Кіріспе

Чех фотографы Йозеф Судек (17 наурыз 1896 – 15 қыркүйек 1976) – чех фотографы, ең көп Праганың суреттерімен танымал.

Өмір

Судек Богемияның Колин қаласында дүниеге келген. Ол бастапқыда кітап мұқабасын жасаушы болған. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылы австро-венгр армиясына шақырылып, 1916 жылы оң қолына жараланған. Жараланған қолы иығынан кесілген. Соғыстан кейін ол Прагада екі жыл бойы Яромир Функеден фотосуретке түсіруді үйренді. Армиядағы мүгедектігіне байланысты алған зейнетақысы оған өнермен айналысуға мүмкіндік берді және ол 1920 жылдары романтикалық пикториализм стилінде жұмыс істеді. Шекараны кеңейтуге тырысып, жергілікті фотографтар клубы оны «суреттейтін» фотосуреттен алшақтау қажеттігі туралы талас-тартыс тудырғаны үшін клубтан шығарды. Бір қолы ғана болса да, ол көмекшілердің көмегімен үлкен, ауыр камераларды пайдаланды. Судек фотосуреттері кейде модернистік деп есептеледі. Бірақ бұл тек 1930 жылдардың бірнеше жылында ғана болды, ол коммерциялық фотосуретке түсіп, Праганың «Pestrý týden» апталық журналына материалдар берді, осылайша «заман стилінде» жұмыс істеді. Көбінесе оның жеке фотосуреттері неоромантикалық сипатқа ие. Оның ерте туындыларының ішінде Санкт-Витус соборының ішкі кеңістігіне түскен жарық сериясы бар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Судек Праганың әсерлі түнгі көріністерін және панорамаларын жасады, Богемияның орманды ландшафтын және оның бағына алып кететін терезе әйнегін суретке түсірді («Менің шеберханаманың терезесі» сериясы). Ол өз студиясының көпшілікке толы ішкі кеңістігін суретке түсірді («Лабиринттер» сериясы). Ол алғаш рет 1968 жылы Небраска/Линкольн университетінің Шелдон өнер мұражайында «Бес фотограф» көрмесінде өнер туындыларын көрсетті. Содан кейін 1974 жылы Джордж Истман үйінде көрме ұйымдастырды және өмірі бойында 16 кітап жариялады. «Праганың ақыны» деп аталған Судек ешқашан үйленбеген, ұялшақ және зейнеткерлікке шыққан адам болды. Ол өзінің көрмелерінің ашылу салтанатына ешқашан қатыспады және оның фотосуреттерінде де көбінесе адамдар кездеспейді. Соғыс пен коммунизмнің ауыр жағдайларына қарамастан, ол классикалық музыканың үлкен жинағын сақтап қалды. Соңғы жылдары оның туындылары кітаптарда жиі жарияланып, ХХ ғасырдың чех фотосуретіне қызығушылық танытқандар үшін оның туындыларын ең қолжетімді етті. 1984 жылы Судек қайтыс болғаннан кейін Халықаралық фотосурет салтанаты мен мұражайының құрмет залына енгізілді.

Судек әдебиетте

Судектің дәстүрлі өмірбаяндарынан басқа, Джон Банвиллдің "Прага суреттері: Қала портреттері" кітабы Джозеф Судектің фотообъективі арқылы қаламен таныстырады. Банвилл Судектің фотосуреттерін АҚШ-қа жасырын түрде жеткізуге қалай тартылғанын айтады және оның әңгімесі мен Судек тарихы арқылы соғыс пен қысымға ұшыраған Праганың салмақтылығы мен күйреуі туралы ой шашады. Ол фотографтың нацистік оккупация кезінде пейзажға түсірілген суреттері үшін қудалануға ұшырауы мүмкін болған алаңдауын жаңғыртады. Судек Говард Норманның "Адалдық" романында символдық бейне ретінде пайда болған. Романның басты кейіпкері, Дэвид Козол – фотограф және Судекпен тәлім алған. Дэвид Козол Судек туындыларындағы күйреуге толы атмосфераны атап өтеді, ал осы көңіл-күй роман бойына сақталады. Судек романда символдық мағынада бейнеленген; Дэвид Козолдың анасы кітап мұқабасын жасаушы болған, ал Судек осы мамандық арқылы фотосуретке қызығушылық танытқан. Кейіпкерлер, бір қолды Судек сияқты, символдық түрде жараланған немесе эмоционалдық тұрғыдан қиын жағдайда көрінеді, және көрнекі бейнелер маңызды рөл атқарады. 2006 жылы голланд ақыны Ханс Тентие "Йозеф Судекпен Прага арқылы саяхат" атты өлеңдер жинағын жариялады. Тоғыз бөлімнен тұратын өлеңде ақын Судекке фотосурет түсіруде "көмектеседі".