Кіріспе

Румынияның Клуж округі (клоож) – Трансильваниядағы Румынияның округі (județ). Оның орталығы – Клуж-Напока қаласы.

Атауы

Венгр тілінде ол "Колож мегье" деп аталады. Венгрия Корольдігі тұсында 11 ғасырдан бері сол атаумен (Колож округі, Клуж комитаты) округ болған.

География

Клуж округі елдің солтүстік-батыс жартысында, 47°28' солтүстік және 46°24' оңтүстік параллельдері, 23°39' батыс және 24°13' шығыс меридиандары аралығында орналасқан. Оның аумағы 6 674 км² құрайды және ол үш негізгі табиғи аймақтың тоғысқан жерінде жатыр: Апусени таулары, Сомеш платосы және Трансильвания жазығы. Клуж округі елдегі 12-ші үлкен округ болып табылады және Румынияның аумағының 2,8%-ын құрайды. Ол солтүстік-шығысынан Марамуреш және Бистрица-Нэсауд округтерімен, шығысынан Муреш округімен, оңтүстігінен Альба округімен, ал батысынан Бихор және Селаж округтерімен шектеседі.

Көңіл көтеру

Рельефтің сипаты қиын, көбінесе Сомеш платосына жататын төбелі аймақтардан және Апусени тауларының солтүстік-шығыс бөлігін құрайтын таулы бөліктерден тұрады. Клуж округінің аумағында егістік жерлер жоқ, олардың орнына Someșul Mic және Arieș өзендерінің төменгі ағысындағы жақсы дамыған террасалар мен су тасқыны жазықтары орналасқан. Округтың орталық солтүстік және оңтүстік бөлігінде кең жайылған төбелі аймаққа Сомеш платосының бірнеше кіші бөлімшелері (Клуж, Фелеаку, Дейж төбелері) кіреді, олардың арасында көптеген ойыстар (Апахида, Бонцида, Гилау, Дейж, Турда, Кампия Турзи) анықталған. Тауға жақын, олардың шетінде Huedin және Iara сияқты жанасу ойыстары орналасқан. Оңтүстік-батыста орналасқан таулы аймақ Батыс Карпаттың Апусени тауларына жатады, оны Владеаса массиві (Владеаса шыңы – 1,836 м), Гилэу таулары және Мунтеле Маре, сондай-ақ Траскау, Плопиш, Месеш және Бихор тауларының тар бөліктері құрайды. Клуж округінің шығыс бөлігінде, Valea Florilor–Maraloiu–Someșul Mic өзендерінің бойынан шығысқа қарай Трансильвания төбелі жазығының бір бөлігі орналасқан, бұл тау сипатындағы ерекше рельефтік бірлік, жартылай газ конденсат дөңгелектерімен жабылған.

Гидрографиялық желі

Гидрографиялық желі өзендермен (Сомёшул Мик солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай бағытталған, оның су жиналатын алабы Клуж округінің аумағында толыққанды дамыған, Кришул Репеде және төменгі Ариеш), табиғи көлдер мен тоғандармен (Катина Попи I және II, Геака, Țага және т.б.) және гидроэнергетикалық маңызы бар көлдермен (Beliș Fântânele, Tarnița және Gilău) бейнеленеді. Клуж округінің солтүстік-шығыс бөлігінде Someșul Mic, Dej қаласынан жоғары орналасқан жерде Someșul Mare-ге қосылып, Someș өзенін құрайды, ол батысқа қарай Тисаға құяды. Терең сулар аз және жоғары минералданумен сипатталады. Дезмир, Кожочна, Гэдлин, Сик, Герла, Легия, Сомешен, Турда және т.б. жерлерде күкірт, кальций және натрий хлориді бар салыстырмалы түрде бай минералды бұлақтар табылады.

Климат

Өзінің орналасуы арқасында Клуж округі қоңыржай континенттік климаттың артықшылықтарын пайдаланады. Клуж округінің табиғи ресурстары бай әрі алуан түрлі. Темір кендері 1962 жылы Кэпушу Мик және Бэишоарадағы кен орындары арқылы қолданысқа енгізілді, содан бері Влаха, Сэвэдисла және Какова Иерийде бірнеше геологиялық зерттеулер жүргізілді. Қазба отындарына Тику-Дэнку-Бэгара аймағында өндірілетін қоңыр көмір және Кэлэцеле-Кэпэцена учаскесінде өндірілетін торф жатады. Сонымен қатар, Трансильвания жазығындағы Пуиниде газ конденсаты бар. Темір кені мен минералды отындардан басқа, пайдалы минералдар мен тау жыныстарының көптеген түрлері бар, оның ішінде: Мунтеле Маредегі кварц және Сомешу Рече айналасында (мұнда фельдшпат та табылады), Влэдеаса массивіндегі дациттер мен андезиттер, сондай-ақ Морлака, Болога, Пойени, Сэкуйеу, Штолна және Яра айналасындағы граниттер, Мунтеле Маредегі граниттер, Сандулешти, Турени, Сурдук, Буру, Пойени және т.б. жерлерде байланыстырғыш материалдар (әк, цемент) жасауға қолданылатын әк және доломиттер, Тиок-Корнештидегі карьерлердегі жоғары сапалы әктасты туфтар, Попешти, Топа, Бэгара, Гэрбэу және т.б. жерлердегі каолин құмдары, тұз, Окна Дежулуй, Турда, Кожокна, Сик, Нирештегі қоймалар, Сомешул Мик өзеніндегі Жилау, Флорешти және төменгі Ариештегі құмды-шақыр тас карьерлері.

Өсімдіктер

Өсімдік жамылғысы таулы-безілді жер бедерінің басымдығына байланысты әртүрлі және қабатты. Клуж округінде өсімдік формацияларының кең ауқымын кездестіруге болады. Владеаса тау массиві мен Мунтеле Мареде кездесетін альпілік қабатта кішкентай шөптер мен қарағай бұталарынан тұратын шалғындар бар. 1000-1600 метр биіктіктегі тау беткейлерінде тараған шырша ормандарының қабаты негізінен шырша мен қоғамдық шыршадан тұрады, ал жапырақты ормандардың қабаты 400-1000 метр биіктіктегі барлық жер бедерінде дамып, бу, мүйізжаңғақ немесе күреңай араласқан сессильді ормандардан құралған. Луна және Лужердиу аңғарларының солтүстік беткейлерінде сессильді, мүйізжаңғақты, емен және күреңай ормандарының тығыз шоғырлары өседі. Трансильванияның төбелі жазығында дала аралдары мен орман участалары кезектесіп орналасқан.

Фауна

Фауна өсімдік жамылғысына бейімделген, бірақ жоғары жылдамдылығына байланысты оның шектеріне толық сәйкес келмейді; ол түрлерге бай. Ормандарда аң ауруға қызығушылық тудыратын көптеген жануарлар бар, олардың ішінде бұғы, елік, аю, түлкі, сілеусін, жабайы шошқа, қасқыр және Сомеш аңғарында табиғи түрде сусар бар. Жасанды көлдердің маңында түрлі құстар (үйрек, су қаз, лелек) мекендейді, Сомеш үстірті мен Трансильвания жазығында фазан таратылды, ал Турда шатқалы ауданында тау бүркіті қоныстанған. Тау өзендерінде форель, шырық және нос, ал төменгі ағыстарында барбел және жайын балық кездеседі.

Экономика

Клуж Бухаресттен кейін елдегі ең көп компаниялар санымен (2014 жылы 32 000-нан астам фирма) және орташа таза табыс бойынша үшінші орында, 2013 жылдың желтоқсанында 1,890 леймен (Бухарестте 2,474 лей, ал Илфовта 2,138 лей); бұл ұлттық орташа көрсеткіштен шамамен 5% жоғары. Автомобиль өнеркәсібінде де, IT саласында да ірі инвесторлар қызметкерлердің орташа жалақысын арттырды, бірақ бұл жалақының өсуі өмір сүру құнының өсуіне әкелді, мысалы, айналадағы округтерге қарағанда жоғары жалға алу бағалары арқылы көрініс тапты. Клуж компанияларында 150 000-нан астам адам жұмыс істейді, ал айналымы бойынша округ румындық бизнес иерархиясында бесінші орында тұр, 2012 жылы 8 миллиард евроны құрады.

2014 жылдың маусым айында өнеркәсіптік өндіріс 2013 жылдың осы айымен салыстырғанда 19,6% өсті, деп хабарлайды округтік статистика басқармасының деректері. 2013 жылдың бірінші жартысына қарағанда, 2014 жылдың 1 қаңтарынан 30 маусымына дейін өнеркәсіптік өндіріс индексі 122,3% құрады. 2014 жылдың маусым айында өнеркәсіптегі айналымның құндық индексі 2013 жылдың маусым айына қарағанда 11,7% жоғары болды. Сондай-ақ, Клуж округі экономикасының маңызды секторы – IT секторы және клиенттерге қызмет көрсету саласы – сату, маркетинг, IT көмек көрсету, техникалық қолдау сияқты қызметтер, олар қызметкерлер санының жылдық өсуін 30% астам деңгейде тіркейді. Облыстың өнеркәсіптік өндірісі ішкі сұранысты қанағаттандыруға және шетелдік серіктестерге тауар жеткізуге бағытталған. Өңдеуші өнеркәсіптер арасында өнеркәсіптік өндірісте ең үлкен үлес темір емес металлургия (17,9%), тамақ және сусын өнеркәсібі (17,5%), металлургия (12,9%), химия және жасанды талшықтар өнеркәсібі (8,1%), целлюлоза, қағаз және картон өнеркәсібі (8%) құрайды. Сыртқы саудаға қатысты, 2013 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда экспорт 8,3% өсті, ал импорт күштірек өсті – 14,4%. Нақтырақ айтқанда, Клуж округінің 1 қаңтар мен 30 сәуір аралығындағы сыртқы саудасы 315,7 миллион еуролық экспортқа және 598 миллион еуролық импортқа бағытталған.

Темір жол желісі

Округтар деңгейінде екі рельсті теміржол желілерінің үлесі 70% құрайды, бұл Норд Вест даму аймағындағы ең жоғары көрсеткіш. Қолданыстағы теміржол желілерінің 50% астамы электрлендірілген. Тауар тасымалы бойынша округтар деңгейіндегі қабылдау станциялары өңірлік деңгейде көш бастап тұр: Dej, Câmpia Turzii, Turda, Aghireșu, Gherla және Cluj Napoca. Округ арқылы өтетін теміржолдың ұзындығы 240 км, оның ішінде 129 км электрлендірілген желі. Балама ретінде, Cluj қаласында Uber, Bolt немесе BlaBlaCar сияқты қысқа және ұзақ қашықтыққа бірлесіп жол жүру платформалары жұмыс істейді.

Әуежайлар

Аврам Янку халықаралық әуежайы – 2014 жылы 1,182,047 жолаушыға қызмет көрсеткен Румыниядағы екінші ірі әуежай. Әуежай Someșeni ауданында орналасқан және Клуж-Напока қаласына қызмет етеді. Ол жолаушылар рейстерін және халықаралық жүк рейстерін орындайды. Әуежай үздіксіз кеңейтіліп, жаңартылып келеді. 2009 жылы салынған жаңа терминалдың сыйымдылығы жылына 1,5 миллион жолаушыны құрайды және ол ішкі және халықаралық рейстерге арналған. Терминалда халықаралық стандарттағы жабдықтар бар.

Білім

359 балабақшада, 435 жалпы білім беретін мектепте, 55 гимназияда, 49 факультетпен 9 жоғары оқу орнында білім беру румын немесе венгр тілінде жүзеге асырылады. Сонымен қатар 26 ғылыми-зерттеу институты және Румын академиясының еншілес мекемесі бар. Мәдениет мекемелері желісінде 4 драма театры, 2 опера, ұлттық театр, "Трансильвания" мемлекеттік филармониясы, 453 кітапхана, 10 кинотеатр, 18 мәдениет үйі, 223 қоғамдық орталық, 12 мұражай және тағы да басқалары бар.

Денсаулық

16 аурухана, 234 диспансер, туберкулез санаториясы, 15 поликлиника, 122 дәріхана бар, онда 2637 дәрігер және 5709 медициналық персонал жұмыс істейді.

Тарихи округ

Тарихи тұрғыдан алғанда, Кожочна округі Үлкен Румынияның орталық солтүстік-батыс бөлігінде, Трансильванияның солтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Қайта ұйымдастырылып, Клуж округі деп аталғаннан кейін, оның аумағына қазіргі Клуж округіның барлық аумағы, сондай-ақ қазіргі Салаж округінің және Муреш округінің бірқатар коммуналары кірді. Ол солтүстік жағынан Салаж, Сомеш және Нэсауд округтерімен, батысынан Бихор округімен, оңтүстігінен Турда округімен және шығысынан Муреш округімен шектесетін.

Тарих

Өлке аумағы 1920 жылы Венгрия Корольдігінен, Австрия-Венгрияның мұрагер мемлекеті ретінде, Трианон шарты бойынша Румынияға берілді. Осылайша, Клуж округі бұрынғы венгр әкімшілік бірлігі – Клож округінің (Kolozs vármegye) мұрагері болды. 1925 жылға дейін ол Кожочна округі (Județul Cojocna) деп аталды. Венгр тілінде Кожочна қаласы "Kolozs" деп аталады, сондықтан бұл бұрынғы венгр атауының шамамен мағынасын берді. Кожочна округінің бас кеңсесі Клужда орналасқан, бірақ Клуж еркін қала мәртебесіне ие болды. 1925 жылы Клуждың автономды мәртебесі жойылды, және еркін қала Кожочна округімен біріктіріліп, Клуж округі деп аталды. 1938 жылы король Карол II жаңа Конституцияны қабылдады, содан кейін ол Румыния аумағының әкімшілік бөлінісін өзгертті. 10 ținuturi (шамамен аударма: "жерлер") құрылды (округтерді біріктіру арқылы), оларды король тағайындаған rezidenți regali (шамамен аударма: "корольдік резидентері") префекттердің орнына басқарды. Клуж округі Цинтул Кришуринің құрамына кірді. 1940 жылы округтің бір бөлігі екінші Веналық шешімі бойынша Солтүстік Трансильванияның қалған бөлігімен бірге Венгрияға қайтарылды. Румыния басқаруында қалған округ бөліктері (округтің оңтүстігі, Фелеаку ішкі кіріп, ) Турда округімен біріктіріліп, Клуж-Турда округіне айналды. 1944 жылдан бастап румын әскерлері, кеңестік көмекпен, алынған аумақты қайта басып алып, оны Румынияға қайта қосты. Трианон шарты бойынша бүкіл округ бойынша румындық билік 1947 жылғы Париж бейбіт шартында расталды. 1950 жылы Румынияның коммунистік үкіметі округтерді таратып, 1968 жылы Румыния округтік әкімшілік жүйесін қалпына келтіргенде оларды қайта құрды.

Халық саны

1930 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша округтің халқы 334 991 адамды құрады, оның ішінде 60,9% румындар, 30,1% венгрлер, 5,1% еврейлер, 2,3% цығандар, 0,8% немістер, сондай-ақ басқа да аз ұлт өкілдері болды. Діни құрамы бойынша халықтың 42,7% грек-католиктері, 21,7% кальвинистер, 19,3% православиелер, 8,6% рим-католиктері, 5,3% еврейлер, 0,8% лютерандар және басқа да діни топтарды құрады. Округ халқы аудандарға таралып орналасқан, олардың ішінде ең көп халқы барлары: Клуж қаласында округ халқының 15,2%, Хуэдин пласасында 14,2%, Хида пласасында 8,8%, Гиляу пласасында 8,1%, Сармашу пласасында 7,1% және Борша пласасында 6,2% құрады.

Қала тұрғындары

1930 жылы округтің қалалық халқы 106 245 адамды құрады, оның ішінде 47,6% венгрлер, 33,9% румындар, 13,3% еврейлер, 2,4% немістер және басқа да аз ұлт өкілдері болды. Қала халқының ана тілі ретінде венгр тілі басымдық құрды (54,6%), одан кейін румын тілі (33,8%), идиш (7,1%), неміс тілі (2,6%) және басқа да аз ұлттардың тілдері келді. Діни құрамы бойынша қала халқының 27,8% реформаттар, 22,2% грек-католиктер, 19,5% рим-католиктер, 13,7% еврейлер, 11,7% православиелер, 2,3% лютерандар, 2,0% унитарийлер және басқа да аз ұлт өкілдерінен тұрды.