биік шыңы, сондықтан оның ылғалды биіктігі теңіз деңгейінен жоғары биіктігімен сәйкес келеді, . Негіздің анықталуы шартты болғандықтан, Гималай тауларының барлығында өте терең тамырлар бар деген мәлімдемелер жиі кездеседі. Мысалы, Атакама шұңқырынан Анд тауларына дейін үлкен көтерілулерді өлшеуге болады, Ричард шұңқырының түбінен ( ) жақын орналасқан Луллальяко тауының шыңына дейін ( ) аралықты қарастырсақ. Бірақ Ламлам тауы мен Луллальяконың құрғақ биіктігі Мауна-Кеаға қарағанда төмен, себебі олардың тамырлары барлық бағытта шұңқырларға жетпейді.

Туған жер тарихы

Гавай аралына келген алғашқы ежелгі гавайлықтар тамақ пен су мол болған жағалауларда өмір сүрді. Елді мекендер 12 және 13 ғасырдың басында Мауна-Лоа – Мауна-Кеа аймағына дейін кеңейді. Археологиялық деректерге сүйенсек, бұл аймақтар аң аулау, тас материалдарын жинау және мүмкін рухани себептермен немесе астрономиялық немесе навигациялық байқаулар үшін пайдаланылған. Таудың мол орманды аймағы өсімдіктер мен жануарларға азық-түлік пен баспанаға қажетті шикізат берді. Бұрын жыртқыш аңдар көрмеген, ұшпайтын құстар негізгі азық көзіне айналды. Гавай аралдарының ерте қоныстануы жергілікті экожүйелерде үлкен өзгерістерге және көптеген түрлердің, әсіресе құстардың жойылуына әкелді. Ежелгі гавайлықтар шетелдік өсімдіктер мен жануарларды әкелді, олардың келуі эрозияның артуымен байланысты болды. Басты орман экожүйесі орманнан шалғынды жерге айналды; бұл өзгерістердің бір бөлігі отты пайдаланудан туындады, бірақ орман экожүйесінің құлдырауы мен Гавайидегі құстардың құрып кетуінің басты себебі Полинезия (немесе Тынық мұхиты) тышқандарының енгізілуі болып көрінеді. Гавайидің бес жанартауы қасиетті таулар деп саналады, ал ең биік Мауна-Кеаның шыңы – ең қасиеттісі. Осы себепті, капу (ежелгі Гавай заңдары) келушілердің құқықтарын жоғары дәрежелі алийлерге шектеді. Гавайлықтар табиғи ортаның элементтерін белгілі бір құдайлармен байланыстырды. Гавайи мифологиясында Мауна-Кеаның шыңы "құдайлар аймағы" деп аталады, мұнда мейірімді рухтар мекендейді. Полиаху, қар құдайы, да сонда тұрады. 1100 жыл шамасында жерлестер Мауна-Кеаның биік жағында аса тығыз базальтты (су асты мұздықтары кезінде лава ағындарының тез суынуынан пайда болған) құралдар жасау үшін ацзе карьерлерін құрды. Жанартау шынысы мен габброны пышақтар мен балық аулау құралдары үшін жиналды, ал тұтқалар үшін маман ағашы артықшылыққа ие болды. 1400 жылдан кейін карьердің ең белсенді кезеңінде ірі және ұсақ кесу үшін бөлек жайлар болды; жұмысшыларды қамтамасыз ету үшін азық-түлік, су және ағашпен қамтылған баспаналар; және дайын өнімді жасау шеберханалары болды. Алайда, аралдың ең алғашқы батыс бейнелері, соның ішінде Мауна-Кеа, 18-ші ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында зерттеушілер жасаған. Еуропа мен Америкамен байланыс арал тұрғындарына үлкен әсер етті. Бастапқыда Гавайиде тұратын жергілікті тұрғындар аурулармен зардап шекті; сауда-саттықпен бірге Хилло, Киалакекуа және Кайлуа сияқты порт қалалары да өсті; ал металл құралдар енгізілгеннен кейін Мауна-Кеадағы ац карьерлері тасталды. 1825 жылдың 17 маусымында "Блонде" кемесімен шыққан экспедиция, оның басшысы ботаник Джеймс Макрей болды, Мауна-Кеа шыңына жетті. Макрей Мауна-Кеаның күміс семсерін (Argyroxiphium sandwicense) алғаш рет сипаттады: "Соңғы мильде өсімдіктер жоқ еді, тек бір өсімдік Сигенизия руына жататын, Юккаға ұқсас өсуімен, өткір, күміс түсті жапырақтары мен үш-төрт фут биіктіктегі көк тік бұтақтары, қоңыр гүлдері бар, шын мәнінде керемет, және оны көру үшін осы жерге арнайы келудің қажеті жоқ". 1881 жылы Хавай Корольдігінің билеуші басшысы болу үшін жарыста патшайым Эмма Ваиау көлінің суларында шомылу үшін шыңға барды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында атпен жүруге болатын жолдар пайда болды, көбінесе жануарлардың жылжуынан жасалған. Бүгінде шыңға жету үшін әртүрлі жағдайларда бірнеше жол бар. Алыста орналасуы басқа жерлердегілерден ерекше эволюциялық желілерге әкелді және осы эндемикалық түрлерді сыртқы биотикалық әсерден оқшаулады, сондай-ақ оларды құрып кету мен инвазивті түрлердің әсеріне аса осал етеді. Сонымен қатар, Гавайидің экожүйелеріне адамның шаруашылық қызметі, оның ішінде ауыл шаруашылығы үшін жерді тазарту қауіп төндіреді; аралдың эндемикалық түрлерінің үштен бірі жойылған деп есептеледі. Мауна-Кеаның биіктігі Гавай аралдарындағы биологиялық экожүйелердің ең көп түріне ие болуын қамтамасыз етеді. Таудағы экожүйелер температураның өзгеруіне және биіктікке байланысты жауын-шашынға байланысты тау беткейлерінде концентрикалық сақиналар құрайды. Бұл экожүйелерді биіктікке қарай үш топқа бөлуге болады: альпілік-субальпикалық, таулы және базальды орман.

The first Ancient Hawaiians to arrive on Hawaii island lived along the shores, where food and water were plentiful. Settlement expanded inland to the Mauna Loa – Mauna Kea region in the 12th and early 13th centuries. Archaeological evidence suggests that these regions were used for hunting, collecting stone material, and possibly for spiritual reasons or for astronomical or navigational observations. The mountain's plentiful forest provided plants and animals for food and raw materials for shelter. Flightless birds that had previously known no predators became a staple food source. Early settlement of the Hawaiian islands led to major changes to local ecosystems and many extinctions, particularly amongst bird species. Ancient Hawaiians brought foreign plants and animals, and their arrival was associated with increased rates of erosion. The prevailing lowland forest ecosystem was transformed from forest to grassland; some of this change was caused by the use of fire, but the prevailing cause of forest ecosystem collapse and avian extinction on Hawaii appears to have been the introduction of the Polynesian (or Pacific) rat. The five volcanoes of Hawaii are revered as sacred mountains; and Mauna Kea's summit, the highest, is the most sacred. For this reason, a kapu (ancient Hawaiian law) restricted visitor rights to high ranking aliʻi. Hawaiians associated elements of their natural environment with particular deities. In Hawaiian mythology, the summit of Mauna Kea was seen as the "region of the gods", a place where benevolent spirits reside. Poliahu, deity of snow, also resides there. Around AD 1100, natives established adze quarries high up on Mauna Kea to extract the uniquely dense basalt (generated by the quick cooling of lava flows meeting glacial ice during subglacial eruptions) to make tools. Volcanic glass and gabbro were collected for blades and fishing gear, and māmane wood was preferred for the handles. At peak quarry activity after AD 1400, there were separate facilities for rough and fine cutting; shelters with food, water, and wood to sustain the workers; and workshops creating the finished product. However, the earliest Western depictions of the isle, including Mauna Kea, were created by explorers in the late 18th and early 19th centuries. Contact with Europe and America had major consequences for island residents. Native Hawaiians were devastated by introduced diseases; port cities including Hilo, Kealakekua, and Kailua grew with the establishment of trade; and the adze quarries on Mauna Kea were abandoned after the introduction of metal tools. On June 17, 1825, an expedition from HMS Blonde, led by botanist James Macrae, reached the summit of Mauna Kea. Macrae was the first person to record the Mauna Kea silversword (Argyroxiphium sandwicense), saying: "The last mile was destitute of vegetation except one plant of the Sygenisia tribe, in growth much like a Yucca, with sharp pointed silver coloured leaves and green upright spike of three or four feet producing pendulous branches with brown flowers, truly superb, and almost worth the journey of coming here to see it on purpose." In 1881, Queen Emma traveled to the peak to bathe in the waters of Lake Waiau during competition for the role of ruling chief of the Kingdom of Hawaii. In the late 19th and early 20th centuries trails were formed, often by the movement of game herds, that could be traveled on horseback. Today, multiple trails to the summit exist, in various states of use. The remoteness resulted in evolutionary lines distinct from those elsewhere and isolated these endemic species from external biotic influence, and also makes them especially vulnerable to extinction and the effects of invasive species. In addition the ecosystems of Hawaii are under threat from human development including the clearing of land for agriculture; an estimated third of the island's endemic species have already been wiped out. Because of its elevation, Mauna Kea has the greatest diversity of biotic ecosystems anywhere in the Hawaiian archipelago. Ecosystems on the mountain form concentric rings along its slopes due to changes in temperature and precipitation with elevation. These ecosystems can be roughly divided into three sections by elevation: alpine–subalpine, montane, and basal forest.

Альпілік орта

Мауна-Кеаның шыңы ағаш шегінен жоғары орналасқан және көбінесе лавалық тау жыныстары мен альпілік тундрадан тұрады. Ауыр қар жауатын аймақ, өсімдіктерге жарамсыз, ол Гавайи тропикалық биік бұталы жерлер деп аталады. Мұндағы өсімдіктердің өсуі өте суық температура, қысқа вегетациялық кезең, аз жауын-шашын және қыс айларында қардың болуымен шектеледі. Топырақтың жетіспеуі тамырдың өсуін тежейді, топырақтан қоректік заттарды сіңіруді қиындатады және аймақтың суды ұстау қабілетін азайтады. Мауна-Кеа күміс қылышы тек альпілік аймаққа ғана тән деп есептелген, бірақ іс жүзінде малдың қысымы салдарынан сол жерге тығылып, төменгі биіктіктерде де өсе алады. Бұл экожүйе жойылу қаупі төніп тұрған ауудың (Pterodroma sandwichensis) ықтимал панасы және wēkiu жәндіктерін (Nysius wekiuicola) зерттеу орталығы болып табылады. Олардың қанында табиғи антифриз болғандықтан, олар көбінесе жылы беттердің астында жасырынады. Олардың сақталу статусы белгісіз, бірақ бұл түр енді Құрдымды түрлер тізіміне енгізілмейді; түрдің денсаулығына қатысты зерттеулер 1980 жылы басталды. Мауна-Лоада Nysius aa түрі де кездеседі. Мауна-Кеа экожүйесінде қасқыр өрмектер (Lycosidae) мен орман шатыр кеміргіштері де байқалды; алғашқысы жылуды сіңіретін тастардың астында жасырынып, екіншісі денелеріндегі суыққа төзімді химиялық заттар арқылы тіршілік етеді. Сонымен қатар, Мауна-Кеаның шыңына жақын жерде Agrotis helela және Agrotis kuamauna сияқты бірнеше жергілікті көбелектер де кездеседі.

Маманненайо орманы

Жанартаудағы орманды аймақта, биіктігі белгілі бір деңгейде, мамане (Sophora chrysophylla) және наио (Myoporum sandwicense) ағаштары басым. Мамане тұқымы мен наио жемісі – бұл аймақтағы құстардың, әсіресе палиланың (Loxioides bailleui) негізгі тағамы. Палила бұрын Мауна-Кеа, Мауна-Лоа және Хуалалай тауларының етегінде кездесетін, бірақ қазір тек Мауна-Кеа тауының етегінде ғана қоныстанды – бұл оның бұрынғы ареалының бар болғаны 10% құрайды және ол жойылу қаупі төніп тұрған түрлердің қатарына енгізілді. 18 ғасырдың соңында аралға әкелінген ешкілер (Capra hircus) де осы аймақта кең таралған. Коммерциялық мал жаюмен жабайы жануарлардың бәсекелестігі соншалықты күшті болғандықтан, оларды жою бағдарламасы 1920 жылдардың аяғында-ақ қолға алынған. 1964 жылы осілік бұғыларын (Axis axis) босату жоспары мал шаруашылығымен айналысатын адамдардың наразылығына байланысты тоқтатылды, олар бұл жануарлар егінге зиян келтіріп, ауру таратуы мүмкін деп қорқытқан. Аңшылар да қарсылық көрсетті, ал малшылар мен аңшылар арасындағы тартыс нәтижесінде халықтың экологиялық санасы арта түсті. Мауна-Кеада астрономиялық орталықтар құрыла бастаған кезде, табиғатты қорғаушылар Мауна-Кеаның экожүйесін қорғауды талап етті. Ормандардың 25% қоршаумен қоршалып, қалған 75% аң аулау үшін пайдалану жоспары ұсынылды. Табиғат қорғаушылардың қарсылығына қарамастан, жоспар іске асырылды. Бірақ жер бөлінгенімен, қоршау салуға қаражат бөлмеді. Осы даудың ортасында жойылып бара жатқан түрлерді қорғау туралы заң қабылданды. Ұлттық Одубон қоғамы мен Сьерра клубының құқықтық қорғау қоры Гавайи жер және табиғи ресурстар департаментіне қарсы сотқа шағымданып, олар федералды заңды бұзады деп мәлімдеді. Бұл іс – «Палила против Гавайи жер және табиғи ресурстар департаменті» (1978) деп танылды. Сот табиғат қорғаушылардың пайдасына шешім шығарды және жануарлар дүниесін мемлекеттік басқарудан гөрі федералды заңдардың басымдығын растады. Жойылып бара жатқан түрлерді қорғау туралы заңды бұзғандықтан, Гавайи штаты тау беткейіндегі барлық жабайы жануарларды алып тастауға міндеттелді. Аралда және Мауна-Кеада адамның шаруашылық қызметі мен инвазивті түрлердің таралуы салдарынан көптеген басқа да түрлер мен экожүйелер қауіп төніп тұр.

The forested zone on the volcano, at an elevation of , is dominated by māmane (Sophora chrysophylla) and naio (Myoporum sandwicense), both endemic tree species, and is thus known as māmane–naio forest. Māmane seeds and naio fruit are the chief foods of the birds in this zone, especially the palila (Loxioides bailleui). The palila was formerly found on the slopes of Mauna Kea, Mauna Loa, and Hualālai, but is now confined to the slopes of Mauna Kea—only 10% of its former range—and has been declared critically endangered. and goats (Capra hircus) introduced to the island in the late 18th century. Feral animal competition with commercial grazing was severe enough that a program to eradicate them existed as far back as the late 1920s, and a plan to release axis deer (Axis axis) in 1964 was prevented only by protests from the ranching industry, who said that they would damage crops and spread disease. The hunting industry fought back, and the back and forth between the ranchers and hunters eventually gave way to a rise in public environmental concern. With the development of astronomical facilities on Mauna Kea commencing, conservationists demanded protection of Mauna Kea's ecosystem. A plan was proposed to fence 25% of the forests for protection, and manage the remaining 75% for game hunting. Despite opposition from conservationists the plan was put into action. While the land was partitioned no money was allocated for the building of the fence. In the midst of this wrangling the Endangered Species Act was passed; the National Audubon Society and Sierra Club Legal Defense Fund filed a lawsuit against the Hawaii Department of Land and Natural Resources, claiming that they were violating federal law, in the landmark case Palila v. Hawaii Department of Land and Natural Resources (1978). The court ruled in favor of conservationists and upheld the precedence of federal laws before state control of wildlife. Having violated the Endangered Species Act, Hawaii state was required to remove all feral animals from the mountainside. There are many other species and ecosystems on the island, and on Mauna Kea, that remain threatened by human development and invasive species.

Төменгі орта

Мауна-Кеаның төменгі беткейіндегі шабындық жерлер бұрын Акация коа – Метросидер полиморфа (коа охия) орман болған. 1990 жылдардағы қант өнеркәсібінің құлдырауынан кейін осы жердің көп бөлігі игерілмей қалды, бірақ оның бір бөлігі мал жаюға, шағын шаруашылыққа және эвкалипт ағаштарын қағаз өндіруге өсіруге пайдаланылады. Хакалау орман ұлттық жануарлар қорығы – Мауна-Кеаның жел соғатын беткейіндегі ірі коа орман қорығы. Ол 1985 жылы құрылған, ол экожүйе қалдықтарын қамтиды. Бұл аймақта жойылып бара жатқан сегіз құс түрі, он екі жойылып бара жатқан өсімдік және жойылып бара жатқан Гавайи қарлығашы (Lasiurus cinereus semotus) және көптеген сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктер байқалды. 1989 жылдан бері қорықта кең ауқымды қайта отырғызу жұмыстары жүргізіліп келеді. Қорықтың кейбір бөліктері ауыл шаруашылығының туған жер экожүйесіне тигізген әсерін көрсетеді. Осы факторлар тарихи тұрғыдан Мауна-Кеяны жұлдыздарды бақылауға өте қолайлы орын етіп берді. UH өзінің кішкентай астрономия бөлімін жаңа Астрономия институтына айналдырды, ал 1968 жылы Гавайи жер және табиғи ресурстар департаменті оған телескоптың айналасындағы барлық жерді 65 жылға жалға берді, яғни 3505,20 м биіктігінен жоғарыдағы аумақты астрономияға арнап, қалған бөлігін «табиғатты және мәдениетті сақтауға» бағыттап берді. Бұл жоспар Гавайи қауымдастығының таудың мәдени құндылықтарына жеткіліксіз құрмет көрсетіліп жатқаны туралы алаңдаушылығын ескере отырып, қайта қарастырылды. Бүгінде Мауна-Кеа ғылыми қорығында 13 бақылау орталығы бар, олардың әрқайсысы 11 елдің қаржысымен қамтамасыз етілген. Көрінетін және инфрақызыл спектрде жұмыс істейтін тоғыз телескоп, субмиллиметрлік спектрде үш телескоп және радио спектрде біреу бар, олардың айналарының немесе тарелкаларының диаметрі әртүрлі. «Мауна-Кеяны сақтайық» қозғалысы тауды дамытудың қасиеттілікке қарсы келетініне сенеді. Мәдени мұраны және қоршаған ортаны қорғаумен айналысатын Кахеа сияқты Гавайидің коммерциялық емес ұйымдары да мәдени және діни себептермен дамуға қарсы. 2006 жылы ұсынылған көп телескоптық «ауттригер» жобасы кейіннен тоқтатылды. Жаңа телескоп – 30 метрлік телескоп (TMT) – дау-дамай мен наразылық тудырды. TMT 2013 жылдың сәуірінде мақұлданды. 2014 жылдың қазан айында телескоптың негізін салу рәсімі наразылық білдірушілердің араласуынан уақытша тоқтатылды. 2015 жылдың наурыз айының соңында наразылық білдірушілер тағы да саммитқа баратын жолды жапты. 2015 жылдың 2 сәуірінде келушілер орталығына жақын жерде 300-ге жуық наразылық білдіруші жиналды, нәтижесінде 12 адам тұтқындалды, ал саммитте тағы 11 адам тұтқындалды. Наразылық білдірушілердің басты мәселелері жерді бағалау және Гавайи халықтарымен кеңесу болды. Бірнеше тоқтатылғаннан кейін жоба өз еркімен кейінге шегерілді. Губернатор Иге Мауна-Кеяны басқаруда маңызды өзгерістер енгізілетінін жариялады, бірақ жобаны ілгері жылжуға болатынын мәлімдеді. Гавайидің Жоғарғы соты 2018 жылдың 31 қазанында құрылысты қайта бастауға рұқсат берді. Наразылық білдірушілер 30 метрлік телескопқа қарсы онлайн петиция жариялады. «TMT телескопының құрылысын дереу тоқтату» деген тақырыптағы онлайн петиция 2019 жылдың 14 шілдесінде Change.org сайтында жарияланды және қазіргі таңда әлем бойынша 278 057-ден астам қол жинады. Кейбір наразылық білдірушілер Гавайи губернаторы Дэвид Игеге импичмент жариялауды талап етті, себебі ол 30 метрлік телескопты қолдады. 2019 жылдың 18 шілдесінде «Губернатор Дэвид Игеге импичмент» деген тақырыптағы онлайн петиция Change.org сайтында жарияланды және қазіргі таңда 62 562-ден астам қол жинады. 2021 жылдың соңына қарай COVID-19 пандемиясының салдарынан және Ұлттық ғылым қоры арқылы федералдық қаржыны алу мүмкіндігінен құрылыс жоспарлары күтіп тұр. 30 метрлік телескоптың құрылысы төңірегіндегі даулар жалғасуда. Жергілікті БАҚ-тар тапсырған тәуелсіз сауалнамалар аралдардағы жобаға қолдау тұрақты екенін көрсетіп, жергілікті тұрғындардың үштен екісі жобаны қолдайды. Осы сауалнамалар Гавайи халықтарының қолдауы екіге бөлінгенін көрсетеді, Гавайи респонденттерінің шамамен жартысы жаңа телескоптың құрылысын қолдайды. 2022 жылдың шілдесіндегі мемлекеттік заң Гавайи университетінен жаңа Мауна-Кеа басқару және қадағалау органына (MKSOA) бас жер жалға беруді беру арқылы наразылықтарға жауап береді. MKSOA 12 мүшелі кеңес (11 дауыс беретін және 1 дауыс бермейтін мүше) болып табылады, оған университет, астрономдар және Гавайи халықтарының өкілдері кіреді және ол астрономдар мен Гавайи халықтарының қарама-қайшы мүдделері арасында тепе-теңдік табу мақсатында құрылды. Ол Гавайи жер және табиғи ресурстар департаментінің құрамына кіреді және 2023 жылдың 1 шілдесінен басталатын университеттен 5 жылдық кезеңдік өтуден кейін Мауна-Кеа жерлеріндегі мемлекеттік басқарылатын жерлерді басқарудағы басты орган болады. Кезеңдік өту кезеңінде MKSOA және университет бірлесіп жерді басқарады, ал орган жерді пайдалану, адамдардың қызметін және жалпы операцияларды реттейтін басқару жоспарын әзірлейді.

A band of ranch land on Mauna Kea's lower slopes was formerly Acacia koa – Metrosideros polymorpha (koa ōhia) forest. With the collapse of the sugar industry in the 1990s, much of this land lies fallow but portions are used for cattle grazing, small scale farming and the cultivation of eucalyptus for wood pulp. The Hakalau Forest National Wildlife Refuge is a major koa forest reserve on Mauna Kea's windward slope. It was established in 1985, covering of ecosystem remnant. Eight endangered bird species, twelve endangered plants, and the endangered Hawaiian hoary bat (Lasiurus cinereus semotus) have been observed in the area, in addition to many other rare biota. The reserve has been the site of an extensive replanting campaign since 1989. Parts of the reserve show the effect of agriculture on the native ecosystem, These factors historically made Mauna Kea an excellent spot for stargazing. UH rebuilt its small astronomy department into a new Institute for Astronomy, and in 1968 the Hawaii Department of Land and Natural Resources gave it a 65 year lease for all land within a radius of its telescope, essentially that above 3505.20 m. designated for astronomy, and shifted the remaining to "natural and cultural preservation". This plan was further revised to address concern expressed in the Hawaiian community that a lack of respect was being shown toward the cultural values of the mountain. Today the Mauna Kea Science Reserve has 13 observation facilities, each funded by as many as 11 countries. There are nine telescopes working in the visible and infrared spectrum, three in the submillimeter spectrum, and one in the radio spectrum, with mirrors or dishes ranging from
A "Save Mauna Kea" movement believes development of the mountain to be sacrilegious. Native Hawaiian non profit groups such as Kahea, concerned with cultural heritage and the environment, also oppose development for cultural and religious reasons. The multi telescope "outrigger" proposed in 2006 was eventually canceled. A planned new telescope, the Thirty Meter Telescope (TMT), has attracted controversy and protests. The TMT was approved in April 2013. In October 2014, the groundbreaking ceremony for the telescope was interrupted by protesters causing the project to temporarily halt. In late March 2015, demonstrators blocked access of the road to the summit again. On April 2, 2015, 300 protestors were gathered near the visitor's center when 12 people were arrested with 11 more arrested at the summit. Among the concerns of the protest groups are the land appraisals and Native Hawaiians consultation. After several halts, the project has been voluntarily postponed. Governor Ige announced substantial changes to the management of Mauna Kea in the future but stated the project can move forward. The Supreme Court of Hawaii approved the resumption of construction on October 31, 2018. Protestors have posted online petitions as a reaction against the Thirty Meter Telescope. The online petition titled "The Immediate Halt to the Construction of the TMT Telescope" was posted to Change. org on July 14, 2019. The online petition has currently gathered over 278,057 signatures worldwide. Some protesters have also called for the impeachment of Hawaiian Governor David Ige because of his support for the Thirty Meter Telescope. On July 18, 2019, an online petition titled "Impeach Governor David Ige" had been posted to Change. org and has currently gathered over 62,562 signatures. As of late 2021, construction plans are currently on hold due to the ongoing effects of the COVID 19 pandemic and a shift in funding for the project that may see federal funds made available through the National Science Foundation. The controversy surrounding construction of the Thirty Meter Telescope continues. Independent polls commissioned by local media organizations show consistent support for the project in the islands with over two thirds of local residents supporting the project. These same polls indicate Native Hawaiian community support remains split with about half of Hawaiian respondents supporting construction of the new telescope. A July 2022 state law responds to the protests by shifting control over the master land lease from the University of Hawaii to the new Mauna Kea Stewardship and Oversight Authority (MKSOA). The MKSOA is a 12 member board (11 voting members and 1 non voting member) which includes representatives from the university, astronomers and native Hawaiians and it was created with the aim of finding a balance between the conflicting interests of astronomers and native Hawaiians. It is placed within the Hawaii department of land and natural resources and will be the principal authority for the management of state managed lands within the Mauna Kea lands after a 5 year transition period from the university starting on July 1, 2023. During the transition period, the MKSOA and the university will jointly manage the land while the authority develops a management plan to govern land uses, human activities, and overall operations.

Климат

Мауна-Кеаның альпілік климаты бар (ET). Тропиктік ендігінің әсерінен температураның ауытқуы өте аз. Жыл бойы қырау жиі кездеседі, бірақ орташа айлық температура жыл бойына қатып қалмайды. Кез келген айда 22 метр және одан жоғары биіктікте қар жаууы мүмкін, бірақ көбінесе қазаннан сәуірге дейін жауады. 1972 жылдан 1982 жылға дейін метеостанция жұмыс істеді; алайда осы кезең ішінде 33 ай ғана температура туралы деректерге ие, ал көп жылдарда екі айдың деректері ғана сақталған. Төменде келтірілген температуралар – NOAA тіркеген нақты деректер емес, есептелген орташа мәндер.

Демалыс

Мауна-Кеаның жағалауында Хамакуа жағалауы басым, бұл аймақ жанартаудың беткейінде жиі болатын құлаулар мен көшкіндердің нәтижесінде пайда болған қиын өңір. Аймаққа бірнеше демалыс парктері кіреді, оның ішінде Калопа мемлекеттік демалыс аймағы, Вайлуку өзенінің мемлекеттік паркі және Акака шарлауының мемлекеттік паркі. Гавай аралдарында 3000-нан астам тіркелген аңшы бар, ал Мауна-Кеада аң аулау – демалыс және күнкөріс үшін де кең таралған әрекет. Жануарлардың санын реттеу үшін арнайы аң аулау бағдарламасы қолданылады, оған шошқалар, қойлар, ешкілер, түйеқұстар, фазандар және бөденелер кіреді. Мауна-Кеаның жоғарылығы мен тік беткейлері жақын орналасқан Мауна-Лоаға қарағанда жақсы көрініс пен қысқарақ жолмен шағылысады. Биіктігі, биіктікке байланысты ауру қаупі, ауа райының қолайсыздығы, тік жолдың қиындығы және жалпы қолжетімсіздігі жанартауды қауіпті етеді және шыңға көтерілуді қиындатады. 20-шы ғасырдың ортасында жолдар салынар алдында Мауна-Кеаның жоғарғы беткейлеріне тек қана төзімді адамдар ғана барушы еді. Олар аң аулаушылар мен тауға көтерілетін саяхатшылар еді. Бұл саяхатшылар 1930 жылдары Азаматтық консервациялық корпус құрған тас үйлерді базалық лагерь ретінде пайдаланды, және осы нысандардан қазіргі заманғы Халықаралық астрономия орталығының Онидзука орталығы пайда болды. Мауна-Кеаға алғашқы жол 1964 жылы салынды, бұл шыңға көптеген адамдардың жол ашты. Тауға барушылар алдын ала төменгі биіктікте бейімделуге немесе Диамокс сияқты дәрі-дәрмектерді қолдануға дайындалуы керек. Таудың ең жоғарғы нүктесіне дейін төрт дөңгелекті көлікпен жүру ұсынылады. Төмен түскенде тежегіштер көбінесе қызып кетеді және Мауна-Кеада жанармай табу мүмкін емес. Бұрын VIS-те әр түнде сағат 18:10-нан бастап тегін жұлдызды аспанға қарау бағдарламасы өткізілетін, бірақ бағдарлама жұмыс уақытының өзгеруіне және COVID-19 пандемиясына байланысты жабылды. Жыл сайын Мауна-Кеа шыңына 5000-ден 6000-ға дейін адам келеді, және қауіпсіздікті қамтамасыз ету және таудың сақталуын қорғау үшін 2001 жылы рейнджерлер бағдарламасы іске қосылды.

Mauna Kea's coastline is dominated by the Hamakua Coast, an area of rugged terrain created by frequent slumps and landslides on the volcano's flank. The area includes several recreation parks including Kalopa State Recreation Area, Wailuku River State Park and Akaka Falls State Park. There are over 3,000 registered hunters on Hawaii island, and hunting, for both recreation and sustenance, is a common activity on Mauna Kea. A public hunting program is used to control the numbers of introduced animals including pigs, sheep, goats, turkey, pheasants, and quail. Mauna Kea's great height and the steepness of its flanks provide a better view and a shorter hike than the adjacent Mauna Loa. The height with its risk of altitude sickness, weather concerns, steep road grade, and overall inaccessibility make the volcano dangerous and summit trips difficult. Until the construction of roads in the mid 20th century, only the hardy visited Mauna Kea's upper slopes; hunters tracked game animals, and hikers traveled up the mountain. These travelers used stone cabins constructed by the Civilian Conservation Corps in the 1930s as base camps, and it is from these facilities that the modern mid level Onizuka Center for International Astronomy telescope support complex is derived. The first Mauna Kea summit road was built in 1964, making the peak accessible to more people. Visitors to the mountain should prepare ahead of time by acclimating at a lower elevation or using a prescription medicine like Diamox. It is strongly recommended to use a four wheel drive vehicle to drive all the way to the top. Brakes often overheat on the way down and there is no fuel available on Mauna Kea. A free Star Gazing Program was previously held at the VIS every night from 6 10 pm, with the program canceled due to both a change in operating hours and closure due to the ongoing COVID 19 pandemic. Between 5,000 and 6,000 people visit the summit of Mauna Kea each year, and to help ensure safety, and protect the integrity of the mountain, a ranger program was implemented in 2001.