Кіріспе
Тілдегі мағынаны зерттеу. Семантика – тілдік мағынаны зерттейтін сала. Ол мағынаның не екенін, сөздердің мағынасын қалай иеленетінін және күрделі тіркестің мағынасы оның құрамына қалай байланысты екенін қарастырады. Бұл процестің бір бөлігі – мағына мен сілтеме арасындағы айырмашылықты анықтау. Мағына – тіркеспен байланысты идеялар мен ұғымдар, ал сілтеме – тіркестің нақты нысанаға бағыттауы. Семантика синтаксистен өзгеше, ол грамматикалық тұрғыдан дұрыс сөйлемдерді құру ережелерін зерттейді, сондай-ақ прагматикадан да ерекше, ол адамдардың тілді қарым-қатынаста қалай қолданатынын зерттейді. Лексикалық семантика – сөз мағынасын зерттейтін семантиканың бір саласы. Ол сөздердің бір немесе бірнеше мағынасы бар-жоғын және олардың лексикалық байланыстарын қарастырады. Фразеологиялық семантика сөйлемдердің мағынасын құралымдық принцип арқылы, яғни сөздерді реттеу арқылы жаңа мағыналардың қалай туындайтынын зерттейді. Формальды семантика тіл мен мағына арасындағы байланыстың нақты жүйесін құру үшін логика мен математиканы пайдаланады. Когнитивтік семантика мағынаны психологиялық тұрғыдан қарастырады және тілдік қабілет пен әлемді түсінуге қатысты ұғымдық құрылымдардың тығыз байланысын болжайды. Семантиканың басқа салаларына ұғымдық семантика, есептеу семантикасы және мәдени семантика жатады. Мағына туралы теориялар – мағынаның мәні және тіркестердің оған қалай ие болары туралы жалпы түсініктер. Референциалдық теориялар бойынша, тіркестің мағынасы – ол нақтылықтың қай бөлігіне сілтесе, соған байланысты. Идеялық теориялар мағынаны психикалық күйлермен, мысалы, тіркестің тіл қолданушылардың санасында тудыратын идеяларымен теңестіреді. Себептік теорияларға сәйкес, мағына себептер мен салдарлармен анықталады, ал мінез-құлық семантикасы оны ынталандыру мен жауап ретінде талдайды. Мағына туралы басқа теорияларға шындыққа сәйкес семантика, верификациялық теориялар, қолдану теориясы және инференциалистік семантика жатады. Семантикалық құбылыстарды зерттеу ежелгі заманнан бастау алған, бірақ 19 ғасырға дейін тәуелсіз ғылыми сала ретінде мойындалмаған. Семантика формальды логика, компьютерлік ғылым және психология салаларымен байланысты.
Semantics is the study of linguistic meaning. It examines what meaning is, how words get their meaning, and how the meaning of a complex expression depends on its parts. Part of this process involves the distinction between sense and reference. Sense is given by the ideas and concepts associated with an expression while reference is the object to which an expression points. Semantics contrasts with syntax, which studies the rules that dictate how to create grammatically correct sentences, and pragmatics, which investigates how people use language in communication. Lexical semantics is the branch of semantics that studies word meaning. It examines whether words have one or several meanings and in what lexical relations they stand to one another. Phrasal semantics studies the meaning of sentences by exploring the phenomenon of compositionality or how new meanings can be created by arranging words. Formal semantics relies on logic and mathematics to provide precise frameworks of the relation between language and meaning. Cognitive semantics examines meaning from a psychological perspective and assumes a close relation between language ability and the conceptual structures used to understand the world. Other branches of semantics include conceptual semantics, computational semantics, and cultural semantics. Theories of meaning are general explanations of the nature of meaning and how expressions are endowed with it. According to referential theories, the meaning of an expression is the part of reality to which it points. Ideational theories identify meaning with mental states like the ideas that an expression evokes in the minds of language users. According to causal theories, meaning is determined by causes and effects, which behaviorist semantics analyzes in terms of stimulus and response. Further theories of meaning include truth conditional semantics, verificationist theories, the use theory, and inferentialist semantics. The study of semantic phenomena began during antiquity but was not recognized as an independent field of inquiry until the 19th century. Semantics is relevant to the fields of formal logic, computer science, and psychology.
Анықтама және байланысты салалар
Семантика – тілдердегі мағынаны зерттейтін ғылым. Бұл тілдік мағынаның не екенін және оның қалай пайда болатынын зерттейтін жүйелі сараптама. Ол морфемалар, сөздер, тіркестер, сөйлемдер және мәтіндер сияқты әртүрлі құрамдас бөліктерден тілдік өрнектердің қалай құралатынын және осы құрамдас бөліктердің мағыналарының бір-біріне қалай әсер ететінін зерттейді. Семантика ағылшын тілі сияқты нақты бір тілге қатысты болуы мүмкін, бірақ ең кең мағынасында ол барлық тілдерге ортақ мағыналық құрылымдарды зерттейді. Сипаттамалық ғылым ретінде, ол адамдардың нақты өрнектерге қандай мағынаны қою керектігін анықтамай, мағынаның қалай жұмыс істейтінін анықтауға бағытталған. Оның маңызды сұрақтарының кейбірі: «Сөздердің мағыналары сөйлемдердің мағынасын қалай құрайды?», «Мағыналар тілді қолданушылардың санасына және сөздердің білдіретін нәрселеріне қалай байланысты?», және «Сөздің мағынасы мен оның қолданылу контексі арасында қандай байланыс бар?» Семантикамен айналысатын негізгі ғылымдар – тіл білімі, семиотика және философия. Зерттеу саласы ретінде семантика өз мағынасынан басқа, шындыққа сәйкес семантика сияқты осы саланың ішіндегі теорияларға және «пери» сөзінің семантикасы сияқты нақты өрнектердің мағынасына сілтеме жасай алады. Семантиканың ішкі және сыртқы екі жағы бар. Ішкі жағы сөздер мен олар тудыратын психикалық құбылыстардың, мысалы, идеялар мен түсініктердің арасындағы байланысқа қызығушылық танытады. Сыртқы жағы сөздердің әлемдегі объектілерге қалай сілтеме жасағанын және сөйлемнің қандай жағдайда дұрыс екенін зерттейді. Көптеген ғылымдар тіл мен мағынаны зерттейді. Семантика тіл білімінің басқа салаларынан өзгеше, тілдің нақты аспектілеріне назар аударады. Фонетика тілдерде қолданылатын дыбыстардың түрлерін және дыбыстардың сөздерді қалай құрайтынын зерттейді, ал синтаксис сөйлемдер құру үшін сөздерді қалай орналастыру керектігін анықтайтын ережелерді зерттейді. Бұл айырмашылықтар тілдің кейбір аспектілерін меңгеруге болады, ал басқаларын меңгеру қиын болуы мүмкін деген фактіде көрінеді, мысалы, адам сөздің мағынасын білмей, оны қалай айтуға болатынын білуі. Семиотиканың бір саласы ретінде семантика тілдегі мағынаға ерекше назар аударады, ал семиотика лингвистикалық және лингвистикалық емес белгілерді зерттейді. Семиотика басқа да тақырыптарды зерттейді, мысалы, сөзсіз коммуникацияның мағынасы, конвенциялық символдар және адамдық әрекетке тәуелсіз табиғи белгілер. Мысалдарға келісімді білдіретін бас қимылы, дәрежесін көрсететін формадағы жолақтар және жақын жердегі жануардың денесін көрсететін құбылысқыштардың болуын жатқызуға болады. Семантика прагматикадан да өзгеше, ол коммуникацияда адамдардың тілді қалай қолданатынына қызығушылық танытады. «Осыны мен айтып отырмын» деген сияқты өрнек кімнің және қандай жағдайда айтқанына байланысты көптеген мағыналарды білдіре алады. Семантика өрнектердің мүмкін мағыналарына қызығушылық танытады: олар жалпы алғанда нені білдіре алады және нені білдіре алмайды. Осыған байланысты ол кейде контекстке тәуелсіз мағынаны зерттеу деп анықталады. Прагматика нақты жағдайда осы мүмкін мағыналардың қайсысы маңызды екенін қарастырады. Семантикадан айырмашылығы, ол осы өнімділіктің негізінде жатқан жалпы тілдік біліміне қарағанда нақты өнімділікке қызығушылық танытады. Бұл тікелей айтылмаған, бірақ түйсіндірілуі мүмкін қосымша мағынаны қамтиды, мысалы, сөйлеуші белгілі бір тақырыпта үндемесе, бұл нені білдіреді. Семиотик Чарльз У. Моррис ұсынған ұқсас айырмашылыққа сәйкес, семантика сөздер мен әлем арасындағы қатынасты зерттейді, прагматика сөздер мен пайдаланушылар арасындағы қатынасты зерттейді, ал синтаксис әртүрлі сөздер арасындағы қатынасқа назар аударады. Семантика этимологиямен байланысты, ол сөздердің және олардың мағыналарының тарих барысында қалай өзгергенін зерттейді. Метасемантика мағынаның метафизикалық негіздерін зерттейді және оның қайдан немесе қалай пайда болғанын түсіндіруге тырысады. «Семантика» сөзі ежелгі грек тіліндегі «белгілерге қатысты» деген мағынаны білдіретін «семантикос» деген сөзден шыққан, ол «белгі» деген мағынаны білдіретін «семейон» сөзінің туындысы. Бұл термин бастапқыда медициналық симптомдарды сипаттау үшін қолданылған, бірақ кейіннен тілдік белгілерді қоса алғанда, кез келген белгіге қатысты кең мағынаға ие болды. «Семантика» сөзі 19 ғасырдың соңында лингвист Мишель Бреаль енгізген француз тіліндегі «семантик» терминінен ағылшын тіліне келді.
Мағынасы
Семантика тілдегі мағынаны зерттейді, бұл тілдік өрнектердің мағынасымен шектеледі. Ол белгілердің қалай түсіндірілетіні және олар қандай ақпаратты қамтитыны туралы мәселелерді қарастырады. Мысалы, сөздіктерде синонимдер немесе қайта айту арқылы берілген сөздердің мағынасы, мысалы, «қошқар» терминінің мағынасын ересек еркек қой ретінде анықтау. Семантика зерттемейтін, тілдік емес мағынаның көптеген түрлері бар. Әрекеттер мен саясаттар олар қызмет ететін мақсатқа қатысты мағынаға ие болуы мүмкін. Дінтaну және руханият сияқты салалар өмірдің мағынасына қызығушылық танытады, яғни өмірде мақсат табуға немесе жалпы өмірдің мәнін анықтауға. Тілдік мағынаны әртүрлі деңгейде талдауға болады. Сөз мағынасын лексикалық семантика зерттейді және жеке сөздердің деннотациясын (мағынасын) зерттейді. Бұл көбінесе нысандардың ұғымдарымен байланысты, мысалы, «ит» сөзі төрт аяқты үй жануарларының ұғымымен байланысты. Сөйлем мағынасы фразеологиялық семантика саласына жатады және толық сөйлемдердің деннотациясымен айналысады. Ол әдетте белгілі бір жағдайға қатысты ұғымды білдіреді, мысалы, «Итім менің көк юбкамды бүлдірді» сөйлемінде. Сөйлемнің мағынасы көбінесе пропозиция деп аталады. Әртүрлі сөйлемдер бірдей пропозицияны білдіре алады, мысалы, ағылшын тіліндегі «ағаш жасыл» және неміс тіліндегі «der Baum ist grün» сөйлемдері. Сөйлемнің мағынасын прагматика зерттейді және ол белгілі бір жағдайда сөз тіркесінің мағынасы туралы. Сөйлемнің мағынасы мен айтылған сөздің мағынасы, өрнектер сөзден сөзге емес, көбінесе ирониялық түрде қолданылатын жағдайларда айырмашылыққа ие болады. Семантика ең алдымен өрнектердің жалпы мағынасына қызығушылық танытады, мысалы, жалпы сөздіктерде кездесетін мағына. Сөйлеушінің мағынасы, керісінше, жеке адамдар өрнектермен байланыстыратын жеке немесе субъективті мағына. Ол сөзден сөзге мағынасынан өзгеше болуы мүмкін, мысалы, адам ине сөзін ауырсынумен немесе есірткімен байланыстыруы мүмкін.
Мағынасы мен сілтемесі
Мағына көбінесе мағына және сілтеме тұрғысынан талданады, сонымен қатар интенсия және кеңейту, немесе коннотация және денотация деп те аталады. Кез келген тіркестің референті – сол тіркес көрсететін объект. Тіркестің мағынасы – ол объектіге қалай сілтеме жасайды немесе объект қалай түсіндіріледі. Мысалы, "таңғы жұлдыз" және "кешкі жұлдыз" тіркестері бір планетаны білдіреді, ал "2 + 2" және "3 + 1" тіркестері бір санды білдіреді. Бұл тіркестердің мағыналары сілтеме деңгейінде емес, мағына деңгейінде өзгеше. Мағына кейде адамдарға тіркестің мағынасын анықтауға көмектесетін психикалық құбылыс ретінде қарастырылады, яғни ол объектілерді тануға септігін тигізеді. Кейбір семантиктер мағынаны талдағанда негізінен мағынаға, немесе негізінен сілтемеге назар аударады. Тіркестің толық мағынасын ұғыну үшін, әдетте, ол қандай нысандарға сілтеме жасайтынын және оларды қалай сипаттайтынын түсіну қажет. Мағына мен сілтеме арасындағы айырмашылық сәйкестік туралы мәлімдемелерді түсіндіруге мүмкіндік береді, оларды екі әртүрлі мағынасы бар тіркестің бірдей референті бар екенін көрсету үшін пайдалануға болады. Мысалы, "Таңғы жұлдыз – кешкі жұлдыз" деген сөйлем ақылға қонымды және адамдар одан жаңа білім ала алады. Ал "Таңғы жұлдыз – таңғы жұлдыз" деген сөйлем, керісінше, ақпараттық емес таутология болып табылады, себебі бұл тіркестер сілтеме деңгейінде ғана емес, сонымен қатар мағына деңгейінде де толықтай сәйкес келеді.
Композициялық
Композициялық қасиет тілдердің мағынаны қалай құрастыратынын анықтайды. Бұл – күрделі өрнектің мағынасы оның құрамына кіретін бөліктерінің мағынасының функциясы екендігі туралы идея. "Зузананың иті бар" деген сөйлемнің мағынасын түсіну үшін Зузана, иелену, бір және ит сөздерінің мағынасын, сондай-ақ олардың қалай біріктірілгенін түсіну жеткілікті. Осы тұрғыдан алғанда, сөйлем сияқты күрделі өрнектердің мағынасы жеке сөздердің мағынасынан өзгеше, себебі әдетте сөздің әріптерін қарап оның мағынасын анықтау мүмкін емес, сондықтан сөздікке жүгіну қажет. Композициялық қасиет көбінесе адамдар сөздер мен танымдық ресурстардың саны шектеулі болғанымен, қалайша көптеген мағыналарды құрастырып, түсіне алатынын түсіндіру үшін қолданылады. Адамдар оқитын көптеген сөйлемдер олар бұрын көрмеген сөйлемдер болуы мүмкін, бірақ олар оларды түсіне алады. Шындық шарттары семантикада орталық рөл атқарады, ал кейбір теориялар мағынаны талдау үшін тек шындық шарттарына ғана сүйенеді. Бір мәлімдемені түсіну әдетте оның қандай жағдайда дұрыс болатыны туралы түсінікке ие болуды білдіреді. Бұл шарттар орындалғанын білмесе де болуы мүмкін. Алайда, бұл модель екі арасындағы қатынастың үшінші компонент арқылы жүзеге асырылатынын көрсетеді. Мысалы, алма сөзі жемістің бір түрін білдіреді, бірақ бұл әріптер тізбегі мен сәйкес келетін физикалық нысан арасында тікелей байланыс жоқ. Бұл байланыс тілді қолданушының санасы арқылы ғана орнатылады. Олар бұл таңбаны көргенде, ойларына бір бейне немесе ұғым келеді, ол физикалық нысанмен байланыстың орнатуына көмектеседі. Бұл процесс тілді қолданушы таңбаның мағынасын бұрын білген жағдайда ғана мүмкін. Нақты бір таңбаның мағынасы нақты бір тілдің конвенцияларымен анықталады. Бір таңба бір тілде бір нысанды, басқа тілде басқа нысанды, ал үшінші тілде ешқандай нысанды білдірмеуі мүмкін. Лексикалық қатынастар сөздердің бір-бірімен қалай байланысты екенін сипаттайды. Егер екі сөз бірдей немесе өте ұқсас мағынаны білдірсе, олар синонимдер болып саналады, мысалы, көлік және автомобиль немесе сатып алу және иелену. Антонимдер қарама-қарсы мағынаны білдіреді, мысалы, тірі мен өлі немесе жылдам мен баяу арасындағы айырмашылық. Егер бірінші терминнің мағынасы екінші терминнің мағынасына кірсе, онда ол екінші терминнің гипонимі болып табылады. Мысалы, құмырсқа – жәндіктің гипонимі. Прототип – өзіне тиесілі типтің ерекше белгілеріне ие гипоним. Қарақанат – құстың прототипі, бірақ пингвин – емес. Бірдей айтылатын екі сөз – гомофондар, мысалы, ұн мен гүл, ал бірдей жазылатын екі сөз – гомонимдер, мысалы, өзен жағалауы және қаржы институты банк. Гипонимия – бөлшек пен бүтін арасындағы қатынасты сипаттайтын меронимиямен тығыз байланысты. Мысалы, дөңгелек – машинаның меронимі. Егер бір өрнектің бірнеше мағынасы болса, ол екі мағыналы болып саналады. Кейде оларды ажыратып, мақсатталған мағынасын анықтауға болады. Егер әр түрлі мағыналар бір-бірімен тығыз байланысты болса, полисемия термині қолданылады, мысалы, бас сөзінің мағынасы, ол адам денесінің жоғарғы бөлігіне немесе ұйымдағы жоғары лауазымдағы адамға қатысты болуы мүмкін. Семантикалық немесе лексикалық өріс – бір іс-әрекетке немесе тақырыпқа байланысты сөздердің тобы. Мысалы, тамақ пісірудің семантикалық саласына пісіру, қайнату, дәмдеуіш және таба сияқты сөздер кіреді. Өрнектің контексі – оның қолданылған жағдайын және оның уақытын, орнын, сөйлеушісі мен тыңдаушысын қамтиды. Ол мәтіндегі одан бұрынғы және кейінгі бөлімдерді де қамтиды. Контекст әртүрлі өрнектердің мағынасына әсер етеді, мысалы, деиктикалық өрнек және анафорикалық өрнек. Синтаксистік орта экстенсионалды немесе мөлдір болып саналады, егер сөйлемнің шындық мәнін өзгертпей, әрқашан бірдей сілтемемен өрнектерді алмастыруға болады. Мысалы, "8 саны жұп" сөйлемінің ортасы экстенсионалды, себебі 8 санын Күн жүйесіндегі планеталар санымен ауыстыру оның шындық мәнін өзгертпейді. Интенсионалды немесе мөлдір емес контексттер үшін мұндай ауыстыру әрқашан мүмкін емес. Мысалы, "Пако 8 саны жұп деп санайды" деген сөз тіркесіндегі енгізілген клауза интенсионалды, себебі Пако Күн жүйесіндегі планеталардың саны 8 екенін білмеуі мүмкін. Семантиктер зерттейтін тілді объект тілі деп, ал өздерінің тұжырымдарын білдіру үшін қолданатын тілді метатіл деп ажыратады. Егер профессор студентіне бірінші реттік логиканың тілін түсіндіру үшін жапон тілін қолданса, онда бірінші реттік логиканың тілі объект тілі, ал жапон тілі метатіл болады. Бір тіл бір уақытта объект тілі және метатіл рөлін атқара алады. Бұл монолингвалық ағылшын тіліндегі сөздіктерде орын алады, онда объект тіліне жататын жазу термині де, метатілге жататын анықтама мәтіні де ағылшын тілінен алынған.
Лексикалық семантика
Лексикалық семантика – сөз мағынасын зерттейтін семантиканың кіші саласы. Ол жеке сөздердің және сөздіктің жалпы семантикалық аспектілерін қарастырады. Бұл сөздер арасындағы лексикалық қатынастарды зерттеуді қамтиды, мысалы, екі термин синонимдер ме әлде антонимдер ме. Лексикалық семантика сөздерді ортақ семантикалық белгілеріне сәйкес жіктейді және оларды ортақ тақырыппен біріктірілген семантикалық өрістерге топтайды. Бұл ақпарат лексикалық білімді ұйымдастыру үшін таксономиялар құруға қолданылады, мысалы, физикалық және абстрактілі ұғымдарды ажырату және физикалық ұғымдарды заттар мен жекеленген ұғымдарға бөлу арқылы. Полисемия, екіұштылық және анықсыздық тағы бір қызығушылық тудыратын тақырыптар. Лексикалық семантика кейде екі толықтыратын тәсілге бөлінеді: семазиология және ономазиология. Семазиология сөздерден басталып, олардың мағынасын зерттейді. Ол сөздердің бір немесе бірнеше мағынасы бар ма, және олардың бір-бірімен қалай байланысқандығына қызығушылық танытады. Сөзден мағынаға қарай өтудің орнына, ономазиология мағынадан сөзке қарай өтеді. Ол бір ұғымнан басталып, осы ұғымды қалай атауға болады немесе оны белгілі бір тілде қалай білдіруге болады дегенді қарастырады. Кейбір семантиктер лексикалық семантика саласына сөздерден басқа лексикалық бірліктерді де зерттеуді қосады. Мысалы, «ауа райының астында болу» сияқты күрделі тіркестер бірлік ретінде әрекет ететін және оның құрамына кіретін бөліктерінің тікелей функциясы емес, сөзбе-сөз емес мағынаға ие. Тағы бір тақырып – сөздерді құрайтын морфемалардың мағынасы, мысалы, in және dis сияқты теріс префикстер олар кіретін сөздердің мағынасына қалай әсер етеді, мысалы, «жансыз» және «адал емес» сөздерінде.
Фразеологиялық семантика
Фразеологиялық семантика сөйлемдердің мағынасын зерттейді. Ол күрделі тіркестердің мағынасы олардың құрамына кіретін бөліктерінің үйлесуі арқылы қалай қалыптасатынын анықтау үшін композициялық принципке сүйенеді. Әр түрлі бөліктерді тақырып, баянды сөз немесе аргумент ретінде талдауға болады. Сөйлемнің тақырыбы көбінесе нақты бір нысанды көрсетеді, ал баянды сөз тақырыптың қасиетін немесе тақырыптың қатысатын оқиғасын сипаттайды. Аргументтер баянды сөзді толықтыру үшін қосымша ақпарат ұсынады. Мысалы, "Мэри допты ұрды" сөйлемінде Мэри – тақырып, ұру – баянды сөз, ал доп – аргумент. Етістіктер көбінесе баянды сөздер ретінде жұмыс істейді және әртүрлі тіркестер арасында байланыс орнатуға көмектеседі, осылайша күрделі мағыналық құрылым құрылады. "Бетховен Шубертті ұнатады" деген тіркесте "ұнатады" етістігі ұнатушыны ұнаған нысанымен байланыстырады. Басқа сөйлем бөліктері жаңа байланыстар құрудың орнына мағынаны өзгертеді. Мысалы, "қызыл" сипаттауыш сөзі "қызыл машина" тіркесінде басқа бір нысанның түсін өзгертеді. Тағы бір композициялық тәсіл – айнымалы байланыс, ол терминді анықтау үшін қолданылады. Мысалы, "Бетховенді ұнататын әйел" тіркесінің соңғы бөлігі қай әйел туралы сөз болып жатқанын нақтылайды. Тіркестердің құрамын көрсету үшін парс ағаштары қолданылуы мүмкін. Герундий сияқты әртүрлі грамматикалық құралдар да мағынаға үлес қосады және грамматикалық семантикамен зерттеледі.
Ресми семантика
Формалды семантика логика мен математиканың формалды құралдарын табиғи тілдердегі мағынаны талдау үшін қолданады. Оның мақсаты – өрнектер мен олардың деннотациясы арасындағы қатынасты нақтылау үшін дәл логикалық формализмдерді жасау. Оның басты міндеттерінің бірі – тіл әлемді қалай бейнелейтінін, мысалы, лингвистикалық өрнектердің сол модельдің объектілерімен қалай сәйкес келетінін көрсету үшін онтологиялық модельдерді пайдалану арқылы негіздер беру. Формалды семантика сондай-ақ сандық көрсеткіштер, интенсионалдылық, есімдік фразалар, көпше түрлер, массалық терминдер, уақыт және модальділік сияқты тілдік құбылыстарды бейнелеу үшін формалды механизмдерді қалай қолдану керектігін зерттейді. Монтегю семантикасы – формалды семантикадағы ерте және ықпалды теория, ол математикалық логиканы қолдана отырып, ағылшын тілін қалай бейнелеуге болатынын егжей-тегжейлі талдайды. Ол жоғары ретті логикаға, лямбда-есептеуге және типтер теориясына сүйенеді, бұл әртүрлі синтаксистік категорияларға жататын өрнектердің бірігуі арқылы мағынаның қалай құрылатынын көрсетеді. Динамикалық семантика – формалды семантиканың ақпараттың уақыт өте келе қалай өсуіне назар аударатын саласы. Оған сәйкес, "мағына – контекстті өзгерту потенциалы": сөйлемнің мағынасы оның құрамындағы ақпаратпен емес, контекстке қатысты ақпараттың өзгеруімен анықталады.
Когнитивтік семантика
Когнитивтік семантика мағына мәселесін психологиялық тұрғыдан, яғни тілді қолданушының санасы мағынаға қалай әсер ететінін зерттейді. Когнитивтік лингвистиканың бір саласы ретінде, ол тілді әлемді түсіну және бейнелеуге қолданылатын тұжырымдамалық құрылымдармен тығыз байланысты кең танымдық қабілет деп қарастырады. Когнитивтік семантиктер тілдік білім мен әлем туралы білімді екі бөлек нәрсе деп қарастырмайды, керісінше, оларды өзара байланысты құбылыстар деп есептейді. Олар тіл мен адам танымының өзара әрекеттесуі кеңістік, уақыт, себеп-салдар және іс-қимыл сияқты жалпы салалардағы тұжырымдамалық ұйымға қалай әсер ететінін зерттейді. Негізгі білім құрылымын түсіндіру үшін кейде «профиль» мен «негіз» арасындағы айырмашылық қолданылады. Тілдік өрнектің профилі – бұл білім құрылымының алға шығаратын аспектісі, ал негіз – бұл аспектінің контекстін назар ортасында болмай-ақ қамтамасыз ететін фон. Мысалы, «гипотенуза» сөзінің профилі – түзу сызық, ал негізі – гипотенузаның бір бөлігі болатын тікбұрышты үшбұрыш. Когнитивтік семантика сонымен қатар түрлі тілдердегі ұғымдық үлгілер мен лингвистикалық типологияларды салыстырады және адамдардың танымдық тұжырымдамалық құрылымдары олардың тілдік фондарына қатысты қаншалықты әмбебап немесе салыстырмалы екенін қарастырады. Тағы бір зерттеу тақырыбы – грамматиканы қолданудағы психологиялық процестер. Зерттелген басқа құбылыстарға жіктеу кіреді, ол ақпаратты артық жүктемелеуді болдырмау үшін әртүрлі объектілерді бірдей қарастыруға мүмкіндік беретін танымдық эвристика ретінде түсіндіріледі, сондай-ақ тілді қолданушының дене тәжірибесі тілдік өрнектердің мағынасына қалай әсер ететіні де қарастырылады. Фреймдік семантика – когнитивтік семантиканың маңызды саласы. Оның басты идеясы – терминдердің мағынасын оқшаулап түсіну мүмкін емес, оларды оларға байланысты тұжырымдамалық құрылымдардың аясында талдау қажет. Бұл құрылымдар семантикалық фреймдер арқылы нақтыланады. Мысалы, «келіншек», «күйеу жігіт» және «бал айы» сөздері санада неке фреймін тудырады.
Басқалар
Тұжырымдамалық семантика когнитивтік семантикамен адамдар әлемді қалай түсінетінін және оны қалай сезінетінін зерттеу арқылы тілдік мағынаны психологиялық тұрғыдан зерттеу идеясын бөліседі. Ол мағынаның нысандарға сілтеме жасауында емес, ой, қабылдау және іс-қимылды байланыстыратын адамдардың ұғымдық құрылымында екенін қабылдайды. Тұжырымдамалық семантика когнитивтік семантикадан мағына мен синтаксис арасындағы қатаң шекараны енгізу арқылы және мағына мен таным арасындағы қатынасты зерттеу үшін түрлі формальды құралдарды қолдану арқылы ерекшеленеді. Есептеу семантикасы табиғи тілдің мағынасын компьютерде қалай ұсынуға және өңдеуге болатынын зерттейді. Ол көбінесе формальды семантиканың тұжырымдамаларына сүйенеді және оларды есептеу арқылы шешілетін мәселелерге қолданады. Оның негізгі мәселелеріне күрделі тіркестердің мағынасын олардың құрамына бөліп талдау, екіұштылықты, анықсыздықты және контекстке тәуелділікті басқару, сондай-ақ алынған ақпаратты автоматты қорытуда пайдалану жатады. Ол есептеу лингвистикасы, жасанды интеллект және таным ғылымының бір бөлігін құрайды. Мәдени семантика тілдік мағына мен мәдениет арасындағы байланысты зерттейді. Ол әртүрлі тілдердегі ұғымдық құрылымдарды салыстырады және саясат, дін және дәстүрлермен байланысты мәдени құбылыстардың нәтижесінде мағыналардың қалай дамып, өзгеретініне қызығушылық танытады. Мысалы, тілдесу әдептері мәдени құндылықтар мен әлеуметтік иерархияларды көрсетеді, мысалы, испан тіліндегі *tu* және *usted* немесе неміс тіліндегі *du* және *Sie* тіркестерінің сыпайылық деңгейінің айырмашылығы, ал ағылшын тілінде мұндай айырмашылықтар жоқ және екі жағдайда да *you* деген сөз қолданылады. Бұл салалармен мәдениеттер аралық семантика, салыстырмалы семантика және өзара мәдени семантика байланысты. Прагматикалық семантика сөздің мағынасы қолданылған жағдайға қалай байланысты екенін зерттейді. Ол коммуникативтік мағынаның әдетте контекстке сезімтал және қатысушыларға, олардың ортақ ақпаратына, ниеттеріне және алдыңғы түсініктеріне байланысты екені туралы идеяға негізделген. Ол тілдік өрнектердің тек бір бөлігін құрайтын коммуникативтік әрекеттерге назар аударады. Кейбір теоретиктер осы тақырыптарды семантиканың құрамына жатқызады, ал басқалары оларды прагматиканың жеке саласының бөлігі деп санайды.
Мағына теориясы
Мағына туралы теориялар мағынаның не екенін, бір тіркестің қандай мағынаға ие екенін және тіркес пен мағына арасындағы қатынас қалай құрылатынын түсіндіреді.
Анықтамалық
Референциалдық теориялар бойынша, сөздің мағынасы – ол көрсетіп тұратын нәрсе. Жеке сөздердің, мысалы есімдердің мағынасы – оларға сілтеме жасайтын жеке тұлға. Мысалы, Джордж Вашингтон есімінің мағынасы – осы атпен танылған адам. Жалпылама сөздер бір ғана нысанға емес, осы сөз қолданылатын заттардың жиынтығына сілтеме жасайды. Осыған орай, “мысық” сөзінің мағынасы – барлық мысықтардың жиынтығы. Сол сияқты, етістіктер әдетте іс-әрекеттер немесе оқиғалар кластарына, ал сын есімдер жеке тұлғалар мен оқиғалардың қасиеттеріне сілтеме жасайды. Қарапайым референциалдық теориялар мағынасы бар, бірақ нақты сілтемесі жоқ сөздермен қатысты қиындықтарға тап болады. Мысалы, Пегас және Санта Клаус сияқты есімдер, тіпті олар нақты нысандарға сілтеме жасамаса да, мағынаға ие. Басқа қиындықтар бір нысанды білдіретін әртүрлі сөздерді қолданумен байланысты. Мысалы, “Роджер Баннистер” және “төрт минутта бір шақырымды жүгірген алғашқы адам” деген сөздер бір адамды білдірсе де, бірдей мағынаны бермейді. Бұл, әсіресе, сенім туралы сөйлескенде маңызды, себебі адам екі сөзді де түсіне алады, бірақ олардың бір нысанға сілтеме жасайтынын білмейді. Тағы бір мәселе – мағынасы контекстке байланысты болатын сөздер, мысалы, “мұнда” және “мен” сияқты дейктикалық сөздер. Осы мәселелерден құтылу үшін референциалдық теориялар көбінесе қосымша механизмдерді енгізеді. Кейбіреулер мағынаны тікелей нысандармен емес, нысандарға сілтеме жасайтын функциялармен теңестіреді. Бұл қосымша деңгей сөздің контекстін ескере алу артықшылығын береді, себебі бір сөз бір контексте бір нысанға, ал басқа контексте басқа нысанға сілтеме жасай алады. Мысалы, “мұнда” сөзінің сілтемесі оның қолданылған орнына байланысты. Бұған жақын тұрған тәсіл – мүмкін әлемдер семантикасы, ол сөздерге нақты әлемдегі ғана емес, басқа мүмкін әлемдердегі нысандарға да сілтеме жасауға мүмкіндік береді. Осы көзқарас бойынша, “төрт минутта бір шақырымды жүгірген алғашқы адам” сияқты сөздер әртүрлі әлемдерде әртүрлі адамдарға сілтеме жасайды. Бұл көзқарас мүмкін немесе қажетті жайлы сөйлейтін сөйлемдерді талдау үшін де қолданылуы мүмкін: мүмкіншілік – бұл кейбір мүмкін әлемдерде дұрыс, ал қажеттілік – барлық мүмкін әлемдерде дұрыс.
Идеялық
Идеялық теориялар, сондай-ақ менталистік теориялар деп аталады, олар негізінен тілдік өрнектердің анықтамасына емес, тілді пайдаланушылардың психикалық күйлері тұрғысынан мағынаны түсіндіруге баса назар аударады. Джон Локктың тарихи тұрғыдан ықпалды көзқарасы бойынша, тілдік өрнектер сөйлеушінің санасындағы идеяларды көрсетеді. Осы көзқарасқа сәйкес, "ит" сөзінің мағынасы – адамдардың ит туралы түйсігі. Тіл – сөйлеушіден тыңдаушыға идеяларды жеткізу құралы. Ортақ түсінікке ие болғаннан кейін, сөйлеуші өз санасындағы идеяға сәйкес келетін тілдік өрнек қолданады, ал осы өрнекті қабылдау тыңдаушының санасында сол идеяны тудырады. Бұл теория идеяларға емес, ниеттерге тікелей қатысты. Бұл көзқарас әсіресе Пол Грайспен байланысты, ол адамдардың көбінесе тыңдаушыларында белгілі бір реакция тудыру үшін қарым-қатынас жасайтынын атап өтті. Ол тілдік өрнектің мағынасы күтілетін реакциямен анықталады деп санайды. Бұл қарым-қатынас тек сөйлеушінің айтқандарын түсіну туралы емес, олардың ниетін немесе неге айтқандарын түсінуді қажет етеді. Мысалы, жанармай іздеп жүрген адамға "бұрышта гараж бар" деу, сөйлеушінің көмектесу ниеті болғандықтан, сол жерден жанармай алуға болатынын білдіреді. Бұл сөзбе-сөз мағынадан асып түседі, ол жанармаймен тікелей байланысты емес.
Себеп-салдар
Себеп-салдарлық теориялар сөздің мағынасы оның себептері мен салдарына байланысты екенін айтады. Мінезшілдік семантика, сонымен қатар стимул-жауап теориясы деп те аталады, сөздің мағынасы сөйлеушіні оны қолдануға итермелейтін жағдай және тыңдаушыда тудыратын жауап арқылы анықталады. Мысалы, "От!" деп айқайлаудың мағынасы бақылаусыз өрттің болуымен және оны бақылауға тырысу немесе қауіпсіздікке жетісумен беріледі. Мінезшілдік семантика тіл үйрену – стимул-жауап жұптары түріндегі мінез-құлық үлгілерін қабылдау екенін жоғары бағалайды. Оның басты мақсаты – жеке психикалық құбылыстардан аулақ болу және мағынаны қоғамдық түрде байқалатын тілдік мінез-құлық арқылы анықтау. Тағы бір себептік теория есімдердің мағынасына назар аударады және есім мен аталатын нысан арасындағы байланысты орнату үшін атау шарасы қажет дейді. Бұл атау шарасы себептік тізбектің бастапқы буыны болып табылады, онда есімнің барлық келесі қолданылулары қатысады. Осы көзқарас бойынша Платон есімі ежелгі грек философына сілтеме жасайды, өйткені ол бастапқыда осылай аталған және адамдар оны осы есіммен атауды жалғастырған. Бұл көзқарасты Саул Крипке бастапқыда тек есімдерге қатысты ұсынған, бірақ кейін басқа да сөйлеу түрлеріне де қолдануға кеңейтілген.
Басқалар
Шындық шартты семантика сөйлемдердің мәнін олардың шындық шарттары тұрғысынан талдайды. Осы көзқарас бойынша, сөйлемді түсіну – сөйлемнің шын болуы үшін әлемнің қандай болуы керектігін білу. Шындық шарттарының өзі мүмкін әлемдер арқылы айқындалуы мүмкін. Мысалы, «Хиллари Клинтон 2016 жылғы АҚШ президенттік сайлауында жеңіске жетті» деген сөйлем нақты әлемде жалған, бірақ оның шындыққа сай келетін мүмкін әлемдері бар. Сөйлемнің кеңеюі оның шындық мәні ретінде түсіндірілуі мүмкін, ал оның интенциясы – ол шын болатын барлық мүмкін әлемдердің жиынтығы. Шындық шартты семантика тексеруші теориялармен тығыз байланысты, олар сөйлемнің шындығын бағалау үшін қандай да бір тексеру процедурасы болуы керек деген қосымша идеяны ұсынады. Олар сөйлемнің мағынасы оны тексеру әдісінде немесе оны негіздейтін жағдайларда жатыр дейді. Мысалы, ғылыми тұжырымдар көбінесе болжамдар жасайды, оларды бақылау арқылы растауға немесе жоққа шығаруға болады. Тексерушілік бойынша, тексерілуі де, жоққа шығарылуы да мүмкін емес сөйлемдер мағынасыз. Пайдалану теориясы сөздің мағынасы оның қолданылу жолымен анықталады деп тұжырымдайды. Бұл көзқарасты алғаш рет Людвиг Витгенштейн енгізді, ол тілді тілдік ойындардың жиынтығы ретінде қарастырды. Сөздердің мағынасы олардың ойын ішінде қалай қолданылуына байланысты, ал бір сөздің әртүрлі ойындарда әртүрлі мағынасы болуы мүмкін. Бұл теорияның кейбір нұсқалары мағынаны тұрақты пайдалану үлгілерімен тікелей байланыстырады. Ал басқалары белгілі бір қоғамда белгілі бір пайдалану орынды саналатынын ескере отырып, әлеуметтік нормалар мен конвенцияларға назар аударады. Инференциалистік семантика, сондай-ақ концептуалды рөл семантикасы деп аталатын, сөздің мағынасы жақсы пікірлердің алғышарттары мен қорытындыларында атқаратын рөлімен анықталады дейді. Мысалы, «x – еркек туыс» дегеннен «x – бауырлас» деп пікір жасауға болады, ал «x – бауырлас» дегеннен «x – ата-анасы бар» деп пікір жасауға болады. Инференциалистік семантикаға сәйкес, «бауырлас» сөзінің мағынасы осы және осыған ұқсас барлық пікірлермен анықталады.
Тарих
Семантика 19 ғасырда тәуелсіз зерттеу саласы ретінде қалыптасты, бірақ семантикалық құбылыстарды зерттеу философия мен логиканың бір бөлігі ретінде ежелгі дәуірде бастау алды. Ежелгі Грецияда Платон (б.з.д. 427-347 жж.) өзінің «Кратил» диалогында атаулар мен заттар арасындағы қатынасты зерттеді. Ол табиғаттылық тұжырымдамасын қарастырды, ол заттардың табиғаты бойынша өз атауларына ие екенін айтады, ал конвенционализм атаулардың тіл қолданушылары арасындағы әдет-ғұрыптар мен келісімдер арқылы сілтемелеріне байланысты екенін мәлімдейді. Аристотельдің «Түсіндіру туралы» кітабы (б.з.д. 384-322 жж.) семантикадағы кейінгі еңбектерге зор әсер еткен түрлі тұжырымдамалық айырмашылықтарды енгізді. Ол сөйленген және жазылған сөздер сыртқы заттарға ұқсас ақыл-ой ұғымдарын тудырады деп санайды, соның салдарынан семантикалық үшбұрыштың ерте нысанын жасады. Оның пікірінше, ақыл-ой ұғымдары барлық адамдар үшін бірдей, олар осы ұғымдармен байланыстыратын кәдімгі сөздерден өзгеше. Стоиктер логикалық тұрғысынан тілдің күрделі теориясын жасау үшін өздерінің алдыңғыларының көптеген түсініктерін пайдаланды. Олар әртүрлі сөздерді олардың семантикалық және синтаксистік рөлдері бойынша, мысалы, есімдер, жалпы зат есімдер мен етістіктер арасындағы айырмашылықтар арқылы ажыратты. Сондай-ақ, олар сөйлемдердің, бұйрықтардың және тыйымдардың айырмашылығын талқылады. Ежелгі Үндістанда Найяя мектебінің ортодоксалды бағыты барлық атаулар нақты объектілерге сілтеме жасайды деп есептеді. Ол сөздердің мағынаны түсінуге қалай әкелетінін және осы қатынастың білімді құруға қандай салдарлары бар екенін зерттеді. Мимамса мектебінің философтары жеке сөздердің және толық сөйлемдердің мағыналары арасындағы қатынасты талқылады, сондай-ақ қайсысы негізгірек екенін қарастырды. Бхартрихаридің «Вакияпадия» кітабы (б.з. 4-5 ғасырлар) сөздердің әртүрлі түрлерін ажыратады және олардың қолданылуына байланысты әртүрлі мағыналарды қалай алып жүретінін қарастырды. Ежелгі Қытайда мохистер атаулардың моральдық мінез-құлықты басқаруда маңызды рөл атқаратынын айтты. Олар атаулар мен объектілер арасындағы қатынасты зерттеген және объектілерді анықтау және бағалау үшін атаулардың қажеттілігін қарастырған Атаулар мектебін дамытты. Орта ғасырларда Августин (354-430 жж.) белгілерді басқа объектілердің орнын басатын және оларды ақылға жеткізетін объектілер ретінде жалпы тұжырымдады. Ол табиғи және лингвистикалық белгілерді ортақ тектің әртүрлі түрлері ретінде ажыратқан алғашқы адам болды. Боэций (480-528 жж.) Аристотельдің «Түсіндіру туралы» кітабының аудармасын және оған қатысты түрлі түсініктемелерді жазды, ол оның негізгі идеяларын кеңінен танымал етті және схоластикалық дәстүрдегі семантикалық құбылыстар туралы ойларға ықпал етті. Питер Абелардтың (1079-1142 жж.) семантикасындағы жаңалық – көптеген алдыңғылары жеке сөздердің мағынасына назар аударғаннан айырмашылығы, сөйлемдердің мағынасына деген қызығушылығы болды. Ол жалпы есімдердің тек семантикалық құбылыстар ретінде түсіндірілген жалпы есімдердің табиғатын одан әрі зерттеді. Араб дәстүрінде Ибн Фарис (920-1004 жж.) мағынаны сөйлеушінің ниетімен сәйкестендірді, ал Әбу Мансур әл-Азхари (895-980 жж.) мағына тікелей сөйлеуде болады және оны түсіндіру арқылы алу керек деп есептеді. Орта ғасырдың соңындағы маңызды тақырып – санаттылық және синкатегорематикалық терминдер арасындағы айырмашылық болды. Санаттылық терминдер тәуелсіз мағынаға ие және аттар мен Сократ сияқты шындықтың кейбір бөліктеріне сілтеме жасайды. Синкатегорематикалық терминдердің тәуелсіз мағынасы жоқ және басқа семантикалық функцияларды орындайды, мысалы, кейбір, жоқ және міндетті түрде деген сөздер сияқты басқа өрнектердің мағынасын өзгерту немесе өлшеу. Мағынаның себептік теориясының алғашқы нұсқасын Роджер Бэкон (шамамен 1219/20-1292 жж.) ұсынды, ол заттардың кейбір бастапқы шомылдыру рәсімінен өткен адамдарға ұқсас есімдерді алады деп есептеді. Оның идеялары барлық тілдерде белгілі бір әмбебап құрылымдар бар деп ұсынған болжамды грамматиктердің дәстүріне ықпал етті. Олар осы тұжырымға тіл деңгейіндегі мән беру тәсілдері, ақыл деңгейіндегі түсінік тәсілдері және шындық деңгейіндегі болу тәсілдері арасындағы ұқсастық арқылы келді. Ерте заманауи кезеңде Томас Гоббс (1588-1679 жж.) адамдар өз ойларын еске алу үшін жеке қолданатын белгілер мен өз идеяларын басқаларға жеткізу үшін қолданатын белгілерді ажыратты. Пор-Рояль логикасында Антуан Арно (1612-1694 жж.) және Пьер Николь (1625-1695 жж.) интенция мен экстенция арасындағы айырмашылықтың ерте алғышартын жасады. Джон Локктың (1632-1704 жж.) «Адам ақылы туралы тәжірибе» еңбегі мағынаның идеялық теориясының ықпалды нұсқасын ұсынды, соған сәйкес сөздер идеялар үшін тұрады және адамдарға идеяларды бір санадан екінші санаға беру арқылы қарым-қатынас жасауға көмектеседі. Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646-1716 жж.) тілді ойдың айнасы ретінде қарастырды және ғылыми және философиялық шындықтарды білдіру үшін әмбебап формальді тілдің жоспарларын жасауға тырысты. Бұл әрекет Христиан Вольф (1679-1754 жж.), Георг Бернхард Бильфингер (1693-1750 жж.) және Иоганн Генрих Ламберт (1728-1777 жж.) сияқты теоретиктерді белгілер жүйелерінің жалпы ғылымын дамытуға шабыттандырды. Этьен Бонно де Кондильяк (1715-1780 жж.) Лейбництің тілдің ойдың табиғаты туралы идеясын қабылдады және оны одан әрі дамытты. Локкқа қарсы, ол тіл идеяларды жасауға қатысады және оларды жеткізу үшін ғана құрал емес деп мәлімдеді. 19 ғасырда семантика тәуелсіз зерттеу саласы ретінде пайда болды және нығайды. Христиан Карл Рейсиг (1792-1829 жж.) кейде семантиканың әкесі ретінде есептеледі, өйткені ол оның ұғымын және ауқымын нақтылады, сонымен қатар оның негізгі идеяларына үлес қосты. Мишель Бреаль (1832-1915 жж.) одан кейін саланың кең тұжырымдамасын ұсынды, ол үшін ол француз тіліндегі «семантика» терминін енгізді. Джон Стюарт Милль (1806-1873 жж.) атаулардың заттарға сілтеме жасау рөліне үлкен мән берді. Ол атаулардың коннотациясы мен денотациясын ажыратты және сөйлемдер атауларды біріктіру арқылы құралады деп санайды. Чарльз Сандерс Пирс (1839-1914 жж.) семиотиканы белгілердің жалпы теориясы ретінде қарастырды, оның бірнеше кіші салалары кейін Шарль У. Моррис (1901-1979 жж.) синтаксис, семантика және прагматика ретінде анықталды. Пирс прагматикалық тәсілінде мағынаның тұжырымдамаларының барлық практикалық салдарынан тұратынын мәлімдеді. Готлоб Фрегенің (1848-1925 жж.) философиясы семантикаға көптеген деңгейде үлес қосты. Фреге алғашқы болып мағына мен сілтеме арасындағы айырмашылықты енгізді, ал предикаттық логиканы және композициялық принципті дамыту формальді семантиканың көптеген кейінгі дамуының негізін құрады. Эдмунд Хуссерль (1859-1938 жж.) мағынаны феноменологиялық тұрғысынан зерттеді, өрнектерге мағына беретін психикалық актілерді қарастырды. Ол мағына әрқашан объектіге сілтеме жасайтынын және референті жоқ өрнектердің, мысалы, «жасыл» немесе «болып тұр» мағынасыз екенін мәлімдеді. 20 ғасырда Альфред Тарски (1901-1983 жж.) формальді тілдердегі шындықты өздерінің семантикалық шындық теориясы арқылы анықтады, ол Дональд Дэвидсон (1917-2003 жж.) шындыққа сәйкес семантиканы дамытуға ықпал етті. Тарскидің шәкірті Ричард Монтегю (1930-1971 жж.) ағылшын тілінің семантикасының күрделі формальді шеңберін құрды, ол формальді семантиканы маңызды зерттеу саласы ретінде орнатуға жауапты болды. Структуралық семантикаға сәйкес, Фердинанд де Соссюрдің (1857-1913 жж.) структуралист философиясынан шабыттанған тіл – құрылымдық қатынастардың күрделі желісі және сөздердің мағынасы жеке-жеке бекітілмейді, бірақ осы желідегі олардың орнына байланысты. Альфред Коржибски (1879-1950 жж.) жалпы семантика теориясын жасады.
Логика
Логикашылар дұрыс ойлауды зерттейді және аргументтерді білдіру және олардың дұрыстығын бағалау үшін формальді тілдерді жиі жасайды. Бұл процестің бір бөлігі – формальді тілдің семантикасын беру, оның терминдерінің мағынасын дәл анықтау үшін. Формальді тілдің семантикасы – әдетте математикалық функция түрінде берілетін, формальді тілдік өрнектерге мағына тағайындайтын ережелер жиынтығы. Мысалы, бірінші реттік логика тілі жеке тұрақтылар үшін кіші әріптерді, ал предикаттар үшін үлкен әріптерді пайдаланады. «Берти – ит» деген сөйлемді білдіру үшін формуласын қолдануға болады, мұнда – Бертиге арналған жеке тұрақты, ал – ит предикаты. Классикалық модельдік-теориялық семантика жеке тұрақтыларды нақты объектілерге бейімдейтін және предикаттарды объектілер жиынтығына немесе топтамаларға бейімдейтін түсіндіру функциясын анықтап, осы терминдерге мағына береді. Функция -ті Бертиге, ал -ті барлық иттер жиынтығына бейімдейді. Осылайша, сөйлемнің шындық мәнін есептеуге болады: егер Берти иттер жиынтығының мүшесі болса, онда ол дұрыс, әйтпесе жалған. Формальді логика аргументтердің дедуктивті жарамдылығын анықтауға бағытталған, яғни, алғышарттар қорытындыны логикалық түрде қамтиды ма. Қамту синтаксис немесе семантика тұрғысынан анықталуы мүмкін. Синтаксистік қамту, символымен белгіленеді, қорытындылау ережелеріне негізделген, олар алғышарттарды өзгерту және қорытындыға жету процедуралары ретінде түсініледі. Бұл процедуралар тек синтаксис деңгейіндегі алғышарттардың логикалық формасын ғана ескереді және олардың білдіретін мағынасын назарға алмайды. Семантикалық қамту, символымен белгіленеді, алғышарттардың мағынасын, әсіресе олардың шындық мәнін қарастырады. Егер алғышарттардың шындығы қорытындының шындығын қамтамасыз етсе, яғни алғышарттарға шындық мәнін тағайындайтын кез келген семантикалық түсіндіру функциясы қорытындыға да шындық мәнін тағайындаса, қорытынды алғышарттардан семантикалық тұрғыдан шығады.
Компьютерлік ғылым
Компьютерлік ғылымда бағдарламаның семантикасы – компьютер оны іске қосқан кезде оның қалай жұмыс істейтінін анықтайды. Семантика, нұсқаулардың жазылу формасын білдіретін синтаксистен өзгеше. Бірдей әрекеттерді әртүрлі синтаксистік формалармен көрсетуге болады. Мысалы, JavaScript-те `i += 1` және `i = i + 1` командалары i айнымалысының мәнін бірге арттыру үшін қолданылатын, бірақ синтаксистік тұрғыдан әртүрлі өрнектер. Бұл айырмашылық басқа бағдарламалау тілдерінде де байқалады, себебі олар әртүрлі синтаксис қолданады, бірақ семантикалық деңгейде бірдей нәтиже беретін бағдарламаларды жасауға мүмкіндік береді. Статикалық семантика бағдарламаны құрастыруға әсер ететін семантикалық аспектілерге назар аударады. Атап айтқанда, ол синтаксистік жағынан дұрыс бағдарламалардағы қателерді, мысалы, операцияға сәйкес келмейтін дерек типі берілген кезде туындайтын типтік қателерді анықтаумен айналысады. Мысалы, сандық есептеулерді орындайтын функцияға аргумент ретінде санның орнына мәтін жіберілсе, мұндай жағдай туындауы мүмкін. Динамикалық семантика бағдарламалардың жұмыс істеу кезіндегі, яғни нұсқаулар орындалғанда не болатынын қарастырады. Динамикалық семантиканың негізгі тәсілдері – денотациялық, аксиоматикалық және операциялық семантика. Денотациялық семантика кодтың әрбір бөлігінің әсерін сипаттау үшін математикалық формализмдерді пайдаланады. Аксиоматикалық семантика бағдарламаны орындау алдында және кейін қандай шарттар орындалуы керектігін талдау үшін дедуктивті логиканы қолданады. Операциялық семантика бағдарламаның орындалуын бір күйден екінші күйге өтуден тұратын қадамдар тізбегі ретінде түсіндіреді.
Психология
Психологиялық семантика мағынаның психологиялық аспектілерін зерттейді. Ол мағынаның танымдық деңгейде қалай ұсынылғанын және тілді түсіну мен жасауда қандай психикалық процестер қатысатынын қарастырады. Сонымен қатар, мағынаның басқа психикалық процестермен, мысалы, тіл мен сезімдік тәжірибе арасындағы байланыс қалай өзара әрекеттесетінін зерттейді. Басқа мәселелерге адамдардың жаңа сөздерді қалай үйреніп, оларды таныс нәрселер мен ұғымдармен байланыстыруы, естімеген күрделі тіркестердің мағынасын қалай түсінуі, екіұшты тіркестерді қалай шешуі және семантикалық иллюзиялардың сөйлемдерді қате түсінуге қалай әкелетіні жатады. Мағыналық жад – бұл тіл, ұғымдар және фактілер туралы білімді қамтитын мағынаның жалпы білімінің бір түрі, ол маңызды тақырыптардың бірі болып табылады. Ол адамның өмірінде болған оқиғаларды тіркеп сақтайтын эпизодтық жадтан ерекшеленеді. Тілді түсіну семантикалық жадқа және сөздердің мағынасы туралы ақпаратқа сүйенеді. Көптеген пікірлер бойынша, сөздердің мағынасы олардың семантикалық ерекшеліктерімен байланысты сақталады және өңделеді. Мысалы, "қарға құс" сияқты сөйлемдер психологиялық деңгейде "қарға" сөзінің семантикалық ерекшеліктерін "құс" сөзінің семантикалық ерекшеліктерімен салыстыру арқылы бағаланады. Егер олардың семантикалық ерекшеліктері ұқсас болса, бағалау процесі жылдамдатылады, әсіресе мысал аталған санаттың прототипі болған жағдайда. "Пінгвин – құс" сияқты әдеттен тыс мысалдарда семантикалық ерекшеліктердің жаппай сәйкестігі аз болады, сондықтан психологиялық процесс айтарлықтай баяулайды.