Кіріспе
Ян Шванкмайер (4 қыркүйек 1934 жылы туған) – чех режиссері, аниматор, жазушы, драматург және суретші. Ол еркін графика, коллаж, керамика, тактильдік заттар мен құрастырмаларды (assemblages) жасайды. 1960 жылдардың басында ол информальді зерттеді, ол кейіннен оның анимациялық фильмдерінің көрнекі формасының маңызды бөлігіне айналды. Ол – кейінгі чех сюрреализмінің көрнекті өкілі. Кино саласындағы шығармашылығында ол ерекше және өзгеше стиль жасады, ол негізінен сырттан қарағанда мүлдем үйлеспейтін элементтердің міндетті түрде ерекше үйлесімімен анықталады. Коллаж немесе құрастырмаға негізделген бұл процестің анти-көркемдік табиғаты мағына жасау факторы ретінде жұмыс істейді. Автор өзінің көрерменмен арасындағы субъектілер арасындағы байланыс тек тудырған ассоциациялар арқылы ғана жұмыс істейтінін айтады, ал оның фильмдері олардың бұзушылық миссиясын ең фантастикалық сәттерінде де шындықтың тіркелгені сияқты көрінгенде ғана орындайды. Ол әйелі Ева Шванкмайеровамен бірге жасаған кейбір туындылардың авторы.
Jan Švankmajer (born 4 September 1934) is a Czech film director, animator, writer, playwright and artist. He draws and makes free graphics, collage, ceramics, tactile objects and assemblages. In the early 1960s, he explored informel, which later became an important part of the visual form of his animated films. He is a leading representative of late Czech surrealism. In his film work, he created an unmistakable and quite specific style, determined primarily by a compulsively unorthodox combination of externally disparate elements. The anti artistic nature of this process, based on collage or assemblage, functions as a meaning making factor. The author himself claims that the intersubjective communication between him and the viewer works only through evoked associations, and his films fulfil their subversive mission only when, even in the most fantastic moments, they look like a record of reality. Some of the works he created together with his wife Eva Švankmajerová.
Өмір жолы және кино
Ян Шванкмайер 1934 жылдың 4 қыркүйегінде Прагада дүниеге келген. Әкесі терезе безендіруші, анасы тігінші болған. Балалық шағындағы қуыршақ театры оның бойына үлкен әсер еткен, ол сегіз жасында Рождествоға алған және біртіндеп өзінің қуыршақтарын жасап, сахналық көріністерді бояған. Шванкмайер осы кезден бастап қуыршақтар оның психикалық құрылымына берік сіңгенін мойындайды және ол сыртқы әлемнің шындығына қауіп төнген кезде әрқашан оларға жүгінеді. Ол оларды театр контекстінде ғана емес, сонымен қатар сиқырлы рәсімнің символы ретінде де қарастырады. Шванкмайердің шығармашылығының негізіндегі ойын принципінің тамыры оның балалық шағында жатыр. 1950-1954 жылдары Прагадағы Өнеркәсіптік өнер мектебінде профессор Рихард Ландердің басшылығымен сахналық сурет салу мамандығын бітірген, онда ол қуыршақтар мен сахналық безендірулер жасаған. Оның сыныптастары Алеш Веселы және фотограф Ян Свобода болған. Содан кейін ол Прагадағы Сахналық өнер академиясының Театр факультетіндегі қуыршақ кафедрасында режиссура және сахналық дизайнды оқыған (1954-1958), онда Ландер сол кезде оқытушы болып жұмыс істеген. Тіпті ең қатал сталиндік режим кезінде де мектепте либералды атмосфера болған және француздың заманауи өнері туралы тыйым салынған кітаптар студенттер арасында таратылған, оларды сурет салу мұғалімі Карел Тондль әкелген. Оның сыныптасы және досы кейіннен кинорежиссер Юрай Герц болған. Оқуын аяқтағаннан кейін ол Польшаға саяхатқа барған, онда ол алғаш рет Пол Клеенің туындыларын көрген. Оқу кезінде ол Эмил Франтишек Бурианның басшылығымен сол кездегі D 34 кіші театрында (1957-1958) халықтық қуыршақ шеберлерінің "Дон Шэйн" (Дон Жуан) пьесасын қойған. D 34 театрынан басқа, ол "Бостандық театрына" қатысып, орыс авангардыстарының шығармаларымен танысқан (Мейерхольд, Эйзенштейн). Оның дипломдық қойылымында (C. Gozzi, The King Stag) ол маска киген тірі актерлермен қуыршақтарды біріктірген. 1958 жылы бітіргеннен кейін көп ұзамай ол халықтық қуыршақшылардан шабыт алған Радоктың қысқаметражды "Дәрігер Фауст" фильміне қуыршақшы ретінде қатысқан. Фильм түсіру барысында композитор Зденек Лишка, оператор Сватоплюк Малы және дизайнер Властимил Бенешпен танысқан. Ол қысқа уақыт Либеректегі Мемлекеттік қуыршақ театрында (Студия Ипсилонның алдыңғысы) режиссер және дизайнер болып жұмыс істеген. 1958-1960 жылдары ол Марианске Лазненде әскери міндетті қызметін аяқтаған, онда ол қарқынды суреттеп, сурет салған (Адамдар, қалам, престелген қағазға сурет салу, 1959). 1960 жылы әскерден оралғаннан кейін Семафор театрына қарасты "Маскалар театры" тобын құрған. "Старшеді бас" фильмінің алғашқы қойылымын дайындаған кезде ол Ева Дворжаковамен танысқан, кейіннен оған үйленген. Маскалар театрының басқа қойылымдары: Иоганн Доктор Фауст, Көлеңкелер жинаушы, Цирк Сукрик. 1962 жылы Семафордың дәлізінде суреттерін көрсеткен, ал көрмеге келген Властимил Бенеш пен Збинек Секал оны Маж 57 тобына шақырған. Ол Маж тобының төртінші көрмесіне қатысқан (1961), оған үш күннен кейін тыйым салынды, содан кейін топ мүшелерімен 1960-шы жылдардың соңына дейін көрмеге қатысқан. Маскалардың авангард театры музыкалық сахна ретінде Семафордың профиліне сәйкес келмеген. 1962 жылы Жири Сучы оны жапқан, бірақ Эмиль Радок "Солдат фонардағы маскалар театрының" бүкіл тобының жұмысына көмектескен. Осы жылы Ян Шванкмайер Парижге алғашқы сапарын жасаған. 1963 жылы оның қызы Вероника дүниеге келген. Семафордан кеткеннен кейін ол 1964 жылға дейін "Магик фонарь" театрында "Қара жарық" театр труппасының директоры және жетекшісі болып жұмыс істеген. Ол "Вариациялар" бағдарламасына екі спектакль, кейін "Сақтырлы цирк" үшін "Жоғалған ертегі" спектаклін қойған. Сонымен қатар, ол Эмиль Радокпен бірге болашақ фильмдердің сценарийлерін жасап жатқан. 1964 жылы ол өзінің алғашқы қысқаметражды фильмін түсірген, ол қара театр қағидаларына негізделген "Соңғы амал". Бұл фильмде оның кейінгі барлық жұмыстарына тән элементтер бар, мысалы, монтаждың динамикалық қолданылуы және тірі актерлердің анимациялық объектілермен қатар орналасуы. Фильм шетелде сәтті шыққан, ал келесі жылдары Шванкмайерге қуыршақ театры, анимация және тікелей эфир элементтерін біріктіретін қысқа фильмдер жасауға мүмкіндік берілген. Оның қысқа гротеск түрінде жазылған алғашқы фильмдерінде қаралы-қаралы әзіл-сықақ пен халықтық қуыршақ пьесаларының ерекше түсіндірілген поэтикасы басым. 1964 жылғы екінші фильмде Иоганн Себастьян Бах: G-минордағы Фантазия, визуалды компоненттің мәнерлі формализмі және Эмила Медкованың сюрреалистік фотосуреттерінің айқын ықпалы бар. 1965 жылы ол "Тастармен ойын" (Spiel mit steinen) фильмін дерлік жеке жасаған, Ева Шванкмайерованың және оператор Петр Пулуждың көмегімен Австрияда. Ол кейіннен "Диалогтың өлшемдері" фильмінде қолданылған әртүрлі анимациялық техникаларды сынап көрген. Монреальдегі Expo 67 конкурсы үшін ол "Адам және техника" қысқа фильмін жасаған және Павел Прохазканың "Цифрлар" фильміне қатысқан. 1968 жылы Шванкмайер отбасы Жаңа әлемдегі (Градечаны) 97/5 үйге көшкен. 1968 жылы ол "Екі мың сөз" манифестіне қол қойған. 1968 жылдың тамызында Чехословакияға Варшава шартының әскерлері басып кіргеннен кейін, отбасының бәрі Ева Шванкмайерованың ұсынысымен Австрияға эмиграциялаған. Мұнда ол Австриядағы өндірісте екінші фильмін жасаған, Петр Пулуждың студиясында ("Вайсманмен пикник"). 1968 жылы ол Оберхаузен кинофестивалінде "Табиғат тарихы" фильмі үшін Макс Эрнст жүлдесін алған. 1969 жылы отбасы Чехословакияға қайтуға шешім қабылдаған. 1970 жылы ол Вратислав Эффенбергермен танысқан және Ева Шванкмайеровамен бірге Чехословакиядағы Сюрреалистер тобының мүшесі болған. 1971 мен 1989 жылдар арасында олар саммиздат редакторы басқарған антологиялар "Le La" және каталогтарға ("Ашық ойын", "Арман аймағы", "Юмордың өзгеруі", "Қыялдағы кеңістіктер", "Айнаның кері жағы") үлес қосқан. 1989 жылдан кейін антологияның бірінші және жалғыз нөмірі "Гамбра" және кейіннен "Аналогон" журналына. 1970 жылға дейінгі қысқа кезеңде Шванкмайер әлі де "Кафкалық" аллегориялық қысқа фильмдерді жасауға үлкерген: "Бақша", "Пәтер" және "Үйдегі тыныш апта", сонымен қатар "Мүрдехана" және "қуыршақ" фильмі "Дон Шэйн" (1970), онда марионеткалар тірі актерлермен ауыстырылған, олардың қағаз маска басқаларына сымдар мен бағыттаушы жіптер тіркелген, бұл адамның манипуляциялануы және жеке бостандықтың шектелуі тақырыбын көрсетеді. Нормалдану режимі орнағаннан кейін Шванкмайердің шығармашылық жұмысы цензурамен қиындыққа тап болды және оның "Бақша" және "Пәтер" қысқа фильмдері сақтауға жіберілді. 1972 жылы ол ерікті ретінде Стрешовицедегі әскери госпитальде тамырға LSD енгізу тәжірибесіне қатысқан. Тәжірибе оған қатты әсер еткен, ол 30 жылдан кейін жұмысында еске алатын үрейлі күйлерге әкелген. 1972-1979 жылдары ол "Отранто қамалы" фильмінің пост-өндірісінде келісімге келуден бас тартқандықтан фильм түсіруге тыйым салынған. 1973-1980 жылдары ол Баррандов студиясында өндіріс дизайнері және фильмдерде трюк жасаушы болып жұмыс істеген. 1975 жылы оның ұлы Вацлав дүниеге келген. 1970-ші жылдары Ян Шванкмайер "Балюстрададағы театр", "Вечерний Брно" театры және әсіресе "Драма клубында" сахна дизайнері болып жұмыс істеген, онда оны Ярослав Вострый шақырған ("Кандид", "Тәрбиеші", "Лагунадағы сықырлау", "Алтын карета"). Ева Шванкмайерова қойылымдарда костюм дизайнері және сахна дизайнері ретінде қатысқан. 1976 жылдан бері ол әйелі Евамен бірлесіп "Костелец" псевдонимімен керамика жасап келеді. Баррандов студиясында трюк дизайні және өндіріс дизайні бойынша жұмыс істей отырып, ол Олдржих Липскийдің ("Адельге кешкі ас", 1977, "Карпаттағы таинсты қамал", 1981) және Юрай Герцтің ("Төгініш", 1978, "Фератыдан келген вампир", 1981) фильмдерімен ынтымақтастық жасаған, онда олар керамика шеберханасын құруды жоспарлаған. Содан бері олар қамалдың құрылысын жаңарту және оны су...
Жұмыс
Шванкмайердің жіктеуге қиын көркемдік стилі 1960 жылдары театр және анимациялық фильмдердегі жұмысымен қатар дамыды. Ян Шванкмайердің алғашқы суреттері Пол Клееден әсер алды. 1960 жылы ол қысқа мерзімге құрылымдық абстракциямен айналысты, бірақ көп ұзамай фигуративтік өнерге оралды және 1960 жылдардың соңынан бастап сюрреализмді қабылдады. Оның 1960 жылдардың басындағы объектілерін экспрессивтілігі мен беткі құрылымындағы ұқсастықтар негізінде формалды түрде информель деп санауға болады, бірақ шын мәнінде олар трансформация процесіне – «үдемелі қартаюға» немесе әшекейлеуге ұшыраған нақты объектілер болды. Дегенмен, информельге деген оның қызығушылығы бүкіл кино өнерінде көрінеді, өйткені сызат салған қабырғалар мен жасы ұлғайған заттардың макродетальдары немесе заттардың бірден ажыратылмайтын материяға айналуы оның анимациялық фильмдерінің көрнекті формасының маңызды бөлігін құрайды. Ол Вратислав Эффенбергердің айналасында құрылған сюрреалистік топқа мүше болды, осы кезде топ дағдарысқа тап болды. 1968 жылдың тамызында Чехословакияны басып алудан кейін басылымға тыйым салынды, көптеген адамдар эмиграцияға кетті, ал басқалары топтан шықты. Сонымен қатар, Францияда сюрреалистік қозғалыс ыдырады. Ян мен Ева Шванкмайер сюрреалистік топтың қайта жандануына маңызды үлес қосты. Топтың интерпретация, аналогия, эротизм және тактилизм тақырыптарына арналған эксперименттерге деген қызығушылығы ұжымдық антологиялар құруға негіз болды. Шванкмайер қиялды адамды адамгершілікке қайтаратын сый деп санайды. Суретші ретінде кейінірек оған сюрреалистер Макс Эрнст, Р. Магритт, Г. Кирико, ал ескі буыннан Иероним Бош және әсіресе Джузеппе Арчимбольдоның манеризм стилі әсер етті. Шванкмайердің «Тастармен ойнау», «Табиғат тарихы» және «Диалог өлшемдері» фильмдері Арчимбольдоның манеристік суреттеу принциптерімен тікелей байланысты. Оның коллекциялары (Рудольф II-нің кюнсткамерасына ұқсас), халықтық қуыршақтар, қарапайым халық өнері, африкалық және полинезиялық маскалар мен фетиштер, және арт брут – оның берік және тұрақты шабыты. Ол көркемдік құралдар немесе анимацияға арналған реквизит ретінде емес, халықтық қуыршақ өнерінің шынайылығына және қуыршақтармен байланысты сиқырға қызығушылық танытады. Қуыршақ және жіп немесе бағыттаушы сым, адам тағдырының және оның тағдырын анықтайтын жоғары күшпен байланысының аналогы ретінде әртүрлі діндер мен мифтерде белгілі. Бұл – жақсы тәрбиемен үйлеспейтін «мүмкін емес» нәрсені жүзеге асыру, тіпті сенімсіз армандарды орындау үшін кеңістік. Сондықтан қуыршақ ойнайтын бала, шын мәнінде шаман, құдай және жаратушы. Ол француз поэті Маудитті, неміс романтизмін (Новалис, Э.Т.А. Гофман) және сюрреалистерді (А. Бретон, К. Тейге, Б. Перет, В. Эффенбергер) негізгі әдеби көздер ретінде атайды. Шванкмайердің фильмдеріне әдеби шабыт Льюис Кэрролл, Э.А. По, Огюст Вильер де Л’Иль Адам немесе Маркиз де Садтың шығармалары болды. Оның басқа авторлардың әдеби шығармаларын интерпретациялауы, ең соңында, тек олармен ортақ қорқыныштарды, армандарды және балалық сипатты сақтайтын субъективті есеп. Шванкмайердің кино шығармашылығында сюжеттердің нақты иррационалдығын сезіну, чехословакиялық «Жаңа толқын» режиссерлерінің (Милош Форман, Павел Юрачек) туындыларында қолданылған агрессивті кинематографиялық цивилизмнің кейбір түрлерімен сәйкес келеді. Оның шығармашылығы 1960 жылдардағы чехословакиялық «Жаңа толқын» фильмдерімен белгілі бір «оппозициялық» көзқарасты бөліседі, бірақ басқа жағынан кез келген жіктеуден қашып кетеді. Әлемдік театр режиссерлері мен кинорежиссерлері арасында ол орыс авангарды театр суретшілері В. Мейерхольд, А. Таиров және Баухаус суретшісі О. Шлеммерден, кинорежиссерлер С. Эйзенштейн мен Д. Вертовтан шабыт алды. Ол фильмдерді сипаттады: Буньюэль мен Далидің «Андалус иті», «Алтын ғасыр», Ф. Феллинидің «Амаркорд», «Рим» (1972) және анимацияға жақын туындылар арасында Мелиес пен Дэвид Бауэрстің фильмдерін шешуші кинематографиялық тәжірибе ретінде бағалады. Қазіргі режиссерлердің ішінде ол Дэвид Линч пен Квей ағайындыларына жақын. Оның халықтық қуыршақтар мен сахналар, жәрмеңкелік механикалық нысаналар және қара роман сияқты «декаденттік жанрларды» артық көруі оның киноға деген антиэстетикалық көзқарасының түбінде жатыр. Оның фильмдері ғана емес, коллаждары, гравюралары, керамикасы және үш өлшемді объектілері де оның балалық дүниетанымына негізделген, ол симметриялық кесілген декорациялары мен сымдарға ілінген фигуралары бар қуыршақ сахнасының түрінде көрінеді. Праганың алхимиялық және каббалалық тарихы оған күмәнсіз шабыт береді, ал оның туындылары осы көздерге сүйенеді және оларды сюрреализммен үйлестіреді. Сюрреализм мен манеризм, рационализммен иррационализм, сезімталдықпен руханият, дәстүрмен инновация, конвенциямен бүлік арасындағы қарама-қайшылыққа негізделген, шығармашылық үшін қажетті кернеуді жасайды. Оның пікірінше, сюрреализм – өнерді оның сиқырлы мәртебесіне қайтаратын заманауи романтизм. Шванкмайер фильмдерін, тіпті ең фантастикалық сәттерінде де, шындықтың тіркелгеніндей етуге тырысады. Кинорежиссер ретінде ол кез келген материалды анимациялау қабілетімен әйгілі. Ол фильмдік анимацияны техника емес, жансыз материяны жандыра алатын және осылайша бастапқы балалық тілегін орындай алатын сиқырлы құрал ретінде қарастырады. Оның түсінігінде анимация – материяның трансформациясы немесе алхимиявияға жақын, объектіден оның бөліктеріне немесе мәніне және керісінше. Шванкмайердің фильмдері бұзықшыл және ешқандай табуларға, конвенцияларға немесе ақыл-естің талаптарына бағынбайды. Олар тұтынушылық әлемге қарсы бүлік, радикалды революция, қатал шындықтан құтылу және еркін ойын әлеміне оралу. Ол жойқындықты рационалдыққа қарсы күресудің шығармашылық жолы деп санайды, бірақ оның сюрреализм тұжырымы эксклюзивті және автономды. Автор толық еркіндікті сақтайды және көрермендердің талғамын есепке алмайды – ол өзінің фильмін бес немесе бес миллион көрерменнің қарағанына бейжай екенін айтады. Оның туындылары Тим Бертон, Терри Гиллиам, Квей ағайындылары және Генри Селик сияқты бірнеше шетелдік кинорежиссерлерге де әсер етті.
Дәйексөздер
еркіндік тақырыбы – қалам, қылқалам немесе камераны қолға алуға тұрарлық жалғыз тақырып. Абсолюттік еркіндіктен артыққа ұмтылудың қажеті жоқ, себебі қоғам оны танымас шамаға дейін қысқартып тастайды. Егер абсолюттік еркіндіктен төмен деңгейден бастасаңыз, соңында еркіндігіңіз болмайды. Шығармашылық акт өмірге мағына мен қарсылық (көтеріліс) қадір-қасиетін сыйлайды. Аталған еңбек, 362 бет. Менің ойымша, төңкеріссіз ешбір адал, лайықты адам өмір сүре алмайды. Қандай да бір идеалды қоғам болса да, оған қарсы тұру қажет.
it is not worth striving for less than absolute freedom. Society will truncate it beyond recognition in the process anyway. If you start lower than at absolute freedom, you will have no freedom at the end. the creative act gives meaning and rebellion (revolt) dignity to life. ibid. p. 362
I think that without revolt a normal, decent person cannot live. There is no society that is so ideal that one does not have to revolt against it
Қысқа метражды фильмдер
Соңғы Алакөз (1964), түсті 11;30 мин., KF Прага
Иоганн Себастьян Бах: G минорындағы Фантазия (1965), Ақ-қара 9;30 мин., KF Прага, Канн кинофестивалінің қазылар алқасы жүлдесі
Тастармен ойын (Spiel mit Steinen, 1965), түсті 8 мин., Studio A, Линц
Раквичкерна (Панч және Джуди, 1966), түсті 10 мин., KF Прага, Jiří Trnka студиясы
Et cetera (1966), түсті 7;15 мин., KF Прага, Jiří Trnka студиясы
Historia naturae (1967), түсті 9 мин., KF Прага, Max Ernst жүлдесі, FF Оберхаузен
Бақ (1968), Ақ-қара 19 мин., KF Прага
Вайсмандпен пикник (1968), түсті 13 мин., Studio A, Линц
Пәтер (1968), Ақ-қара 12;30 мин., KF Прага
Үйдегі тыныш апта (1969), түсті 19 мин., KF Прага, Jiří Trnka студиясы
Сүйектер қоймасы (1970), Ақ-қара 10 мин., KF Прага
Дон Жуан (1970), түсті 31 мин., KF Прага
Жаббервоки (1971), түсті 13 мин., KF Прага, Western Wood Studio, АҚШ үшін
Леонардоның күнделігі (1972), түсті 11 мин., KF Прага, Jiří Trnka студиясы, Corona Cinematografica Roma
Отранто қамалы (1977), түсті 17 мин., KF Прага, Jiri Trnka студиясы
Ушер үйінің құлауы (1980), Ақ-қара 15 мин., KF Прага, Jiri Trnka студиясы
Диалогтың өлшемдері (1982), түсті 11;30 мин., KF Прага, Jiri Trnka студиясы
Ішкі кеңістікке (Do pivnice) (1982), түсті 15 мин., SFT Братислава
Маятник, шұңқыр және үміт (1983), Ақ-қара 15 мин., KF Прага, Studio Jiří Trnka, өндіріс дизайны бойынша Эва Шванкмайеровамен бірлескен жұмыс
Ерлер ойындары (1988), түсті 12 мин., KF Прага, Jiří Trnka студиясы
Басқаша махаббат (1988), түсті 3;33 мин., Virgin Records, Nomad Films, Koninck International
Қараңғылық / Жарық / Қараңғылық (Tma / Světlo / Tma) (1989), түсті 8 мин., KF Прага, Jiri Trnka студиясы
Ет махаббаты (1989), түсті 1 мин., MTV АҚШ, Nomad Films, Koninck International
Флора (1989), түсті 0;20 мин., MTV АҚШ
Өзінің портреті (1989), түсті 1 мин., Канада, Чехия, Жапония, АҚШ
Богемиядағы сталинизмнің өлімі (1990), түсті 10 мин., J. Kallista және Jan Švankmajer, BBC үшін, Nomad Films
Тағам (1992), түсті 17 мин., J. Kallista және Jan Švankmajer, Channel 4 үшін, Heart of Europe Prague, Koninck International
Johann Sebastian Bach: Fantasia in G minor (1965), B&W 9;30 min., KF Prague, Jury Prize at Cannes Film Festival
A Game with Stones (Spiel mit steinen, 1965), color 8 min., Studio A, Linz
Rakvičkárna (Punch and Judy, 1966), color 10 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
Et cetera (1966) color 7;15 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
Historia naturae (1967), color 9 min., KF Prague, Max Ernst Prize, FF Oberhausen
The Garden (1968), B&W 19 min., KF Prague
Picnic with Weissmann (1968), color 13 min., Studio A, Linz
The Flat (1968), B&W 12;30 min., KF Prague
A Quiet Week in the House (1969), color 19 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
The Ossuary (1970), B&W 10 min., KF Prague
Don Juan (1970), color 31 min., KF Praha
Jabberwocky (1971), color 13 min., KF Prague for Western Wood Studio, USA
Leonardo's Diary (1972), color 11 min., KF Praha, Jiří Trnka Studio, Corona Cinematografica Roma
Castle of Otranto (1977), color 17 min., KF Prague, Jiri Trnka Studio
The Fall of the House of Usher (film, 1980) (1980), B&W 15 min., KF Prague, Jiri Trnka Studio
Dimensions of Dialogue (1982), color 11;30 min., KF Prague, Jiri Trnka Studio
Do pivnice (Into the Cellar) (1982), color 15 min., SFT Bratislava
The Pendulum, the Pit and Hope (1983), b&w 15 min., KF Praha, Studio Jiří Trnka, collaboration on production design by Eva Švankmajerová
Manly Games (1988), color 12 min., KF Prague, Jiří Trnka Studio
Another Kind of Love (1988), color 3;33 min., Virgin Records, Nomad Films, Koninck International
Tma / Světlo / Tma (Dark / Light/ Dark (1989), color 8 min., KF Praha, Jiri Trnka Studio
Meat Love (1989), color 1 min., MTV USA, Nomad Films, Koninck International
Flora (1989), color 0;20 min., MTV USA
Self Portrait (1989), color 1 min., Canada, Czech Republic, Japan, USA
The Death of Stalinism in Bohemia (1990), color 10 min., J. Kallista and Jan Švankmajer for BBC, Nomad Films
Food (1992), color 17 min., J. Kallista and Jan Švankmajer for Channel 4, Heart of Europe Prague, Koninck International
Ұзақ метражды фильмдер
Something from Alice (1988), түсті, 84 мин., Кондор Фильм Цюрих, Hessischer Rundfunk, Channel 4, Ева Шванкмайерова өндіріс дизайнында қатысты.
Faust (1994), түсті, 95 мин., Атанор с. р. о., Heart o Europe Prague продюсерлік серіктестігі, Lumen Films, BBC Bristol, Koninck Int., Pandora Films, Ева Шванкмайеровамен бірлескен өндіріс.
Conspirators of Pleasure (1996), түсті, 78 мин., Атанор с. р. о., DelFilm продюсерлік серіктестігі, Koninck Int., костюмдерін Ева Шванкмайерова жасады.
Little Otik (2000), түсті, 125 мин., Атанор с. р. о., Ұлыбританиямен бірлескен өндіріс, 2001 жылы «Үздік фильм», «Көркемдік дизайн» және «Плакат» номинацияларында үш Чех Арыстаны сыйлығын алды, костюмдерін Ева Шванкмайерова жасады.
Lunacy (2005), түсті, 118 мин., костюмдерін Ева Шванкмайерова жасады, Чехия Оскарға ұсынылған туынды.
Surviving Life (2010), түсті, 105 мин., Венеция кинофестивалінде әлемдік премьерасы болды.
Insects (2018), түсті, 98 мин., Роттердам халықаралық кинофестивалінде әлемдік премьерасы болды.
Faust (1994), color 95 min., Athanor s. r. o., co production Heart o Europe Prague, Lumen Films, BBC Bristol, Koninck Int., Pandora Films, co production Eva Švankmajerová
Conspirators of Pleasure (1996), color 78 min., Athanor s. r. o, co production DelFilm, Koninck Int., costumes Eva Švankmajerová
Little Otik (2000), color 125 min., Athanor s. r. o., co production UK, received three Czech Lions in the categories Best Film, Art Design and Poster (2001), costumes Eva Švankmajerová
Lunacy (2005), color 118 min., costumes Eva Švankmajerová, Czech Oscar nomination
Surviving Life (2010), color 105 min, world premiere at Venice Film Festival). Insects (2018), color 98 min., world premiere at International Film Festival Rotterdam.
Фильмографиялық шолулар + DVD
Ян Сванкмайер: Сүйек қоры және басқа да әңгімелер (АҚШ, Канада, 2013), DVD-де «Соңғы трюк», «Дон Хуан», «Бақ», «Табиғат тарихы», Иоганн Себастьян Бах, «Сүйек қоры», «Отранто қамалы», «Қараңғылық/Жарық/Қараңғылық» және «Ерлер ойындары» кіреді. Ян Шванкмайер, толық қысқаметражды фильмдер. 1, Ерте қысқа фильмдер 1964-72 жж. 2, Кейінгі қысқа фильмдер 1979-92 жж. 3, Extras, BFI DVD Publishing, Ұлыбритания 2007. Питер А. Хамес (редактор), Ян Шванкмайердің киносы: Қараңғы алхимия, 224 б., Wallflower Press 2008, Ян Шванкмайер, Лоренцо Кодели және басқалардың мәтіні, cat. 128 б., Stamperia Stefanoni Bergamo 1997 (фильмграфиялық шолу). Ян Шванкмайер: Het ludicatief principe, Эдвин Карельс және басқалардың мәтіні, 72 б., 1991 (фильмграфиялық шолу).
Peter A. Hames (Editor), The Cinema of Jan Švankmajer: Dark Alchemy, 224 pp, Wallflower Press 2008,
Jan Švankmajer, text by Lorenzo Codeli et al., cat. 128 p., Stamperia Stefanoni Bergamo 1997 (filmography overview)
Jan Švankmajer: Het ludicatief principe, text by Edwin Carels et al., 72 p., 1991 (filmography overview)
Өнер туындылары
Орта мектепте оқыған кезінде Ян Шванкмайерге соғыстар аралығындағы сюрреализм әсер етті, ал кейін Пауль Клее әсері болды. 1950-1960 жылдар аралығында суретші ретінде ол қысқа уақытқа құрылымдық абстракцияға бет бұрды (Corossion, 1960, Slope, 1961). Бірақ, информель – ол нақты шындыққа оралудың бастапқы нүктесі ғана болды (Ұлы тотығу, 1963). Ол біртіндеп экзистенциалдық мұңды қара юмормен және үш өлшемді нысандар жасаумен алмастырды (Ботла Дронуд, 1964, Сағаттардағы оқшаулану, 1964, Үш бас, 1965). 1960 жылдардың ортасынан бастап Чехословакияға шетелдік өнер туралы ақпарат келе бастады, және Шванкмайер Макс Эрнст, Рене Магритт және басқа сюрреалистердің туындыларымен танысты. Сонымен қатар, ол өзінің кейінгі информеліне әсер еткен Рудольф стилін де ашты. Арчимбольдо оған өмір бойына қызығушылық тудырды және көптеген өнер туындыларына, әсіресе коллаждар мен үш өлшемді жинақтарға шабыт берді. Ол оған арнап «Historia naturae» (1967) атты қысқаметражды фильм түсірді, ол фантастикалық зоология тақырыбындағы коллаждарды (Švank meyers Bilderlexikon), гравюраларды (Табиғи тарих) және объектілерді (Табиғи тарих кабинеті) жасаумен байланысты болды. Ян Шванкмайер әйелімен бірге Вратислав Эффенбергердің төңірегіндегі сюрреалистік топқа қосылғаннан кейін, 1971 жылдан 1989 жылға дейін топтың самиздат ретінде жариялаған антологиялары мен каталогтарына мәтіндер мен суреттер авторы ретінде үлес қосты («Ашық ойын», «Түс сферасы», «Юмордың өзгеруі», «Қиял кеңістіктері», «Айнаның кері жағы», «Гамбра»). Сол кезде ол кеңістіктік коллажбен («Antichrist-тің дүниеге келуі», 1971) және 1974 жылдан бастап, әсіресе, тактильді сезімдермен тәжірибе жасады. Өзінің жазбаларында ол сюрреализмді белгілі бір негізін қалаушы тұлғалардан алынған эстетикамен теңестіруден немесе оны сюрреалистік өнер тәжірибелеріне дейін кемсітуден үнемі бас тартады, бірақ сюрреализмді философия, идеология, психология және магияның қосындысы ретінде «әлемдік көзқарас» деп санайды, сондықтан ол маңыздылығын сақтайды. Оның пікірінше, жаратылыс процесі психикалық автоматтылықтың немесе ішкі үлгінің материалдық түрі болып табылады. Идея – бұл жаратылыс процесінің бір бөлігі ғана, оған түрткі емес («Ян Шванкмайер: Он қағида»). Тіпті фильм түсіру кезінде сценарий тек бастапқы нүкте ретінде қызмет етеді, бірақ түсіру процесінің өзі санада жоспарланбаған бейнелерді оятады және соңғы форма тек жаратылыс процесінің «хаотикалық шынайылығымен» қалыптасады. Шванкмайердің «Жаңа қолданбалы өнер манифесті» («Заттардың сиқыры», 1979-1991) – өнердің осы саласындағы иррационалдықты заңдастыру және сырттай пайдалы әрекетке сиқырлы өлшемді қайтару әрекеті. Функционализм «гигиеналық тазалауды» білдірді, ол қолданбалы өнерді бастапқы нүктеге қайтарды. Сюрреализм осылай тазартылған кеңістікті иеленді және өздерінің сиқырын жоғалтпай, пайдалы функцияларын сақтайтын күнделікті қолданылатын заттар жасалды. Ол Эва Шванкмайеровамен бірге 1970 жылдары жұмыс істеген керамика осылай түсіндірілді. Бастапқыда оның ниеті – өзінің арманын орындап, Рудольфтің өнер кабинетіндегі заттардың қол жетімсіздігіне деген көңілін толықтыру, сонымен бірге олардан тамақ ішу немесе заттарды сақтау.
Коллаждар, сызбалар және баспалар
Коллаждар 1960 жылдан бері Шванкмайердің маңызды көркемдік құралы болып табылады. Ол оларды техникалық және бір мезгілде ноэтикалық принцип ретінде қарастырады және оларды өнер циклдары немесе кеңістіктік композициялардан өзге, қысқа және толық метражды фильмдерде жиі қолданады. Оның шығармашылық өрнегінің полюсі жоғары мен төмен, агрессивті мен лирикалық, қатаң және гротеск арасындағы байланыста жатыр. 1970 жылдардың басында ол «Сванкмейерс Бильдерлексикон» құрамын жасауға кірісті, оны ойдан шығарылған фауна мен флора, техникалық құрылғылар, сәулет, этнография және картографияны қамтитын балама әлемнің энциклопедиясы ретінде қарастырды. Шванкмайердің маңызды шабыты – табиғат, ол одан қалауынша жануарлар мен құстардың анатомиялық бейнелерін таңдап алады. Екі жылдық қарқынды жұмыстан кейін «Бильдерлексикон» жобасы аяқталмай қалды, ал 1970 жылдардың басында оны басып шығаруға мүмкіндік болмады. Сондықтан автор он коллаж таңдап, оларды қолмен графикалық түсірілімге айналдырды. Автор кейінірек дамыта берген «Бильдерлексикон» құрамына «География», «Зоология», «Технология» («Мастурбация машинасы», 1972–1973), «Архитектура», «Дәстүрлі емес анатомия» (1998) және «Жәндіктер» («Гексапода») (2018) циклдары кірді. 2016 жылы ол картографиялық сериясын «коллаждармен» жалғастырды, онда ол медициналық атлас суреттерін тарихи карталарға жабыстырды («Ауру карталар», 2016). «Ұлы оқиғалық роман» (1997–1999) коллаждар сериясы оның жастық шағындағы оқиғалы романдарға деген құштарлығын еске түсіру және Макс Эрнстке құрмет көрсету мақсатымен құрылды. Шванкмайер алдымен иллюстрацияларды қайталады және суреттеді, содан кейін оларды өз коллаждарының бөлігі ретінде пайдаланды. 1999 жылы Ева Шванкмайеровамен бірлесіп, сюрреалистер ойлап тапқан ұжымдық ойынның бөлігі ретінде фантастикалық тақырыптардағы түрлі түсті литографиялар сериясын жасады («Cadavre exquis», 1999). Бұл туындылар ойынның бостандық беретін элементін сананың әртүрлі деңгейлеріндегі психоәлеуметтік мазмұнның сындық талдауымен үйлестіреді. 1998 жылы Прагадағы Art Brut көрмесінен кейін Ян Шванкмайер Art Brut суретшілеріне қызығушылық танытып, осы туындылардың коллекционері болды және Ева Шванкмайеровамен бірге орташа суреттерді жасауға кірісті. Олар көбінесе кездейсоқ шашыраған материалдардан жасалған фроттажға негізделген, алақан сызықтары, кофе қоқысы, жануарлардың ішектері сияқты. Содан кейін пассивті түсіндіру кезеңі келеді, онда қол суретті толықтырады. Бірте-бірте жай ғана сәндік емес, «жанның ырғағын» бейнелейтін автоматты өрнек пайда болады. Осылайша, медиумның суреті табиғи халықтардың музыкасына, алғашқы джазға, балалар өлеңдері мен әндеріне жақындап, архетиптік нәрсеге ұласады. Суреттер сериясы, суретші өзінің басқа бір құштарлығымен байланыстырып, «Скаталогиялық цикл» (2017) деп атады, бұл да бір жағынан қарастырылады.
Керамика
1970 жылдары Шванкмайерге фильм түсіруге рұқсат берілмеген кезде ол өмір сүрудің басқа жолдарын іздеді. Ева Шванкмайерова, керамика дәстүрі күшті Костелец-над-Черными-лесиден келген, керамикаға жақын болды. Олар бірге "керамика бренді" JE және EJ Kostelec астында майолика және энгобе қыш ыдыстарын жасауды бастады. Керамикалық бұйымдарда қуыстар жасырылған (Little and Big Demon, 1990) және олардың ішін зерттеуге, сондай-ақ тигізуге, сылауға немесе икемдеуге шақырады, осылайша адамның сезімталдығының маңызды тұстарын байланыстырады. Кейбіреулері Шванкмайердің жинақтарынан әртүрлі нысандарды метафоралар арқылы қайталайды, осылайша түпнұсқа үлгілердің керамикалық жаңаруын көрсетеді (Арчимбольдоның басы, 1981, Арчимбольдо бейнелеген Бетховен, 1993). Ян Шванкмайер олардың бірлескен керамикалық жұмыстарын "сыртқы тұрмыстық қызметті оның сиқырлы өлшеміне қайтару және заңдылықты иррационалдыққа брулу" әрекеті деп есептеді. Тарелканың, ас-аяқтың және т.б. пішіні тамақтану кезінде көптеген ойлар тудыруға, тамақтану процесін эротикалық етуге немесе оны каннибализмге ұқсас агрессивті әрекетке айналдыруға мүмкіндік береді. Шванкмайердің бұйымдары әртүрлі көркем тәсілдерді қамтиды, соның ішінде әртүрлі нысандармен үйлестірілген керамика (Мазохистік алхимия, 1966). 1990 жылдардың екінші жартысында ол "Алхимия" сериясын (Distillation, Fifth Essence, 1996) жасады. Көліктік витриналардағы нысандар көбінесе диалогтың бір түрін бейнелейді (Толы бастың диалогы, 1994, Өмір мен өлім туралы диалог, 1996), олар танымал сюрреалистік туындыларға сілтеме жасайды (Еваның туфлілері – Мерет Оппенхаймге құрмет, 2008) немесе патша мен патшайымның бірігуін, алхимиялық құралды, аяқ киімді, щеткаларды, сүйектерді, бас сүйектерді және т.б. қамтитын гетерогенді элементтердің жиынтығы түріндегі Розенкрейцерлердің мистикалық үйлену тойының негізгі символының пародиясын көрсетеді (Алхимиялық үйлену тойы, 1994).
Жесттік мүсіндер және тактильді заттар
Шванкмайердің кез келген материалды жандандыруға мүмкіндік беретін қиялы, оған қуыршақтарды құрастыру кезінде материалдарды еркін пайдалануға да мүмкіндік береді. Ол «Тастармен ойнау» (1965) фильмінде түрлі-түсті тастардан қуыршақтарының тас прототиптерін жасады, ал кейіннен осындай қағиданы керамикалық балшықтан жасалған жестік қуыршақтарын құру үшін қолданды. Осылайша қуыршақ бастапқыдағы анық сипатын жоғалтып, актерлік рөлден бас тартып, көп мағыналы «прото-фетиш» символына айналды («Белгісіз Құдайдың марионеткасы», 2002, «Рыцарь, Өлім және Шайтан» сериясынан Өлім қуыршағы, Альбрехт Дюрерге құрмет көрсету, 2012). Жестік сурет салудан өзгеше, жестік мүсін ешқандай құралсыз жасалады және ол жасаушының эмоционалдық және психологиялық күйінің таза көрінісі болып табылады. Материямен жұмыс істеуде басты назар визуалды сезім мен эстетикалық әсерге емес, бірден туындаған эмоцияның жазбасына (көміртек, күнделік) беріледі. Жестік мүсіннің мақсаты – сезімге байланысты ассоциацияларды ояту, тактильді қабылдау саласын кеңейту және бұрын зерттелмеген аймақтарды ашу. Нәтижесінде денеге массаж жасауға және бұрын белгісіз эрогендік аймақтарды зерттеуге арналған тактильді объектілер, тактильді портреттер, армандардан шабыттанған және күтпеген тактильді сезімдерді жасыратын тактильді заттар, отталған керамикалық балшықта жазылған сызықтық тәртіпте орналасқан тактильді әрекеттер ретінде тактильді өлеңдер, кептірілген балшықтан құрастырылған, мантралар мен янтрлар пайда болды. Шванкмайердің кейбір жестік қуыршақтары өздерінің қуыршақ ретіндегі мақсатын жоққа шығаратын сияқты – оларда қуыршаққа тән барлық белгілер бар, бірақ оларды басқару мүмкін емес. Олардың тартымдылығы олардың қауіпті және қызықты тыныштығында, онда дәстүрлі белгі поэтикалық, бір жағынан босататын, екінші жағынан жаңғыртуға шақыратын бейнеге айналады. Оның сырттай зиянсыз көрінетін монстрлары, жестікпен қалыптастырылған балшықты щеткалармен, вилкалармен, сілектермен және басқа да қарапайым заттармен біріктіретін, трагедия мен юморды, сондай-ақ сарказммен мазақтайтын, жануарларға тән еріншектік немесе наразылықпен толған нарциссизмді білдіретін Ubuesque қызығушылығын көрсетеді. Шванкмайер фильмдерінде де тактильді сезімдерді оятуға тырысады, өйткені ол «тактильді естелік» бар екенін жорамалдайды – сезімталдыққа қатысты орнатылған тактильді тәжірибе. «Ашер үйінің құлауы» фильмінде, мұнда бастапқы материяны (алхимиялық мағынада prima materia) білдіретін балшықтың жестік анимациясы Э.А.Поның өлеңін түсіндіру үшін қолданылады. Шванкмайердің адам қиялының бастау көздерін ашуға деген қажеттілігі оның тактильді объектілерімен де байланысты. Олар бастапқыда сюрреалистік топта интерпретация тақырыбында эксперимент ретінде жасалды (Э.Ш-тің тактильді портреті, 1977), бірақ нәтиже соншалықты ынталандырды, ол жеті жыл бойы олармен жұмыс істеді, фильмдер түсіруге рұқсат алмай, және олар оның туындыларының ең қызықты аспектілерінің біріне айналды. Ол сезімталдық сезімін жаңа туған баланың анасының қолына тию арқылы қоршаған әлеммен танысудың алғашқы сезімі деп санайды. «Ләззаттың құдайлары» (1996) фильмімен байланысты, Шванкмайер отбасы жыныстық коннотациялармен (Анимацияланған ер адам мен Анимацияланған әйел, 1996, Жатын бөлмедегі философия – іске асырылған сурет, 1996, Будуардағы философия) және т.б. керамикалық тактильді объектілерді пайдаланды.
Švankmajer's need to reveal the primary sources of human imagination is also related to his tactile objects. They were originally created as an experiment for the theme of interpretation within the Surrealist Group (Tactile portrait of E. Š, 1977), but the result was so stimulating that he continued to work on them for seven years, when he was not allowed to make films, and they became one of the most interesting aspects of his work. He considers the sense of touch to be the primordial sense through which the newborn child becomes acquainted with the surrounding world by means of touching the mother. In connection with the film Conspirators of Pleasure (1996), a series of artworks was created in which the Švankmajer family used tactile ceramic objects with sexual connotations (Animated Man and Animated Woman, 1996, Philosophy in the Bedroom Realised Drawing, 1996, Philosophy in the Boudoir, 1996), etc.
Жинақтар мен заттар
Кейбір туындылар Шванкмайердің 1960 жылдардағы алғашқы фильмдерімен (Тастармен ойнау, Historia naturae) байланысты және әрбір нысан жаңа түсіндіру үшін ынталандыруға айналатын үздіксіз шығармашылық процестің бір бөлігі болып табылады. Шыны корпустағы заттар «Қызығушылықтар кабинеті» жобасы үшін арналған, оның функциясы эстетикалық емес, бастамашылық. Эффенбергердің сөзіне сәйкес, Шванкмайердің Табиғат тарихы кабинеті, ғылыми тіркеуден қашып кеткендей көрінетін, поэзиялық еркіндікті қорғауға бекінген бүлікшіл баланың қиялымен ғана ашылатын, әдемі сарказмнан гөрі философиялық көзқарастың жұмысы. Бұл цикл табиғаттың да, қазіргі заманғы өнердің де рационалдылығына қарсы тұрады. Бір-біріне кереғар элементтердің символдық бірігуі – ғажайыптың сезімі, ол ежелгі мәдениеттерден бері адамзаттың қиялында трагедиялық пен күлкіліні үйлестіріп келеді. Ең әсерлі нысандардың кейбіреулері минералдарды «жандандырады», оларды кескен агаттармен және адам мүшелерімен біріктіреді (Агаттардың қосылуы, Үш аяқты минералогия, 2003). 2011 жылдан кейін ол кеңістіктік нысандарының бір бөлігін Карлсбад минералдық бұлағына батырып, «ерте қазбаларды» жасады. Оның «қазбаланған нысандары» минералды бұлақтың шөгіндісінің қабатымен жабылады, бұл оларға Švankmajer-дің басқа туындыларына тән, балалық шақ естеліктерінен бастау алатын біркелкі қызғылт қоңыр түс береді. Осылайша суретші жаратылысты табиғатқа қайтаруға немесе кемінде оны шығармашылық процеске тартуға тырысады. Оның айтуынша, бұл «осы өркениеттің құлауының алдын ала болжауы» («Өркениет соңы II?», 2011).
Фетиштер мен реликвиарлар
Құшақтар мен құрастырмалардан кейін суретші тікелей фетиш деп атаған заттар келеді. Бұл табиғи халықтардың сиқырлы амалдарында қолданатын заттардың көшірмелері емес, сондай-ақ олар мүсіндер мен маскалардың эстетикалық сапаларына ие емес (Flying Fetish, 2002). Шванкмайердің фетишизмі – уақыт өте келе қарапайымнан күрделіге қарай дамып, автордың әсерлерін, эмоцияларын, білімдерін және құштарлықтарын жинақтап, процеске күш беретін аяқталмаған көздер мен контексттердің тізбесін байланыстырудан тұрады. Ол осылайша қуыршақтың өзінің мәніне қарсы шығып, шығармашылық маниясымен сыртқы түрі мен семантикалық функциялары метаморфозаға ұшырайтын, осылайша олардың символдық сапасын арттыратын, көбірек түсініксіз объектілерге көшеді. Мысалы, мұндай фетиш – Lunacy-дегі айқышқа қадалған Христианның мүсіні. Автор фетиш туралы: «Бұл біздің жасаған туындымыз, оған біз сиқырлы күштерді тағайындадық. Біз оны арман мен қиялмен зарядтап, одан керемет нәрсе күтеміз» дейді. Фетиштерді бағыну үшін жаралайды және тілектерді орындау үшін күш беру үшін тамақтандырады. Ян Шванкмайер конголық африкалықтардың ритуалдарын еліктеп, олармен келісімді бекіту үшін фетиштеріне тікенектер мен өткір металл бөліктерін қадап қояды. Ол ескі жиһаздың шумақтарынан әртүрлі өркениеттердің қалдықтарын жинап, оларды қан мен жүгері ұнымен «қоректендіреді». Шумақтағы заттар күннің әсерінен бүліне бастағанда және шыбын дернәсілдері заттың ішінде жаралар жасағанда, ол термопистолетпен трансформацияны аяқтап, оны асфальтпен жауып, күлге көмеді. Осылайша ол өзінің жұмысының бейресми бастапқы нүктесіне ішінара оралды (Drawer Fetish, 2015 2017). Ол өзінің Kunstkamera-ның орталық нысаны ретінде саудадағы ламинатталған жылқы денесін пайдаланып, әртүрлі сүтқоректілердің қаңқаларының бөліктерімен біріктіріп, нақты өлшемдегі Жылқы Фетиші жасайды. Нәтижесіндегі нысан Питер Оришектің Ванитас тақырыбындағы аэрограф суреттерін еске салады. Фетиштің ішкі жағында оның бір құрастырмасы, шыны қобдишадағы «Пегас жатыры» орналасқан. Шванкмайердің қазіргі заманғы реликвиарлары – түрлі жануарлардың қалдықтарының қабықтары, олар жасанды инжу, түймелер және мата ленталары сияқты қолөнер бұйымдарымен әшекейленген (Он алты шейіт реликвиариясы, 2015) және суретпен бірге келеді. Кейбіреулері бейнелі (Reliquary XV, 2016), ал басқалары суретшінің спонтанды түрде жасаған туындылары болып, Шванкмайердің фроттаж және суреттеріне ұқсайды (Reliquary in Landscape, 2016). Реликвиарларда көрінетін қасиетті және беймәлім нәрселер өріліп, саркастикалық көзқарастың ортақ тасымалдаушыларына айналады, бүгінгі мазмұны жоқ институттар мен ескіше саяси, экономикалық немесе құндылықтық стереотиптердің сатуында Императордың жаңа киімдерінің бөлігіне айналады. Олардың хабары тек субъективті түрде ғана емес, сонымен қатар психологиялық және психоәлеуметтік жағынан агрессивті (Коалиция серіктестері, Әлемнің соңы алдындағы Тыныш Титан, 2018).
Әдеби шығармашылық
Ян Шванкмайер өз армандарының жазбаларын жүргізеді, содан кейін олардың кейбіреулерін киносценарийлерге немесе бір актілі театрлық қойылымдарға аударады. Әдеби шығармаларында ол адамзаттың рухани мәнін прагматизм, утилитаризм және рационализм арқылы жоятын қазіргі адамзат өркениетінің түріне деген күмәнін жасырмайды. Оның пікірінше, қазіргі жағдайға ең дәл келетін жанр – қара гротеск. Шванкмайер мемлекеттің қуғын-сүргін құралы екенін, ал қарапайым адамның манипуляция құрбаны екенін, оның "Фауст" фильміндегі кейіпкері арқылы жазады. Бостандық пен жеке қадір-қасиет тек жеке қарсылық арқылы сақталады. Өнердің орнын жарнама мен ойын-сауық шоулары басып алды, ал тұтынушылық – жаңа идеологияға айналды. Адамзат, мүмкін, шыдамсыздықтан, барлық асыл және гуманистік идеяларды алдымен жылдам және қанды жолмен енгізуге тырысады, және осы қатыгез әдістің сәтсіздігінен кейін ғана бейбіт эволюцияның ұзақ жолына түседі. Шванкмайердің апокалиптикалық көріністері ұлт-мемлекеттердің өркениеттен кейінгі ыдырауын, көпұлтты компаниялар бақылап отырған княздықтар түріндегі жаңа феодализмнің қайта оралуын болжайды, онда қарапайым адамдар тағы да дербессіздігінен айырылады. 1983 жылы ол "Тиісу және қиял" атты еңбегін бес данада самиздат ретінде жариялады, кейіннен 1994 жылы Kozoroh Publishing баспасы оны қайта басып шығарды.
Энциклопедиялар
Slovník českých a slovenských výtvarných umělců 1950–2006 (XVII. Šte – Tich), 182–184 б., Výtvarné centrum Chagall, Острава 2006,
Анджела Хорова (ред.), Nová encyklopedie českého výtvarného umění (Dodatky), Academia, nakladatelství Akademie věd České republiky, Прага 2006,
Všeobecná encyklopedie v osmi svazcích (7: ř/š), 428 б., Diderot, Прага 1999,
Všeobecná encyklopedie ve čtyřech svazcích (Díl 4: ř/ž), 717 б., Nakladatelský dům OP, Прага 1998,
Kdo je kdo v České republice (94/95), 720 б., Modrý jezdec, spol. s r. o., Прага 1994,
Kdo je kdo Česká republika, Federální orgány ČSFR 91/92 (II. díl N–Ž), 662 б., Nakladatelství Kdo je kdo, Прага 1991,
J. H. Matthews, Сюрреализм тілдері, U. Missouri Press, Columbia 1986,
J. Brabec (ред.), Slovník českých spisovatelů, Sixty Eight Publishers Co., Toronto 1982,
Адам Бирон, Рене Пассерон (ред.), Dictionnaire général du Surréalisme et de ses environs, 464 б., Office du Livre S. A., Фрибург 1982,
J. H. Matthews, Сюрреализмнің бейнесі, 293 б., Syracuse University Press 1977,
Рене Пассерон (ред.), Энциклопедия сюрреализма, Somogy Éditions d'art, Париж 1977.
Anděla Horová (ed. ), Nová encyklopedie českého výtvarného umění (Dodatky), Academia, nakladatelství Akademie věd České republiky, Praha 2006,
Všeobecná encyklopedie v osmi svazcích (7: ř/š), 428 s., Diderot, Praha 1999,
Všeobecná encyklopedie ve čtyřech svazcích (Díl 4: ř/ž), 717 s., Nakladatelský dům OP, Praha 1998,
Kdo je kdo v České republice (94/95), 720 s., Modrý jezdec, spol. s r. o., Praha 1994,
Kdo je kdo Česká republika, Federální orgány ČSFR 91/92 (II. díl N Ž), 662 s., Nakladatelství Kdo je kdo, Praha 1991,
J. H. Matthews, Languages of Surrealism, U. Missouri Press, Columbia 1986,
J. Brabec (ed. ), Slovník českých spisovatelů, Sixty Eight Publishers Co., Toronto 1982
Adam Biron, René Passeron (eds. ), Dictionnaire général du Surréalisme et de ses environs, 464 s., Office du Livre S. A., Fribourg 1982,
J. H. Matthews, The Imagery of Surrealism, 293 pp., Syracuse University Press 1977
René Passeron (ed. ), Encyklopédie du surréalisme, Somogy Éditions d'art, Paris 1977