Кіріспе

Ливандағы Триполи қаласы (طرابلس, ALA LC: Ṭarābulus) – Ливанның солтүстігіндегі ең ірі және маңызды қала, сондай-ақ елдің екінші ірі қаласы. Елорда Бейруттың солтүстігінде орналасқан, ол Солтүстік облысы мен Триполи ауданының орталығы болып табылады. Триполи шығыс Жерорта теңізіне қарап жатыр және Ливанның ең солтүстік теңіз порты есебінде танымал. Қалада басым түрінде суннит мұсылмандары тұрады, сонымен қатар алавиттер мен христиандар (марониттер мен армянтарды қоса) да бар. Триполи тарихы кем дегенде б.з.д. 14 ғасырға дейін жетеді. Финикиялықтар оны Атар деп атаған, ал кейін гректер Триполис деп атады, осы атаудан қазіргі арабша атауы Тарабулус пайда болған. Араб әлемінде Триполи тарихи түрде Тарабулус аш-Шам (طرابلس الشام) немесе Левант Триполисі деп белгілі болған, осылай Ливиядағы Тарабулус әл-Ғарб (طرابلس الغرب – ‘Батыс Триполисі’) қаласынан ажыратылған. Триполидің маңызды нысандарына Мансури Ұлы мешіті және Ливанның ең ірі крестонос қамалы – Триполи цитаделі кіреді. Қалада Каирден кейін мамлюк сәулетінің ең көп шоғырланған үлгілері сақталған. Триполи жағалауында төрт кішкентай арал орналасқан – Пальма аралдары, олар құрып бара жатқан теңіз тасбақалары (Caretta caretta), сирек кездесетін монах тыйындары және көшпенді құстар үшін қорғалатын аймақ болып жарияланған. Триполи Триполи ауданының порты – Эль-Мина қаласымен шектес, олар географиялық жағынан бірігіп, үлкен Триполи агломерациясын құрайды. Ливанның құрылуымен және 1948 жылы Сирия-Ливан кеден одағының тарауымен Триполи, бір кезде Бейрутпен тең экономикалық және саудалық маңызға ие болған, Сирияның ішкі аймақтарымен дәстүрлі сауда байланыстарынан үзіліп, салыстырмалы түрде өркендеуінен қағылды. Қалада діни қақтығыстар жиі болып тұрады, жоғары жұмыссыздық деңгейі, экономикалық теңсіздік және кедей аудандарға радикалды ислами топтардың енуі байқалады. Триполидің Финикия дәуірінен бастап әртүрлі атаулары болған. Амарна хаттарында қаланың қазіргі арабша атауы Тарабулус Триполисінің семит тіліндегі туысы болуы мүмкін «Дербли» деген атау айтылған, ал басқа жерлерде «Ахлия» немесе «Вахлия» деп аталады (б.з.д. 14 ғасыр). Ассирия патшасы Ашурнасирпал II-нің (б.з.д. 888-859 жж.) Триполиге шабуыл жасауына қатысты жазбаларда қала Махалта немесе Махлата, Майза және Кайза деп аталған. Финикиялықтар Триполиді Атар деп атаған. Ежелгі гректер қалаға қоныс аударған кезде оны «үш қала» деген мағына беретін Τρίπολις (Триполис) деп атады, бұл бұрынғы фонетикалық жағынан ұқсас, бірақ этимологиялық жағынан байланысы жоқ Дербли атауының ықпалынан туындаған. Арабтар оны Тарабулус және Тарабулус әл-Шам (билад әл-Шамға сілтеме жасап, оны Ливиядағы осы аттас қаладан ажырату үшін) деп атады. Бір кезде Триполи аль-файха (الفيحاء) деп те аталған, бұл термин араб тіліндегі «фаха» етістігінен шыққан, ол иіс немесе хош иіс таралуын білдіреді. Триполи бір кезде кең аумақты апельсин бақтарымен танымал болған. Гүлдену маусымында апельсин гүлдерінің тозаңы ауаға таралып, қала мен айналасындағы елді мекендерді құнарлы хош иіске білдіретін. Триполи қаласына «Білім және ғалымдар қаласы» (Трабулис مدينة العلم والعلماء) деген құрметті атақ берілген.

Тарих

Триполидегі қоныстанудың іздері б.з.д. 1400 жылға дейін жетеді. 9 ғасырда финикиялықтар Триполиде сауда бекетін құрды, ал кейін парсылар билігінде қала финикиялық Сидон, Тир және Арадос аралы қалаларының конфедерациясының орталығына айналды. Ежелгі гректер билігі кезінде Триполи кеме жасаушылыққа пайдаланылды және қала автономия кезеңін бастан өткерді. Шамамен б.з.д. 64 жылы Рим билігіне қарады. 551 жылғы Бейрут жер сілкінісі мен цунами Византияның Триполи қаласын және басқа да Жерорта теңізі жағалауындағы қалаларды қиратты. 635 жылы Триполи араб мұсылман әскерлері басып алды. Омейядтар тұсында Триполи сауда және кеме жасау орталығы болды. Фатимидтер билігінде қала жартылай тәуелсіздікке ие болып, білім беру орталығына айналды. 12 ғасырдың басында крестшілер қаланы қоршады және 1109 жылы оған енуге қол жеткізді. Бұл Триполидің танымал кітапханасы – Дар әл-Илм (Білім үйі) мен ондағы мыңдаған кітаптарын өртеп жіберуге әкеп соқты. Крестшілер билігі кезінде қала Триполи графтығының астанасы болды. 1289 жылы мамлюктер Триполиді жаулап алды, соның салдарынан қаланың ескі порты қирады. Ескі қамалдың жанында жаңа қала салынды. 1516 жылдан 1918 жылға дейін Осман билігінде Триполи өркендеп, саудалық маңыздылығын сақтап келді. 1920 жылдан 1943 жылға дейін, Ливан тәуелсіздік алғанға дейін, Триполи және Ливанның барлық аймағы француз мандатында болды.

Ежелгі кезең

Көптеген тарихшылар Триполиде финикиялық өркениеттің VIII (немесе кейде IV) ғасырға дейін болғанын жоққа шығарады. Басқалары Ливан жағалауындағы финикиялық порттардың орналасуының солтүстіктен оңтүстікке қарай өзгеруі Триполидің финикиялық кезеңінің ертерек болғанын көрсетеді деп санайды. Триполиде кең ауқымды қазба жұмыстары жүргізілмеген, себебі ежелгі қаланың орны қазіргі Эль-Мина қаласының астында жатыр. Дегенмен, бірнеше кездейсоқ табылған заттар қазір мұражайларда сақталуда. Эль-Минадағы қазбалар ежелгі қасқырлардың, тұқылық балықтардың және газельдердің сүйек қалдықтарын, ежелгі оңтүстік портының диуарларының бөліктерін, ұсақтағыш диірмендерді, түрлі бағаналарды, дөңгелектерді, садақтарды және эллинистік кезеңнің соңына жататын зиратты ашты. Крестшілер қамалында жасалған зерттеулерде Рим, Византия және Фатимидтер кезеңдерінен қалған іздермен қатар, соңғы қола дәуірі мен темір дәуірінің қалдықтары да табылды. Триполидің оңтүстік кіреберісіндегі Абу Халка ауданында 30,000 жылға жуық ерте және орта тас дәуіріне жататын паналар табылды. Триполи солтүстік Финикияның қаржы орталығы және теңіз саудасы (Шығыс Жерорта теңізі және Батыс) мен кербен саудасының (Солтүстік Сирия және ішкі аймақтар) маңызды порты болды. Селевкидтер кезінде Триполи өзінің монеталарын шығару құқығын алды (б.з.д. 112 ж.); ол 104 және 105 жылдар аралығында автономияға ие болды, және бұл автономия б.з.д. 64 жылға дейін сақталды. Осы кезеңде Триполи кеме жасау және кедр ағашы саудасының орталығы болды (басқа финикиялық қалалар сияқты). Рим және Византия кезеңдерінде Триполиде қалалық стадион немесе гимназия сияқты маңызды қоғамдық ғимараттар салынды, себебі қаланың орны Антиохиядан Птолемейге дейінгі императорлық жағалау жолының ортасында орналасқан болатын. Бұған қоса, Триполи үш бөлек және әкімшілік тұрғыдан тәуелсіз ауданның (Арадиандықтар, Сидондықтар және Тирліктер) бұрынғы құрылымын сақтап қалды. Қаланың сыртындағы аумақ үш ауданға бөлінді.

Омейяд, Аббасид және Фатимид кезеңдері

Триполи арабтар қоныстанғаннан кейін бүкіл Жерорта теңізі үшін сауда орталығы ретінде маңызға ие болды. Триполи Дамаск қаласының порты болды; Александриядан кейінгі араб флотының екінші әскери порты; дамыған сауда және кеме жасау орталығы; Кутама Исмаили шиит Бану Аммар әмірлері билеген бай княздық. Заң жүзінде Триполи Дамаск әскери провинциясының (Джунд Димашқ) құзырына бағынды. Триполидегі еврей қауымының тамыры жетінші ғасырға дейін жетеді, бұл туралы Аббасид дәуірінің тарихшысы әл-Баладури баяндаған. Рашид халифасы Османның (644–655 жж.) халифалығы кезінде Сирияның әкімі Муавия еврейлерді Триполиге қоныстандырып, көпшілігі суннит мұсылмандарымен бейбіт қарым-қатынас орнатты. Бірақ, шиит Фатимид халифасы әл-Хакимнің (996–1021) диммилерді қуғындаған кезінде синагог мешітке айналдырылды. Ерекшелігі, 1070 жылдардағы Селжүк шапқыншылығы кезінде Триполи Палестинадан келген еврейлерге пана берді, бұл туралы Каир Генизасының құжаттарында жазылған.

Крестоносцылар дәуірі

Крест жорықтары кезінде қала Триполи графлығының (Раймонд Сен-Жиль құрған кресттік мемлекет) бас қаласы болды. Бұл мемлекет Библостан Латакияға дейін созылып, Акар жазығын және атақты Крак де Шевальер қамалын қамтыды. Триполи сонымен қатар епископтық орын-жай болды. Триполиде қарбалас порт болды және 4000-ге жуық тоқыма станогы бар жібек тоқудың ірі орталығы еді. Сол кездегі маңызды өнімдер лимон, апельсин және қант қамысы болды. 180 жыл бойы франктардың үкімдігі кезінде окситан тілі Триполи мен көрші ауылдарда қолданылатын тілдердің бірі болды. Сол кезде Триполиде батыс еуропалықтар, гректер, армяндар, марониттер, несториандар, яһудилер және мұсылмандардан құралған әртүрлі халық өмір сүрді. Осы кезеңде Триполи "Паломниктер тауы" (Триполи цитаделі) төңірегіндегі ішкі елді мекеннің дамып, қала маңына айналуына куә болды, соның ішінде қаланың негізгі діни ескерткіштері: "Паломниктер тауындағы Қасиетті Құрбандық" шіркеуі (шииттік қабірлерді де қамтиды), Тұрақты мұнара шіркеуі және Кармелит шіркеуі салынды. Бұл мемлекет әскери орден – Госпитальерлердің (Крак де Шевальер қамалын басып алған, қазір ЮНЕСКО-ның әлемдік мұрасы) негізгі операциялық базасы болды. 1289 жылы Египеттік мамлюк сұлтаны Калаун Триполиді жаулап алып, мемлекет жойылды. XII ғасырдың ортасында болған жер сілкінісі Триполидегі көптеген яһудилердің қаза тауына себеп болды, деп яһуди саяхатшысы Бенджамин Тудела хабарлады.

Мамлюк дәуірі

Триполиді 1289 жылы крестшілерден әл-Мансур Калаун сұлтаны басып алды. Мамлюктер ескі қаланы қиратып, одан 4 км қашықтықта жаңа қала салды. Мамлюк қаласынан 35 ескерткіш сақталып қалды, оның ішінде мешіттер, медреселер, ханкалар, хамамдар (моншалау орындары) және керуенсарайлар бар. Мамлюктер қаланы қабырғалармен нығайтпады, бірақ Сент-Гиллдің цитаделін қалпына келтіріп, қайта пайдаланды. Триполи Сирияның ірі сауда портына айналып, Еуропаны қант-конфет, нан және қант ұнтағымен қамтамасыз етті (әсіресе 14 ғасырдың соңында). Ауыл шаруашылығы мен шағын өнеркәсіптің негізгі өнімдері цитрус жемістері, зәйтүн майы, сабын және тоқыма (мақта мен жібек, әсіресе барқыт) болды. Мамлюктер билік етуші топты құрады, олар негізгі саяси, әскери және әкімшілік функцияларды атқарды. Арабтар халықтың негізін құрады (діни, өндірістік және коммерциялық функциялар), ал жалпы халыққа қаланың түпкі тұрғындары, Леванттың әртүрлі аймақтарынан келген көшпенділер, Триполиді азат ету кезінде Калаун әскерімен бірге келген Солтүстік Африкалықтар, Шығыс православиелік христиандар, кейбір еуропалық отбасылар және еврейлердің аз тобы кірді. Мамлюк Триполисінің халқы 20 000–40 000 адамға бағаланды, бұл Дамаск пен Алепподағы 100 000 адамға қарағанда азырақ еді. Кейін мешіт маңына алты медресе салынды. Мамлюктер қаланы қабырғалармен нығайтпады, бірақ крестшілердің қамалын қалпына келтіріп, қайта пайдаланды. Осы кезеңде Сириямен қайта бірігуді талап ететін наразылықтарды Сирия Ұлттық блогы француздар қолдауын тоқтатқанға дейін қолдады, нәтижесінде 1936 жылы 33 күндік жалпы ереуіл болды. 27 қыркүйекте бітім бұзылып, Тахвид әл-Ислами позициялары SSNP және Сирия артиллериясының төбедегі позицияларынан бомбаланды. 1 қазанда Иранның дипломатиялық араласуынан кейін Тахвид ауыр қаруларын тапсыруға келісті, ал 6 қазанда Сирия әскерлері қаланың барлық аудандарына орналастырылды. Тағы 350 адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды. Сирия әскері 2005 жылға дейін үш онжылдыққа жуық қалада болды. Триполиде ислами радикализм күшейіп, көпшілігі сунниттерден тұратын қала болғандықтан, Сирия президенті Хафез әл-Ассад Сирияның Мұсылман бауырластарын қатыгездікпен жабақтаған кезде, сириялықтардың ең қатыгез шабуылына ұшырады. Соғыс кезеңіндегі зорлық-зомбылық пен тұрақсыздық эмиграция мен капиталдың қашу толқынын тудырды. Сонымен қатар, Ливан теміржол желісінің бұзылуы және Триполи теміржол станциясының тасталуы Триполиді оқшаулады. Қала соғыстан кейінгі қайта құруға арналған қаржының аз бөлігін көрді, оны Ливанның премьер-министрі Рафик Харири бастады, оның басым бөлігі астанаға бағытталды. Бұл көрсеткіш Ливанның 2019 жылғы қаржылық дағдарысынан бұрын болды, ол кедейлік пен азық-түлік қауіпсіздігін арттырды. Триполидің тұрақсыздығы, ішінара, қаланың тиімсіз саясатына байланысты, онда сунниттік саяси қайраткерлердің (Саад Харири, Нажиб Микати, Фейсал Карами және Ашраф Рифи сияқты) фрагментті тобы бәсекелесетін меценаттық желілер арқылы ықпал үшін күреседі: "Ешбір көшбасшы үстемдік ете алмады, қала саясаты хаосқа ұласты".

Демография

Триполиде араб, сүнни мұсылмандары көпшілікке ие. Қаладағы христиан халқы грек православ христиандары, марониттер және грек католиктерінен, сондай-ақ армяндардан құралған.

Шетел аралдары

Триполиде көптеген теңіз аралдары бар. Пальма аралдары табиғи қорығы, немесе Қоян аралы – аралдардың ең үлкені, ауданы 20 мың гектарды құрайды. "Аранэб" немесе Қоян деген атау 20-ғасырдың басында француз мандаты кезінде аралда көптеп өсірілген қояндардан шыққан. Қазір бұл жасыл теңіз тасбақалары, сирек кездесетін құстар мен қояндарға арналған табиғи қорық болып табылады. 1992 жылы ЮНЕСКО-ның қорғалатын аймағы деп жарияланғандықтан, лагерь құру, от жағу немесе кез келген зиян келтіруге тыйым салынған. Пальма аралы әдемі ландшафтымен қатар, мәдени мұра орны болып табылады. 1973 жылы Ескі заттарды сақтау бас басқармасы жүргізген қазба жұмыстары кезінде крестшілер кезеңіне дейін сонатын адамдар қоныстанғандығының дәлелдері табылды. Бакар аралдары, сондай-ақ Абдулвахаб аралы деп те аталады, Османдық билік кезінде Әдел мен Хиереддин Абдулвахабқа кеме құрылысы үшін жалға берілген. Олар осы күнге дейін кеме және теңіз құрылысымен айналысатын белгілі мердігерлер болып табылады. Крест жорықтары кезінде бұл арал Сент-Томас аралы деп те аталған. Бұл жағалауға ең жақын арал және 1998 жылы салынған көпір арқылы оған жетуге болады. Беллан аралының аты аралда өсетін және сыпырғыштар жасауға қолданылатын өсімдіктен шыққан. Кейбір адамдар бұл атаудың 20-ғасырдың басында аралдың жанынан өтіп кеткен "көк кит" (француз тілінде "бален") сөзінен келгенін айтады. Фанар аралы ұзын, және онда 1960 жылдары салынған шамшырақ орналасқан. Пальма аралының қарсы бетіндегі үлкен, тегіс құмды жағажай – Рамкин аралы. Бұл аралдың көп бөлігі тік жарлар мен тастардан тұрады. Кез келген шытырман оқиғаларды ұнататын, жардан секіріп түсуге, суға нығыздап түсуге, сүңгірмен балық аулауға және маскамен жүзуге құмар адамдар үшін бұл орын өте қолайлы.

Триполи қалашығы

Триполи цитаделі сонымен қатар Сент-Жилл қамалы (قلعة سان جيل Qalʻat Sān Jīl;) деп те белгілі, бұл 1102 жылы қалаға билік еткен және Монт Пеллерин (Саяхатшы тауы) деп аталатын қамал салуға бұйрық берген Раймонд де Сент-Жиллге сілтеме жасау үшін берілген атау. Алғашқы қамал 1289 жылы өртеніп, көптеген рет қайта салынды, ал 1307-08 жылдары Эсендемир Курги әмірі оны қайтадан тұрғызды. Кейіннен цитадель Осман империясы тарапынан ішінара қайта жаңартылды, оның әсерін бүгінде көруге болады – зәулім Осман қақпасы және оның үстіндегі Сүлеймен Шаңқаулының (Сүлеймен Зорлықшы) бейнесі, ол оның қалпына келтіруге бұйрық бергенін көрсетеді. 19 ғасырдың басында Триполидің Осман губернаторы Мустафа Аға Барбар цитадельді кеңінен қалпына келтірді.

Сағат мұнарасы

Сағат мұнарасы Триполи қаласының ең танымал ескерткіштерінің бірі. Мұнара Әл-Телл алаңында орналасқан және оны Осман сұлтаны Абдул Хамид II қалаға сыйға берген.

Оскар Нимейердің Рашид Карамэ жәрмеңкесі

Триполи халықаралық көрмесі, ресми түрде Рашид Карами халықаралық көрме орталығы деп аталады, бұл ғимараттар кешенін 1962 жылы жобаға шақырылған бразилиялық сәулетші Оскар Нимейер жобалаған. Бұл нысан қалада өткізілуі тиіс Дүниежүзілік көрме үшін салынған, бірақ Ливан азаматтық соғысының басталуына байланысты 1975 жылы құрылыс тоқтатылып, қайта басталмады. Қазіргі таңда Триполидің оңтүстік кіреберісіне жақын жерде орналасқан 15 жартылай аяқталған Нимейер ғимараты бар. <blockquote>"Соңғы жылдары көрме алаңы уақытша тұрақсыздық пен мағынасыз әкімшілік шаралардың салдарынан құлдырап, оны пайдалану мүмкін болмай қалды. Егер қалаға тағы бір қирау метафорасы қажет болса, көрме алаңының жанында әбден құлап жатқан Quality Inn мейрамханасы орналасқан, оның иесі ұзақ жылдар бойы алаң әкімшілігіне төлем жасауды кешіктірген".

Экономика

Триполи Ливанның ең кедей қалаларының бірі болып табылады, ол байлар мен кедейлер арасындағы үлкен теңсіздікпен ерекшеленеді. Қалада жоғары жұмыссыздық деңгейі байқалады, ал кейбір кедей аудандар ислами радикалды және басқа да экстремистік топтардың бекінісіне айналған. Триполидің арнайы экономикалық аймағы (TSEZ) 2008 жылы құрылды, оның мақсаты – 300 000 доллардан астам капиталға және қызметкерлерінің жартысынан астамы Ливаннан болған инвестициялық жобаларға көптеген салықтар мен баж салығынан босатуды қамтамасыз ету. Бұл Триполи портына іргелес 55 гектарлық аумақ. Жақында қаланың даму жоспары – «Триполидің 2020 жылғы көрінісі» әзірленді, оны үкіметтің ықпалды шенеуніктері мен қаладағы белгілі бизнесмендер кіретін бірнеше кеңесшілер кеңестері қолдады. Жобаның мақсаты – қала экономикасын қайта жандандыру үшін инвестицияларды ынталандыру, оқыту, қайта даярлау, таланттарды жұмысқа орналастыру және өнімді ілгерілетуді қамтитын жан-жақты ая құру. «Триполидің 2020 жылғы көрінісіне» Премьер-министр Саад Харири кеңсесі мен Триполи депутаттарының бірлескен кеңсесі демеушілік етті, ал толыққанды зерттеуді SCAS Inc. компаниясының директоры Самир Шрейм жүргізді.

Теңсіздік

Триполи Ливанның өте күшті әлеуметтік теңсіздігін көрсетеді: елдегі кедейліктің ең көп шоғырланған орталықтарының бірі болғанымен, ол бірнеше өте бай саясаткерлердің туған қаласы болып табылады, олардың ішінде Нажиб Микати, Таха Микати және Мохаммад Сафади бар, олар мемлекеттік қаражатты жымқыру арқылы байлық жинады деп айыпталады.

Сабын хан

Хан төртбұрышты ауласымен құрылған, оның ішінде фонтан орналасқан. 15 ғасырдың соңында Триполи әкімі Юсуф Сайфа-паша Хан Аль-Сабунды (сабын саудагерлерінің мейманханасы) салды. Бұл базар 16 ғасырдың басында, мамлюктердің билігінің соңғы күндерінде аяқталды. Триполиде сабын жасау өте танымал болды. Ондағы базар сабын өндіріліп, сатылатын сауда орталығына айналды. Кейін Триполи саудагерлері сабынды Еуропаға экспорттауды бастады. Алғашқыда хош иісті сабындар Еуропаға сыйлық ретінде ұсынылып, нәтижесінде Триполиде қолөнер дамыды. Сұраныстың үнемі өсуіне байланысты шеберлер сабын жасауды нағыз кәсіп және өнер деп санады, бұл түрлі араб және азия елдерінде Триполи сабынына деген сұранысты арттырды. Қазіргі уақытта Триполиде акнеге қарсы, ылғалдандыратын, арықтау сабындары сияқты көптеген сабын түрлері өндіріліп, сатылады, бұл осы сабын өнімдерінің экспортын ұлғайтты. Бұл сабынның негізгі шикізаты – зәйтүн майы. Триполи сабынының құрамына сондай-ақ бал, эфир майлары және гүлдер, гүл жапырақтары мен шөптер сияқты табиғи хош иісті шикізаттар кіреді. Сабындарды күн сәулесінде, құрғақ ауада кептіреді, бұл әртүрлі ингредиенттерді араластыру үшін қолданылған судың булануына мүмкіндік береді. Кептіру процесі шамамен үш айға созылады. Су буланып, сабын бетінде теңіз тұздарынан алынған содадан жұқа ақ қабат пайда болады. Шебер сабынды ұнтақ іздері жойғанша, өте мұқият қолмен сүртеді.

Хан әл-Хайятин - Тегіншілер ханы

Басқа хандар төртбұрышты ауланың төңірегіне салынған, ал XIV ғасырда салынған әл-Хайятин ханы екі жағынан аркалармен безенілген 60 метрлік дәлізден тұрады.

Араб тәттілері

Триполи араб тәттілерімен аймақта кеңінен танымал, және адамдар оны қалаға келудің маңызды себептерінің бірі деп есептейді. Кейбір тәтті дүкендері, мысалы, Абдул Рахман мен Рафаат Әл Халлаб, аймақтық және тіпті халықаралық деңгейде танымал бренд атына ие болды. Олар Триполиден тыс жерлерде дүкендер ашып, тәттілерін бүкіл әлемге жеткізіп, үлкен танымаллыққа қол жеткізді.

Қоршаған орта мәселелері

Триполиде кемелерден болатын мұнай ластануы.