Кіріспе

Автоматты түрде көбейту және күтіп ұстауды қамтитын жүйелік ұғым. Автопоэзис термині – өзінің құрамына жататын бөліктерді жасау арқылы өзін өндіре және сақтай алатын жүйеге қатысты. Бұл термин 1972 жылы чилилік биологтар Умберто Матурана мен Франсиско Вареланың «Автопоэзис және таным: Тіршіліктің іске асуы» басылымында тірі жасушалардың өзін-өзі сақтап тұратын химиясын анықтау үшін енгізілді. Кейіннен бұл ұғым таным, нейробиология, жүйелер теориясы, архитектура және социология салаларында қолданылды. Никлас Луманн ұйымдық теорияға автопоэзис ұғымын қысқаша енгізді.

Таныммен байланысы

Эван Томпсонның 2007 жылғы "Mind in Life" атты еңбегінде аутопоэздің таныммен байланысы кеңінен талқыланады. Автопоэздің негізгі ұғымы қоршаған ортамен құрылымдық өзара әрекеттесуді қамтиды, және бұл танымға да қатысты. Бастапқыда Матурана танымды организмнің "өзін сақтауға қатысты" мінез-құлқы деп анықтады. Дегенмен, өзін-өзі сақтайтын, бірақ танымдық емес компьютерлік модельдер құрастырылды, сондықтан қосымша шектеулер қажет, және ұсыныс бойынша, сақтау процесі танымдық болу үшін жүйенің ішкі жұмысын қандай да бір метаболизм процесінде қайта реттеуді қамтуы керек. Осыған сәйкес, аутопоэз таным үшін қажетті, бірақ жеткілікті шарт емес деп айтылады. Томпсон бұл айырмашылық пайдалы болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін деп жазды, бірақ маңыздысы – тірі жүйелер аутопоэзді және (егер бұл тұсқа назар салмаса) танымды да қамтиды. "Танымның" бұл анықтамасы шектеулі екенін және тірі жүйеде кез келген сезінуді немесе сананы міндетті түрде білдірмейтінін атап өткен жөн. 1991 жылы "The Embodied Mind" атты еңбегі жарияланғаннан кейін Варела, Томпсон және Рош аутопоэзді қолданып, ақыл-ойының, мидың және мінез-құлықтың репрезентациялық емес, белсенді модельдерін жасады, бұл кейіннен денелі танымдық нейроғылымды дамытып, нәтижесінде нейрофеноменологияға әкелді.

Аң-сезіммен байланысы

Автопоэздің таныммен немесе қажет болған жағдайда тірі жүйелердің таныммен байланысы – тірі жүйені бақылау арқылы анықталатын объективті бағалау болып табылады. Осылай қарастырылған таным мен сана арасындағы байланыс туралы бір сұрақ туындайды. Таным мен сананы ажырату организмнің шешімдер қабылданатын негізді білмей қалуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы салалардың арасында қандай байланыс бар? Томпсон бұл мәселені "түсіндіру алшақтығы" деп атайды, ал оның бір қыры – сананың қиын мәселесі, яғни біздің субъективті тәжірибеміз неге және қалай пайда болады. Екінші сұрақ – автопоэз осы ұғымдардың арасын байланыстыра ала ма? Томпсон бұл мәселені энактивизм тұрғысынан қарастырады. Автопоэтикалық жасуша өз ортасымен белсенді өзара әрекеттеседі. Оның сезімдік реакциялары автопоэзбен басқарылатын моторлық әрекеттерді тудырады, ал бұл әрекет (делінеді) – жүйке жүйесінің әрекеттерінің қарапайымдалған нұсқасы. Сонымен қатар, осындай нақты уақыт өзара әрекеттесулер назар қажет етеді, ал назардың салдары – саналылық.

Сын

Терминнің бастапқы контекстінде, тірі организмді анықтау және түсіндіру әрекеті ретінде, сондай-ақ оны жалпы өзін-өзі ұйымдастыратын жүйелерге немесе әсіресе әлеуметтік жүйелерге қолдану сияқты кеңейтілген түрлеріне қатысты көптеген сын айтылған. Сыншылар бұл ұғым мен оның теориясы тірі жүйелерді анықтауға немесе түсіндіруге қабілетсіз екенін, ал сыртқы сілтемесіз қолданылатын өзін-өзі анықтамалаудың күшті тілінің арқасында, бұл Матурананың радикалды конструктивистік немесе солипсистік эпистемологиясын негіздеу әрекеті екенін, немесе Данило Золо атаған "бейсіз теологияны" дәлелдеуге бағытталған деп санайды. Мысалы, Матурана мен Вареланың "Біз көрмеген нәрсені көрмейміз, ал көрмеген нәрсе жоқ" деген тұжырымы. Разето Барридің сөзіне сәйкес, Автопоэзис және Таным: Тірі организмді түсінудің негізгі биологияға тигізген әсері шектеулі болып шықты. Разето Барри автопоэздің өмірдің критерийі ретінде кеңінен қолданылмайтынына сендіреді. Зоолог және философ Донна Харавей де терминнің қолданысын сынап, "ешнәрсе өзін-өзі жасамайды; ештеңе шын мәнінде автопоэтикалық немесе өзін-өзі ұйымдастыра алмайды" дейді және оның орнына "бірлесіп жасау" деген мағынаны білдіретін симпоэзис қолдануды ұсынады.