Кіріспе
Сали Рам Бериша (; 15 қазан 1944 жылы туған) – албандық кардиолог және консервативті саясаткер, 1992 жылдан 1997 жылға дейін Албания президенті, ал 2005 жылдан 2013 жылға дейін 32-ші премьер-министр болып қызмет еткен. Бериша 2022 жылдан бері Албания Демократиялық партиясының төрағасы болып табылады және бұрын 1990 жылдан 2013 жылға дейін осы лауазымды иеленген. Ол қазіргі кезде Албания парламентіндегі оппозиция жетекшісі болып та қызмет етеді. Оған «ірі көлемде сыбайлас жемқорлыққа қатысы бар» деген айыппен, сондай-ақ «Албаниядағы қоғамдық қауіпсіздікке қауіп төндіретін» ұйымдасқан қылмыстық топтар мен қылмыскерлермен байланысы бар деген күдікпен АҚШ пен Ұлыбританияға кіруге тыйым салынды. 2021 жылдың 9 қыркүйегінде партия төрағасы Лулзим Баша Беришаны АҚШ Мемлекеттік департаментімен байланысты құқықтық мәселелерге байланысты Демократиялық партиясының парламенттік фракциясынан шығарды. Бұл шешім 79 жастағы Беришаның Демократиялық партияның төрағасы Башаны қызметтен алу мақсатымен жалпыұлттық қозғалысты бастауына әкелді, бұл партияның ішкі құрылымында Бериша мен Башаның қолдаушылары арасында үлкен дау-жанжалға себеп болды. 2023 жылдың 30 желтоқсанында Бериша бұрынғы үкіметтеріндегі сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар бойынша үй қамауына алынды.
Sali Ram Berisha (; born 15 October 1944) is an Albanian cardiologist and conservative politician who served as the president of Albania from 1992 to 1997 and 32nd prime minister from 2005 to 2013. Berisha serves as Chairman of the Democratic Party of Albania since 2022 and has held the position previously from 1990 to 2013. He also serves as the incumbent Leader of Opposition in the Albanian parliament. He has been banned from entering the United States and the United Kingdom after being accused of "involvement in significant corruption" and links to organised crime groups and criminals that pose a "risk to public safety in Albania". On 9 September 2021, Berisha was expelled by party chairman Lulzim Basha from the Democratic Party's Parliamentary Group due to legal issues with the US Department of State. This decision led to put 79 year old Berisha starting a nation wide movement to remove Basha as leader of the Democratic Party, causing a major rift in the party's internal structures, between Berisha's and Basha's supporters. On 30 December 2023, Berisha was placed under house arrest for allegations regarding corruption in his previous governments.
Ерте өмір және мансап
Бериша Солтүстік Албаниядағы Вичидол қаласында, сол кездегі Тропое ауданында, мұсылман шаруа отбасында дүниеге келді. Оның отбасы Бериша тайпасының бір бөлігі. Бала кезінде ол қой шапты. Әкесі Албанияның Еңбек партиясының қызметкері болғаннан кейін Бериша жоғары білім алып, 1967 жылы Тирана университетінде медицинаны бітірді. Ол бір жылдық стипендиямен Парижде кардиология саласында маманданған, бірақ ол бұрын бірнеше жылға мүше болып тіркелген болатын. 1970 жылдары Бериша Албанияда кардиология саласындағы жетекші зерттеуші ретінде танылып, Тирана университетінде кардиология профессоры болды. 1978 жылы ол Парижде тоғыз ай бойы оқу үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет (ЮНЕСКО) стипендиясын алды. Ол сондай-ақ гемодинамика бойынша зерттеулер жүргізді, ол Еуропадағы әріптестерінің қызығушылығын тудырды. 1986 жылы ол Еуропалық Медициналық Ғылымдарды зерттеу комитетінің мүшесі болып сайланды. Халықаралық баспасөзде жарияланған Албан жазушылар лигасының газетіндегі сұхбатында Бериша ой және сөз еркіндігіне кедергі келтіретін барлық тосқауылдарды жоюды, албан халқына ел ішінде және шетелде еркін саяхаттау құқығын беруді және Албанияның оқшауланған сыртқы саясатынан бас тартуды талап етті. 1990 жылдың тамызында президент Рамиз Алия шақырған елдің зиялыларының басқосуында Бериша Албанияның Еңбек партиясын коммунистік конституцияның үшінші бабын жоюға, Адам құқықтарының хартасын мойындауға, жаңа демократиялық конституцияны әзірлеуге және елдегі Сталиннің барлық ескерткіштерін алып тастауға шақырды. 1990 жылдың 17 қыркүйегінде «Башкими» газетінде жарияланған мақаласында Бериша Алия режимінің «косметикалық реформаларын» сынады, олар елдегі наразылықты одан әрі күшейте түсті. Ол саяси плюрализм болмаса, Албанияда нағыз демократия болуы мүмкін емес екенін айтты. Бериша Албанияның Демократиялық партиясының (ДП) төрағасы болды, ол жаңа оппозициялық партиялардың бірінші және ең ірісі еді. Партияның барлық жетекші мүшелері демонстрациялар кезінде ақ халат киді. Ол 1991 жылдың ақпанында партияның бірінші ұлттық съезінде ДП төрағасы болып сайланды. Ол 1991, 1992, 1997, 2001 жылдары Каваж сайлау округінен Албания парламентінің депутаты болып сайланды.
Президент (1992-1997)
1992 жылғы сайлаулардан кейін – еліміздегі екінші еркін заң шығарушы сайлаулардан кейін – Бериша 1992 жылдың 9 сәуірінде президент болып сайланды. Ол елдің еркін сайланған екінші мемлекет басшысы және 53 жыл ішінде алғашқы коммунистік емес мемлекет басшысы болды. Сайланғаннан кейін Бериша және оның үкіметі саяси, экономикалық, институционалдық, заңнамалық және көп қырлы реформаларға белсенді кірісті. Осылайша, 1992–1996 жылдар аралығында жер мен тұрғын үйлердің, сондай-ақ барлық шағын және орта мемлекеттік кәсіпорындардың толық жекешелендірілуі жүзеге асырылды; бағалар мен валюта бағамы толықтай либерализацияланды және Албания үш таңбалы инфляция деңгейінен (-20% экономикалық өсімнің төмендеуімен бірге) бір таңбалы инфляция деңгейі және 1992 жылы 9% орташа экономикалық өсім деңгейі бар елге айналды, ал 1993–1996 жылдары ЖІӨ-нің 75%-ы жеке сектор есебінен құралды. Албания батысқа бет бұрды: 1994 жылы «Бейбітшілік үшін серіктестік» келісіміне қол қойды және 1995 жылы Еуропа Кеңесіне мүше болды. Бериша сонымен қатар исламды албан саяси аренасына енгізіп, коммунизм кезінде ондаған жылдар бойы жүргізілген дінге қарсы саясатты жою мақсатында елді қайта исламдастыру саясатын жүргізді (Албания халқының шамамен 74%-ы сүнни мұсылмандар). Сауд Арабиясы және мұсылман әлемінің басқа аймақтарынан келген үкіметтік емес ұйымдар мешіттер мен мектептер салуға, сондай-ақ басқа да көмек көрсетуге шақырылды, ал Ваххаби немесе Салафи исламы Албанияға (оныңмен бірге Сауд Арабиясының геосаяси ықпалы) тарады. 1996 жылдың соңында албандықтардың 1994 жылдан бері өмірлік жинақтарынан 1 миллиард доллар инвестициялаған Понци схемаларының құлдырауы дағдарысты күшейтті. Бұл схемалар 1996 жылдың желтоқсанынан бастап бірінен соң бірі сәтсіз аяқталып, наразылар үкіметті ақшаны ұрлады деп айыптап көшеге шықты. Азамат соғысына ұласқан дағдарыстың ортасында Сали Бериша 1997 жылдың 3 наурызында Демократиялық партия толық бақылауындағы парламентпен екінші бес жылдық мерзімге президент болып қайта сайланды. Наурыздың алғашқы он күнінде жағдай нашарлап, көптеген полиция және әскери қызметкерлер дезертирлік жасады, олардың қару-жарақтарын қауіпсізсіз қалдырды. Бұл қару-жарақтар көбінесе әскерилер мен кейбір қылмыстық топтар тонады, және уақытша үкімет пен көтерілісшілер арасында азамат соғысы басталуы мүмкін болды. Премьер-министр дереу отставкаға кетсе де, Бериша оппозицияның орнынан кету туралы талабын қабылдамады, себебі ол үзіліссіздікті қамтамасыз етуі керек екенін мәлімдеді, ал БҰҰ және Еуропалық көпұлтты күштер жағдайды бақылауға алуы тиіс болды. Олардың Албанияға араласуынан кейін 1997 жылдың маусым айында мерзімінен бұрын сайлау өтті, нәтижесінде социалистік бағытталған партиялар коалициясы жеңіске жетті. 1997 жылдың 23 шілдесінде, ДП 1997 жылғы сайлауда солшыл коалицияға жеңілгеннен кейін бір ай өткен соң, Бериша президенттік лауазымнан кетіп, оның орнына социалист Рекшеп Мейдани тағайындалды. 1997 жылы ол ең ірі оппозициялық партияға айналған Демократиялық партияның төрағасы болды. 2005–2013 жылдар аралығында ол қайтадан билікке оралды.
Оппозиция басшысы (1997-2005)
1998 жылдың 12 қыркүйегінде ДП депутаты Азем Хайдаринің қаны төгілуі Тиранада екі күнге созылған зорлық-зомбылық пен наразылықтарға себеп болды. 1998 жылдың 14 қыркүйегінде Хайдаридің жерлеу процесі кезінде қарулы ДП жақтастары үкіметтік кеңселерді тонап, қысқа мерзімге премьер-министр кеңсесін, парламент ғимаратын және Албания мемлекеттік телерадио ғимаратын басып алды. Наразылықтар мен тәртіпсіздіктер кезінде 3-7 адам қаза тауып, 14-76 адам жарақат алды деген мәліметтер бар. 72 сағаттан кейін үкімет тәртіпті қалпына келтіріп, Тиранадағы Демократиялық партияның бас кеңсесінде сақталған ДП жақтастары басып алған танктер мен бронетранспортерлерді қайтарып алды. Парламент кейіннен Беришаның иммунитетін алып тастады, себебі үкімет бұл оқиғаны мемлекеттік төңкеріс деп сипаттады, бірақ оған қарсы ешқандай айып тағылмады. Бериша Хайдаринің өліміне Албания Социалистік партиясы мен оның жетекшілерін кінәлады. Зорлық-зомбылыққа қатысқан деген айыппен 12 адам қамауға алынды. 2002 жылдың ақпан айында Тирана аудандық соты Жахо Мулосманиды қоса алған бес адамды кісі өлтіргені үшін соттады. Сали Бериша 2001 жылдың маусым-тамыз айларында бес кезеңде өткен жалпы сайлауда оңшыл және орталықшыл партиялар коалициясын жетектеді. 2004 жылдың қысында Бериша басқаратын оппозиция тарапынан 20 000-нан астам адам қатысқан бірнеше наразылық акциялары ұйымдастырылды, онда Наноның премьер-министрліктен кетуін талап етті, бұл "Нано Кет" (Levizja "Nano Ik") қозғалысы ретінде белгілі болды.
Премьер-министр (2005 - 2013)
2005 жылғы 3 шілдеде Сали Бериша 2005 жылғы парламенттік сайлауда оңшыл орталықтың бес партиясынан құралған коалицияны жетектеді, нәтижесінде 140 депутаттың 74-ін қамтитын көпшілік мандатты жеңіп алды. 2005 жылғы 8 қыркүйекте ол Албанияның премьер-министрі болып тағайындалды. 2007 жылғы 10 маусымда Бериша Тиранада АҚШ президенті Джордж Бушпен кездесті. Буш Албанияға сапар шеккен алғашқы АҚШ президенті болды және көршілес Косовоның Сербиядан тәуелсіздігін қатты қолдауын қайталады: «Бір күні, жақын арада сіздер «жеткілікті» деуіңіз керек. Косово тәуелсіз». 2008 жылғы 15 наурызда Беришаның үкіметі үшін ең қиын сынақ болды – Тирананың жанындағы Гердец ауылындағы оқ-дәрі қоймасы жарылып, 26 адам қаза тауып, 100-ден астам адам жарақат алды. Қорғаныс министрі Фатмир Медиу отставкаға кетті, ал баспасөз жарылыс орнындағы көптеген тәртіпсіздіктер туралы хабарлады, оны елдегі ескірген оқ-дәрілерді жоюмен және кейін оларды металл терісі ретінде сатумен айналысатын албан компаниясы басқарды. 2009 жылғы маусымда демократтар парламенттік сайлауда тар жеңіске жеткенін мәлімдеді. Беришаның альянсы көпшілікке бір орын жетпей қалды және билікті сақтап қалу үшін Илер Метаның басшылығымен «Интеграция үшін социалистік қозғалысы» сияқты маргиналды социалистік партиямен бірігуге мәжбүр болды. Бериша Метаны вице-премьер және бір уақытта Сыртқы істер министрі, кейін Экономика, сауда және энергетика министрі қызметіне тағайындады. Бұл 1991 жылдан бері көппартиялық демократияның басталғаннан бері биліктегі партияның жеңіліске ұшырағандықтан коалиция құруға мәжбүр болған алғашқы жағдайы болды. Социалистік оппозиция 2009 жылғы сайлауды бұрмаланған деп бағалады және дауыс бюллетендерін қайта санауды талап етті. Бериша Албания Конституциясы мұндай процедураны қарастырмайтындықтан бас тартты. Ол оппозицияны Конституцияны өзгерту үшін Парламентке шақырды, бірақ Социалистік партия бас тартты. Үкімет пен оппозиция арасындағы саяси дағдарыс уақыт өте келе ушықты, социалистер бірнеше ай бойы парламенттік пікірталасқа қатыспай, ішкі және халықаралық қолдау көрсетуді талап ету үшін аштық жариялады. Еуроодақ тараптарды келісуге шақырып бақты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Саяси дағдарыстың жалғасуы 2010 жылдың соңында Албанияға ресми кандидат мәртебесін беруден Еуроодақтың бас тартуының себебінің бірі болды. Алайда, сайлауды БҰҰ-ның Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы/Демократиялық институттарды бақылау бюросы (БҰҰ/ДИАҚБ) сайлаушылардың тіркелуі, сәйкестендіру процесі, құқықтық база, дауыс беру процесі, дауыс санауы және шағымдарды қарау саласындағы маңызды прогреске қол жеткізгенін растады. 2009 жылы Бериша басқарған үкімет кезінде 900-ден астам ауыл муниципалитеттермен және 169 муниципалитет ұлттық жол инфрақұрылымымен асфальтталған 10 000 км-ден астам жол салынды. Тирана – Эльбасан және әсіресе Дуррес – Кукес жолдары, сондай-ақ «Ұлт жолы» деп белгілі болды, себебі ол көршілес Косовоны Дуррес қаласымен байланыстырды. Бұл жол Албанияны шығыстан батысқа дейін кесіп өтеді және Албания тарихындағы ең ірі жол жобасы болып табылады. Бұл жолдың құрылысын Социалистік партия сынға алды. Еуроодақ албан саясаткерлеріне зорлық-зомбылықтан аулақ болуға шақырып мәлімдеме жасады, ал Бериша наразылық акцияларын және судьялардың полиция қызметкерлеріне қойған айыптамаларын өзіне қарсы жасалған төңкеріс әрекетінің кезеңдері деп сипаттады. Ол президентті екі тараптың қарым-қатынасы нашарлағаннан кейін төңкеріске қатысқан деп айыптады және өзінің құрбандық ролін пайдаланып, өзіне адал адамдарды тағайындады. 2011 жылы Таяу Шығысқа қатысты пікір білдірген Бериша: «Израиль мен палестиналықтар арасындағы бейбітшілік тікелей келіссөздер арқылы қамтамасыз етілуі керек және екі мемлекеттің қауіпсіздігіне кепілдік беруі керек. Шешім екі мемлекетке де толық қауіпсіздік әкелуі керек, бірақ Израиль мемлекетін қабылдау мен мойындауға қолдау көрмедім». Оның басшылығымен Албания тұрақты даму саласында бірқатар жетістіктерге қол жеткізді. 2012 жылғы Экологиялық өнімділік индексінде ел 132 елдің ішінде 4-орынды иеленді, ал 2007 мен 2011 жылдар аралығындағы ЖІӨ өсімі 5,1% құрады. 2012 жылға қарай елдегі энергияның 96 пайызы жаңартылатын су электр станциялары арқылы өндірілді. Тұрақты дамуға қосқан үлесі мен жетістіктері үшін ол 2012 жылы Fray International Sustainability Award сыйлығымен марапатталды. 2013 жылғы парламенттік сайлауда партиясы жеңілгеннен кейін Бериша партия төрағасы лауазымынан кетті, бірақ парламентте қалды.
Оппозиция басшысы (2022 қазіргі)
Лулзим Башаның Беришаны Демократиялық партияның парламенттік тобынан шығару туралы шешімінен кейін. Бұған дейін Демократиялық партияның мүшелері де парламентте екі рет жеңілгеннен кейін сайлау нәтижелеріне байланысты Башамен келіспеушіліктерде болды. Олар Башаның отставкаға кетуін талап етті. Алайда Баша қызметінен кетпеді. 2021 жылдың 9 қыркүйегінде Баша Беришаны АҚШ-қа қатысты мәселелер және Беришаның АҚШ Мемлекеттік департаментімен байланысты жариялануы себептерімен Демократиялық партиядан шығарып тастады. 11 желтоқсанда Arena Kombëtare-да Бериша және ұлттық кеңесте Башаға қарсы болған мүшелер Башаны Демократиялық партияның басшысы лауазымынан алу үшін дауыс берді. 2021 жылдың 8 қаңтарында Бериша және Башаға қарсы Демократиялық партия мүшелері Демократиялық партия штаб-пәтерінің алдында наразылық акциясын өткізді, нәтижесінде наразылықтар күшейген соң RENEA күштері шақырылды. 2022 жылдың 21 наурызында Лулзим Баша талап бойынша партия басшылығынан кетіп, Бериша сайланды. Дегенмен, Энкелед Алибедж өзін Демократиялық партияның ресми басшысы деп мәлімдегеніне қарамастан, Бериша де-факто көшбасшы саналады. Де-факто көшбасшы ретінде 2022 жылдың 7 шілдесінде ол премьер-министр кеңсесінің алдында бағалар мен жалақыға қарсы үкіметке қарсы наразылықтарды ұйымдастырды. Бериша сондай-ақ Албания мен албандардың болашағы қауіпте екенін және халық өзінің тағдырын өзі шешуі керек екенін мәлімдеді. 2022 жылдың 6 желтоқсанында наразылықтар кезінде Беришаға шабуыл жасалып, бетіне рең түсті. Шабуыл жасағанның анасы бұқаралық ақпарат құралдарына берген сұхбатында ұлының 5 жылдан бері психикалық проблемалардан зардап шегіп жатқанын айтты. Ол сот процесін күтуде. Президент Бегаж, Премьер-министр Рама және Лулзим Баша Беришаға жасалған шабуылды айыптады. Беришаның өзі шабуыл жасағанды кешірді.
Жеке өмір
Бериша Лири Бериша (қыз есімі Рамадж) педиатрға үйленген. Лири Бериша Албаниялық балалар қорының президенті. Оның қоры аутизм және Даун синдромы бар балаларға көмек көрсетеді. Олардың екі баласы бар: Аргита Малтези (Бериша) – Тирана университетінің заң профессоры және Шкльзен Бериша. 2023 жылдың 21 қазанында Беришаның күйеу баласы Джамарбер Малтези Албания полициясы тарапынан Бериша Албания премьер-министрі қызметін атқарган кезде жасалған деген айыптама бойынша сыбайлас жемқорлық және ақша жылыну қылмыстарына қатысы бар деген күдікпен тұтқындалды. Беришаның өзі де осы қылмыстың жасалуына көмектескен және оған ықпал еткен деген айыптауға ұшырады, сондай-ақ сот барысы аяқталғанға дейін оның паспорты прокурорлар тарапынан тартылып алынды. Бериша бұл айыптауларды жоққа шығарып, прокурорларды саяси шабуыл жасады деп айыптады, олар Премьер-министр Эди Раманың тапсырмасымен әрекет етіп отыр деген мәлімдеме жасады.
Санкциялар
2021 жылдың 19 мамырында Бериша, оның әйелі, ұлы және қызы АҚШ Мемлекеттік департаменті тарапынан санкцияланды және "ірі жемқорлыққа қатысы бар" деген айыптамадан кейін АҚШ-қа кіруіне тыйым салынды. Баспасөз конференциясында Мемлекеттік хатшы Энтони Блинкен былай мәлімдеді: Әсіресе Албанияның премьер-министрі қызметін атқару кезінде Бериша мемлекеттік қаражатты жымқыру және мемлекеттік процестерге араласу сияқты жемқорлық әрекеттерге қатысты, соның ішінде ол өзінің билігін жеке пайдасы үшін және саяси одақтастары мен отбасы мүшелерін байыту үшін пайдаланды, бұл албан халқының үкіметтік институттар мен мемлекеттік қызметкерлерге деген сенімін жойды. Бериша бұл айыптамаларды жоққа шығарды. 21 шілдеде Тиранадағы британ елшілігі бірнеше албан азаматына қатысты шара қолданғанын, бірақ олардың есімдерін жарияламағанын хабарлады. Премьер-министрдің Батыс Балқандағы арнайы өкілі Стюарт Пич жасаған мәлімдемеде: «Биылғы аптада біз қылмыс пен жемқорлықпен байланысы бар бірнеше албан азаматына қарсы тиімсіздік тудыратын шаралар қолдандық. Бұл жауапкершілікті арттыру және жазасыздықты тоқтату мақсатындағы шаралардың бірінші кезеңі. Келесі күні Бериша осы шараның өзіне қатысты екенін мәлімдеді.
Адам құқықтары бұзылуы
1996 жылы Human Rights Watch Бериша басқаруы кезінде жасалған адам құқықтары бұзушылықтары туралы есеп жариялады. Есепте былай делінген: 1992 жылдың наурыз айында билікке келгеннен бері президент Бериша басқаратын Демократиялық партия (ДП) өзін жариялау және оппозицияны басу үшін түрлі тәсілдерді пайдаланған. Құпия полиция, мемлекеттік баспасөз және сот жүйесі саяси қарсыластарды үнсіздікке мәжбүр ету үшін қолданылған. Саяси оппозицияға және мемлекетке сын тұрғысынан қараған басқа да бастамаларға қарсы бірлесу құқығы, бейбіт жиналу құқығы, сөз бостандығы және баспасөз бостандығын бұзудың көптеген жағдайлары тіркелді. | дереккөзі=Коммунистік Албаниядағы адам құқықтары (1996)
text=Since coming to power in March 1992, the Democratic Party (DP), led by President Berisha, has used a variety of means to promote itself and stifle the opposition. The secret police, the state owned media and the judicial system are used to silence political opponents. There have been numerous violations of the right to association, peaceful assembly, freedom of speech and freedom of the press directed against the political opposition and other initiatives that express views critical of the state. |source=Human Rights in Post communist Albania (1996)
Хаклай отбасы
2022 жылдың желтоқсанында Зилфие мен Мухаррем Хаклай Бериша және тағы 15 адамға қарсы Жемқорлыққа және ұйымдасқан қылмысқа қарсы арнайы прокуратураға (СПАК) талап арыз берді. Олардың айтуынша, Бериша мен басқалары 1990 жылдардың соңы мен 2000 жылдардың басында Тропожеде Шкэльким, Халил, Фатмир және Йлли Хаклай атты төрт бауырларын өлтіруге бұйрық берген және басшылық еткен, сондай-ақ Кирнаже ауылындағы олардың мұнарасына қарай снарядтар мен ТНТ арқылы шабуыл жасаған.