Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавайидегі астрономиялық обсерваториялар
Astronomical observatories in Hawaii
Мауна-Кеа обсерваториясы (MKO) – АҚШ-тың Гавайи аралындағы Мауна-Кеа тауының шыңында орналасқан тәуелсіз астрономиялық зерттеу орталықтары мен ірі телескоптардан тұратын кешен. Бұл нысандар 525 акр (212 га) көлемдегі арнайы жер пайдалану аймағында орналасқан, ол "Астрономиялық аудан" деп аталады және 11,228 акр (4,544 га) көлемдегі Мауна-Кеа ғылыми қорығының ішінде жатыр. Астрономиялық аудан 1967 жылы құрылған және Гавайи мәдениеті үшін маңыздылығынан туындап, тарихи ескерткіштерді сақтау заңымен қорғалатын жерде орналасқан. Мауна-Кеаның жергілікті гавайиліктердің діні мен мәдениетіндегі маңыздылығы, сондай-ақ түрлі экологиялық себептерге байланысты телескоптардың салынуы мен жұмыс істеуі қатты дау тудырып отыр. Бұл жердің орналасқан жері өте қолайлы, себебі мұнда жарық ластануы жоқ, қараңғы аспан, жақсы астрономиялық көріну жағдайлары, ылғалдылықтың төмендігі, атмосферадағы су буының көп бөлігінен биік орналасуы, таза ауа, қолайлы ауа райы және төмен ендікке жақындығы бар.
The Mauna Kea Observatories (MKO) are a group of independent astronomical research facilities and large telescope observatories that are located at the summit of Mauna Kea on the Big Island of Hawaiʻi, United States. The facilities are located in a 525 acre (212 ha) special land use zone known as the "Astronomy Precinct", which is located within the 11,228 acre (4,544 ha) Mauna Kea Science Reserve. The Astronomy Precinct was established in 1967 and is located on land protected by the Historical Preservation Act for its significance to Hawaiian culture. The presence and continued construction of telescopes is highly controversial due to Mauna Kea's centrality in native Hawaiian religion and culture, as well as for a variety of environmental reasons. The location is near ideal because of its dark skies from lack of light pollution, good astronomical seeing, low humidity, high elevation of , position above most of the water vapor in the atmosphere, clean air, good weather and low latitude location.
Шығуы және тарихы
Мауна-Кеадағы қазіргі обсерваториялардан бұрын, 1901 жылғы Гавайи аралының картасында Мауна-Кеа төбесінің жанында "Гавайи астрономиялық станциясы" көрсетілгендігінің куәліктері бар. NASA-ның Аполлон бағдарламасы үшін жердегі телескоптардан гөрі егжей-тегжейлі суреттерді зерттегеннен кейін, Джерард Куйпер инфрақызыл зерттеулер үшін құрғақ климатты іздеуді бастады. Ол бастапқыда Чилиде іздегенімен, Гавайи аралдарында да сынақтар жүргізуге шешім қабылдады. Мауидегі Халеакала тауындағы сынақтар перспективалы болды, бірақ тау инверсиялық қабатында тым төмен орналасқан және көбінесе бұлттармен жабылған. Гавайидің "Үлкен аралында" Мауна-Кеа әлемдегі екінші ең биік арал тауы болып саналады. Төбесі көбінесе қармен жабылған болса да, ауа өте құрғақ. Таудың ең биік нүктесі қасиетті саналғандықтан, Куйпер одан аулақ болды. Содан кейін Куйпер үлкен телескоп, тұрғын үй және басқа да қажетті құрылымдармен жабдықталған ірі кешенді қаржыландыру үшін NASA-ға жүгінді. NASA бұл жобаны ашық бәсекеге салуға шешім қабылдады. Гавайи университетінің физика профессоры Джон Джеффрис университет атынан өтінім берді. Джеффрис Сакраменто Пик обсерваториясындағы бақылаулары арқылы танымал болды. Ұсыныста NASA мен университеттің қажеттіліктерін қамтитын екі метрлік телескоп қарастырылды. Әдетте үлкен телескоптар белгілі астрономдары жоқ университеттерге берілмейді, бірақ Джеффрис пен Гавайи университеті NASA келісімшартын жеңіп алды, бұл "өз тауының" өзінен "ұрланғанына" қатты ренжіген Куйперді ашуландырды. Куйпер бәсекелестікке байланысты өз учаскесінен (Мауна-Кеадағы алғашқы телескоп) бас тартып, Аризонада басқа NASA жобасымен айналыса бастады. Джеффрис командасы жүргізген көптеген сынақтар нәтижесінде ең қолайлы орын шыңға жақын, жанартау конустарының үстінде екені анықталды. Сондай-ақ, сынақтар Мауна-Кеаның жұқа ауа, тұрақты пассат желдері және теңізбен қоршалғандығының арқасында түнгі бақылаулар үшін өте қолайлы екенін көрсетті. Джеффрис Гавайи штатымен бірлесіп 2,24 метрлік телескопты салуға және тау басына барлық жағдайларда қолданылатын сенімді жол салуға келісті. Құрылыс 1967 жылы басталды және алғашқы жарық 1970 жылы тіркелді. Басқа топтар да жаңадан қолжетімді тау басында субаренда сұрауларын бастады. 1970 жылға қарай АҚШ Әуе күштері мен Лоуэлл обсерваториясы екі телескоп салған. 1973 жылы Канада мен Франция Мауна-Кеада 3,6 метрлік CFHT телескопын салуға келісті. Алайда, жергілікті ұйымдар обсерваторияның қоршаған ортаға тигізетін әсеріне алаңдаушылық білдіре бастады. Бұл Жер және табиғи ресурстар департаментінің 1977 жылы дайындалған және 1980 жылы толықтырылған бастапқы басқару жоспарын жасауына әкелді. 1982 жылдың қаңтарында Гавайи университетінің регенттер кеңесі аймақтағы ғылыми құрылыстарды дамытуды қолдау жоспарын бекітті, және қалған жерді "табиғи және мәдени сақтау" мақсатына бағыттап, бөліп берді. Бұл жоспар Гавайи қауымдастығынан түскен мәселелерді ескере отырып, тағы да қайта қарастырылды, олар таудың жергілікті халық үшін мәдени құндылығына жеткілікті құрмет көрсетілмейді деп санайтын. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, Мауна-Кеа ғылыми резерватында 13 бақылау нысаны бар, олардың әрқайсысын 11 ел қаржыландырады. Бұл оптикалық, инфрақызыл және субмиллиметрлік астрономия саласындағы әлемдегі жетекші обсерваториялардың бірі және 2009 жылы жарық жинау қуаты бойынша ең ірісі болып саналды. Көрінетін және инфрақызыл спектрде жұмыс істейтін тоғыз телескоп, субмиллиметрлік спектрде үш телескоп және радио спектрде бір телескоп бар, олардың айналарының немесе тарелкаларының диаметрі әртүрлі.
Significantly predating the current observatories there is evidence of active astronomy on Mauna Kea in the 1901 Land Office Map of the Island of Hawaii showing the "Hawaii Astronomy Station" near the Mauna Kea summit. After studying photos for NASA's Apollo program that contained greater detail than any ground based telescope, Gerard Kuiper began seeking an arid site for infrared studies. While he first began looking in Chile, he also made the decision to perform tests in the Hawaiian Islands. Tests on Maui's Haleakalā were promising, but the mountain was too low in the inversion layer and often covered by clouds. On the "Big Island" of Hawaiʻi, Mauna Kea is considered the second highest island mountain in the world. While the summit is often covered with snow, the air is extremely dry. The peak was the second highest on the mountain with the highest peak being holy ground, so Kuiper avoided it. Next, Kuiper tried enlisting NASA to fund a larger facility with a large telescope, housing and other needed structures. NASA, in turn, decided to make the project open to competition. Professor of physics, John Jefferies of the University of Hawaii placed a bid on behalf of the university. Jefferies had gained his reputation through observations at Sacramento Peak Observatory. The proposal was for a two meter telescope to serve both the needs of NASA and the university. While large telescopes are not ordinarily awarded to universities without well established astronomers, Jefferies and UH were awarded the NASA contract, infuriating Kuiper, who felt that "his mountain" had been "stolen" from him. Kuiper would abandon his site (the very first telescope on Mauna Kea) over the competition and begin work in Arizona on a different NASA project. After considerable testing by Jefferies' team, the best locations were determined to be near the summit at the top of the cinder cones. Testing also determined Mauna Kea to be superb for nighttime viewing due to many factors, including the thin air, constant trade winds and being surrounded by sea. Jefferies would build a 2.24 meter telescope with the State of Hawaiʻi agreeing to build a reliable, all weather roadway to the summit. Building began in 1967 and first light was seen in 1970. Other groups began requesting subleases on the newly accessible mountaintop. By 1970, two telescopes had been constructed by the United States Air Force and Lowell Observatory. In 1973, Canada and France agreed to build the 3.6 m CFHT on Mauna Kea. However, local organizations started to raise concerns about the environmental impact of the observatory. This led the Department of Land and Natural Resources to prepare an initial management plan, drafted in 1977 and supplemented in 1980. In January 1982, the University of Hawaiʻi Board of Regents approved a plan to support the continued development of scientific facilities at the site. designated for astronomy, and shifted the remaining to "natural and cultural preservation". This plan was further revised to address concern expressed in the Hawaiian community that a lack of respect was being shown toward the cultural value the mountain embodied to the region's indigenous people. as of 2012, the Mauna Kea Science Reserve has 13 observation facilities, each funded by as many as 11 countries. It is one of the world's premier observatories for optical, infrared, and submillimeter astronomy, and in 2009 was the largest measured by light gathering power. There are nine telescopes working in the visible and infrared spectrum, three in the submillimeter spectrum, and one in the radio spectrum, with mirrors or dishes ranging from .
Даулар
Жаңа жоспарланған телескоптар, соның ішінде Отыз метрлік телескоп, олардың болуы мүмкін мәдени және экологиялық әсеріне байланысты дау тудырды. Жаңа орындарды қажет еткен Кек телескоптарының көп телескопты "аутригер" кеңейтілуі соңында тоқтатылды. Келесі он жылдық ішінде таудың 13 телескопының үш немесе төртеуі бұзылуы керек, ал TMT ұсынысы Мауна-Кеада телескоп салынған соңғы аймақ болуы тиіс. Барлық дау-дамайларға қарамастан, телескоптар салу Гавайи түнгі аспанын қорғау туралы заңның қабылдануына әкелді. Жасанды жарық жер үстінде жарық бұлт құрады, ал артық жарық телескоптар түсірген анық суреттерге кедеріл келтіреді. 2013 жылдың 1 шілдесінде Гавайи түнгі аспанын қорғау туралы заң күшіне енді, ол Үлкен арал мен Мауиге де әсер етті. Гавайи аралдары мен материктік АҚШ арасындағы айқын айырмашылық – көше жарығы. Көшелердің көбі қараңғы, себебі шамдар орнатылмаған, алынып тасталған немесе әлсіздетілген.
Planned new telescopes, including the Thirty Meter Telescope, have attracted controversy due to their potential cultural and ecological impact. The multi telescope "outrigger" extension to the Keck telescopes, which required new sites, was eventually canceled. Three or four of the mountain's 13 existing telescopes must be dismantled over the next decade with the TMT proposal to be the last area on Mauna Kea on which any telescope would ever be built. With all the controversy, the building of telescopes has led to the creation of the Hawaii Night Sky Protection Act. As artificial light forms a light cloud above the land, the excess light disrupts the clear pictures taken by the telescopes. On July 1, 2013, the Hawaii Night Sky Protection Act was initiated, affecting both the Big Island and Maui. A large difference between the Hawaiian islands and the mainland United States can be observed: street lighting. Almost all streets are dark as the lamps have either not been built, have been removed, or have been dimmed.
Ғылыми жаңалықтар
Мауна-Кеа обсерваторияларында он үш ірі телескоп бар. 2020 жылдың қараша айында Еуропаның төмен жиілікті ARray радиотелескобымен, Мауна Кеаның Джемини обсерваториясымен және NASA инфрақызыл телескоп құрылғысымен (NITF) бірлесіп, алғашқы суперандызды планетаны ашты. 2011 жылдың қазан айында физика саласындағы Нобель сыйлығы Саул Перлмуттерге, Брайан П. Шмидтке және Адам Г. Рисске берілді; бұл сыйлық обсерваториялардағы суперандызды жұлдыздарды зерттеу нәтижесінде қара энергияның ғаламды үдемелі түрде кеңейтуге себеп болатынын анықтаған зерттеулері үшін табысталды.
The Mauna Kea Observatories involves thirteen large telescopes. In November 2020, in collaboration with Europe's low frequency ARray radio telescope, Mauna Kea's Gemini observatory and the NASA Infrared Telescope Facility (NITF), discovered the first Super Planet. In October, 2011, the Nobel Prize in Physics was awarded to Saul Perlmutter, Brian P. Schmidt, and Adam G. Riess; the prize recognized their findings, based on research on supernovae at the observatories, that dark energy is a force causing the universe to expand at an accelerating rate.
Менеджмент
Қорық 1968 жылы құрылған және Гавайи штатының Жер және табиғи ресурстар департаменті (DLNR) басқару құқығында. Гавайи университеті осы аумақты басқарады. Жердің бір бөлігі жергілікті қауымның қарауына беріледі. Бұл заң жобасы жаңа құрылыстарға қатысты болашақ заңдар мен ережелерді қабылдауға ықпал етеді. Әдеттегідей, мәдени және экологиялық нысандарды ескеру маңызды фактор болып табылады.
The Reserve was established in 1968, and is leased by the State of Hawaiʻi's Department of Land and Natural Resources (DLNR). The University of Hawaiʻi manages the site Some land will be jurisdicted by the local community. The Bill pushes for future laws and regulations in terms of new building. As always, the cultural and environmental sites will be heavily recognized as a factor for consideration.
Орналасқан жері
Тынық мұхитының ортасындағы биіктігі мен шалқару Мауна-Кеані жер бетіндегі астрономиялық бақылаулар үшін ең қолайлы орындардың біріне айналдырады. Бұл орын субмиллиметрлік, инфрақызыл және оптикалық байқаулар үшін өте ыңғайлы. Көріну статистикасы Мауна-Кеаның оптикалық және инфрақызыл суреттер сапасы тұрғысынан ең жақсы екенін көрсетеді; мысалы, CFHT орнының медианалық көрінуі 0,43 доға секундіне тең. Зерттеуші астрономдарға арналған жатақханалар Халықаралық астрономияның Онидзука орталығында (көбінесе Хале Похаку деп аталады), теңіз деңгейінен 2835 метр биіктіктегі шыңнан басталатын, асфальтталмаған тік жолмен саяхаттап жетуге болады. Жанында 9200 фут (2804 м) биіктікте орналасқан келушілер ақпараттық станциясы бар. Мауна-Кеа шыңы соншалықты биік болғандықтан, туристерге шыңға көтерілер алдында атмосфералық жағдайға бейімделу үшін кемінде 30 минутқа келушілер станциясында тоқтау ұсынылады, ал ғалымдар көбінесе Хале Похакуда сегіз сағат немесе одан да көп уақыт өткізеді, кейбір телескоптар бақылаушылардан шыңдағы обсерваторияларда толық бір түн өткізуді талап етеді, ал кейбіреулері шыңда жұмыс істеуге кіріспес бұрын Хале Похакуда толық бір түн өткізуді қажет етеді.
The altitude and isolation in the middle of the Pacific Ocean makes Mauna Kea one of the best locations on Earth for ground based astronomy. It is an ideal location for submillimeter, infrared and optical observations. The seeing statistics show that Mauna Kea is the best site in terms of optical and infrared image quality; for example, the CFHT site has a median seeing of 0.43 arcseconds. Accommodations for research astronomers are located at the Onizuka Center for International Astronomy (often called Hale Pōhaku), by unpaved steep road from the summit at 9300 feet (2835 m) above sea level. An adjacent visitor information station is located at 9200 feet (2804 m). The summit of Mauna Kea is so high that tourists are advised to stop at the visitor station for at least 30 minutes to acclimate to atmospheric conditions before continuing to the summit, and scientists often stay at Hale Pōhaku for eight hours or more before spending a full night at observatories on the summit, with some telescopes requiring observers to spend one full night at Hale Pōhaku before working at the summit.
Қарсылық және наразылық
Гонолулуде дамуға ынтасы бар губернатор мен заң шығарушы орган бастапқы жобадан кейін обсерватория үшін одан да үлкен аумақты бөліп, Ұлы аралда, Хило қаласында наразылық тудырды. Жергілікті гавайиліктер (канака ʻōиви) бүкіл аймақты қасиетті деп есептеді және тауды, тіпті ғылым үшін болса да, дамыту аймақтың қадір-қасиетін жояды деп сенді. Экологтар сирек кездесетін жергілікті құстардың жағдайына алаңдады, ал Хилоның басқа тұрғындары қаладан күмбездерді көру туралы ойларға мазаланды. Джеффрис қалалық жиналыстарды пайдаланып, аралдың экономикалық пайдасы мен беделін бағалау арқылы наразылықты басаңдатты. Жылдар өте келе, обсерваторияларға қарсылық ғылымның қоршаған орта мен мәдени тұрғыдан маңызды жерлерге қол жеткізу және пайдалану мәселесінде кездесетін қайшылықтың ең айқын мысалына айналды. Обсерваториялардың кеңеюі басталғаннан кейін көп ұзамай дамуға қарсылық күшейді. Жол ашылғаннан кейін тауға дейін созылған жолды шаңғышылар демалыс үшін пайдалана бастады және телескоптар салынып жатқан кезде вандализмнен сақтану үшін жол жабылғанда наразылық білдірді. Аңшылар да алаңдаушылық білдірді, сондай-ақ Гавайи Audubon қоғамы, губернатор Джордж Ариоши тарапынан қолдау алды. Телескоптардың көбеюіне байланысты "Мауна-Кеаны сақтайық" қозғалысы туды, наразылар тауды дамытуды дінге қарсы деп есептеді. Мауна-Кеадағы мәдени мұраны және қоршаған ортаны қорғауды мақсат еткен Кахеа сияқты коммерциялық емес жергілікті гавайилік ұйымдар, Гавайи діні үшін қасиетті орын ретінде дамуға қарсы тұрады. Жердің гавайилік мәдениет үшін маңыздылығын ескере отырып, АҚШ-тың тарихи ескерткіштерді сақтау туралы заңымен қорғалады, бірақ бұл дамуға кедергі болмады.
In Honolulu, the governor and legislature, enthusiastic about the development, set aside an even larger area for the observatory after the initial project, causing opposition on the Big Island, in the city of Hilo. Native Hawaiians (kānaka ʻōiwi) believed the entire site was sacred and that developing the mountain, even for science, would spoil the area. Environmentalists were concerned about rare native bird populations and other citizens of Hilo were concerned about the sight of the domes from the city. Using town hall meetings, Jefferies was able to overcome opposition by weighing the economic advantage and prestige the island would receive. Over the years, the opposition to the observatories may have become the most visible example of the conflict science has encountered over access and use of environmental and culturally significant sites. Opposition to development grew shortly after expansion of the observatories commenced. Once access was opened up by the roadway to the summit, skiers began using it for recreation and objected when the road was closed as a precaution against vandalism when the telescopes were being built. Hunters voiced concerns, as did the Hawaiian Audubon Society who were supported by Governor George Ariyoshi. A "Save Mauna Kea" movement was inspired by the proliferation of telescopes, with opposition believing development of the mountain to be sacrilegious. Native Hawaiian non profit groups, such as Kahea, whose goals are the protection of cultural heritage and the environment, oppose development on Mauna Kea as a sacred space to the Hawaiian religion. The land is protected by the United States Historical Preservation Act due to its significance to Hawaiian culture, but still allowed development.
2006 жылғы Кихоло шығанағындағы жер сілкінісі
Кейбір телескоптар 2006 жылдың 15 қазанындағы Кихоло шығанағында болған жер сілкінісі мен одан кейінгі сілкіністер кезінде аз ғана зақым көрді. JCMT инклинометриялық өлшемдер жүргізіп жатқанда, жер сілкінісін көлбеу сенсорларында тіркеді. CFHT және W. M. Keck обсерваториясы 19 қазанға дейін жұмыс істеп, қайта іске қосылды.
A number of the telescopes sustained minor damage during the October 15, 2006 Kiholo Bay earthquake and aftershocks. JCMT was performing an inclinometry run and recorded the earthquake on its tilt sensors. Both CFHT and W. M. Keck Observatory were operational and back online by October 19.