Кіріспе

41 жудец және Бухарест муниципалитеті Румынияның ресми әкімшілік бөлімдерін құрайды. Олар сонымен қатар Еуропалық Одақтың NUTS 3 геокодтық статистикалық аймақтық бөлініс жүйесінің Румыниядағы бөлімшесін білдіреді.

Шолу

Валахия княздіктеріндегі județe, тиісінше Молдавиядағы ținuturi алғаш рет ұйымдастырылуы кем дегенде 14 ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Әр județ, тиісінше ținut, jude, тиісінше pârcălab тағайындалған адаммен басқарылды, ол әкімшілік және сот функцияларын, кешкі Византия империясының ұйымдасқан тәртібінен шабыттандырылып атқарды. Трансильвания, тарихи Венгрия Корольдігінің (Орта ғасырларда) бөлігі болған кезде, тәуелсіз княздық немесе Габсбургтердің иелігі (қазіргі заманда Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін) корольдік округтерге (лат. comitatus) бөлінді, олардың басшылары comes (корольдік графтар) әкімшілік және сот функцияларын атқарды. Județ термині румын тілінде барлық әкімшілік бөлімдерді білдіретін жалпы атау ретінде 19 ғасырдың ортасынан бастап қолданыла бастады. 1859 жылы Валахия мен Молдавияның бірігуінен қазіргі Румыния құрылды, ал 1918 жылы Трансильвания, Буковина және Бессарабия (Молдавияның Габсбургтер, 1775–1918 және Ресей патшалары, 1812–1917 жылдары уақытша иеленген бөліктері) қосылғаннан кейін әкімшілік бөліну француз департаменттері жүйесі үлгісінде жаңартылды. Коммунистік кезеңнен басқа, бұл жүйе өз күшінде қалды. Әр județ үшін префект (лат. praefectus) тағайындалады. Префект – округтегі үкіметтің өкілі және жергілікті билік органдарына берілмеген аумақтардағы жергілікті әкімшіліктің басшысы. 1950 жылға дейін әр județ бірнеше plăși-ге (жекеше – plasă) бөлінді, олардың әрқайсысын префект тағайындаған претор (лат. praetor) басқарды. Қазіргі уақытта Румынияда NUTS 4 деңгейі жоқ, округтер тікелей қалалардан (муниципалитет мәртебесі бар немесе жоқ) және коммуналардан тұрады. Барлық қазіргі демократиялардағыдай, Румыниядағы саяси билік үш тәуелсіз тармаққа бөлінеді: заң шығарушы, атқарушы және сот. Префект пен оның әкімшілігі тек атқарушы өкілеттіктерге ие. Алайда, Румыния сот жүйесінің аумақтық округтері округ шекараларымен сәйкес келеді, осылайша қосымша қиындықтардың алдын алады. Жергілікті сайлаулармен (қалалар мен коммуналардың әкімдері мен кеңесшілерін сайлау) бірге, әр округ үшін округтік кеңес (consiliu județean) тікелей сайланады, ал 2008 жылдан бастап округтік кеңестің төрағасы да тікелей дауыс беру арқылы сайланады. Қазіргі уақытта округтік кеңестердің заң шығару өкілеттігі шектеулі, бірақ орталықсыздандыруды күшейту жоспарлануда. (Дегенмен, бұл жоспарлар NUTS 2 деңгейіндегі 8 даму аймағы үшін өңірлік кеңестерді енгізуді көздейді.)

Бесарабия

Бессарабия қайта басып алынғаннан кейін, 1941 жылы Кишинев қаласы орталық болған Бессарабия облысы құрылды және 1944 жылға дейін болды. Оған Бэлць, Аккерман, Кахул, Килия (жаңадан құрылған), Исмаил, Лапушна, Орхей, Сорока және Тигина уездері кірді.

Буковина

Солтүстік Буковина қайта басып алынғаннан кейін, 1941 жылдан 1944 жылға дейін Буковина облыстық басқармасы (губернаторлығы) құрылды, астанасы Чернаути (Черновцы) қаласы болды. Оған Кампулунг, Чернаути, Дорохой, Хотин, Радауци, Сторожинец және Сучава округтері кірді.

Приднестровье әкімшілігі (1941-1944 жылдар)

Бұл аумақ 1941-1944 жылдары қысқа мерзімге Румынияның басқаруында болды, сол кезде ел нацистік Германиямен одақтас әскери диктатурамен басқарылды. Ол Днестр және Оңтүстік Буг өзендері арасындағы бұрынғы кеңестік аумақты құрады. Бүгінде оның көп бөлігі Украинада, ал шағын бөлігі Молдова Республикасында (Транснистрия) орналасқан. Бұл аумақ румындық әскери оккупациясының астында болды және Румынияға қосылмады. Ол 13 округке бөлінді:

Румыния Халық Республикасы

1951 жылы Румынияның жұмысшы партиясы Румынияның әкімшілік бөлінуін совет үлгісіне (облыстар мен райондар) өзгертті, бірақ 1968 жылы округтік жүйеге қайта оралды, алайда округтік шекаралар соғыстар аралық кезеңдегіден мүлдем өзгеше болды. 1981 жылы шағын түзетулер енгізілді: бұрынғы Ильфов және Яломица округтері Гуржу, Каляраси, Яломица және Ильфов округтері ретінде қайта ұйымдастырылды. 1950 жылдың 6 қыркүйегіндегі әкімшілік бөліну туралы жаңа заң, қалған 58 округті (сондай-ақ 424 plăși және 6276 қалалық және ауылдық коммунаны) жойып, оларды 177 район, 148 қала және 4052 коммунадан тұратын 28 облыспен алмастырды. 1952 жылы облыстардың саны 18-ге дейін азайтылды: Арад, Бакау, Бая-Маре, Барлад, Бухарест, Клуж, Констанца, Крайова, Галац, Хунедоара, Яссы, Орадя, Питешти, Плоешти, Сталин, Сучава, Тимишоара және тұңғыш рет этникалық критерийлерге негізделген автономды әкімшілік бірлік – Мажар автономды облысы (Regiunea Autonomă Maghiară) құрылды. 1956 жылы Арад және Барлад облыстары да таратылды. 1960 жылы Венгрияның автономиялық бірлігі аумағы өзгерген кезде Regiunea Mureș Autonomă Maghiară (Мүреш Венгрияның автономиялық облысы) деп атала бастады. Облыстардың соңғы саны 16-ға жетті.

Румыния Социалистік Республикасы

1968 жылдың ақпанында județ жүйесінің бұрынғы әкімшілік бөлінісі қайта жаңартылды. 1968 жылдың 14 қаңтарындағы заң жобасында 35 округ қарастырылған. Соңғы нәтиже 1950 жылға дейінгі жағдайдан салмақты түрде ерекшеленді. Оған 39 округ, Бухарест қаласы, 236 қала, оның ішінде 47 қалалық муниципалитет және 13149 ауылды қамтитын 2706 коммуна кірді. Județ жүйесін қайта орнатудың бірнеше себебі болды. Біріншіден, Николае Чаушеску режимі Кеңес Одағынан алшақтауды көздеді, ал кеңестік әкімшілік үлгісінен бас тарту – осы мақсатқа жетудің бір жолы еді. Екіншіден, режимнің ұлтшылдық көзқарасы болды және бұрынғы румыниялық жүйені қайта енгізу сол кездегі басым идеологияға сай келді. Соңында, Чаушеску өзінің алдыңғысы Георге Георгиу-Деж тағайындаған шенеуніктерді ауыстырумен және өзінің билік базасын құрумен айналысты; аймақтық басқаруларды тарату және өзінің округтік шенеуніктерін тағайындау – осы процестің бір қадамы болды.

Қазіргі жағдай

1981 жылы Ильфов округі Ильфовтың «Ауыл шаруашылығы секторына» (Sectorul Agricol Ilfov) және жаңа құрылған Гиургиу округіне бөлінді, ал Калараси округі Яломица округінің оңтүстік бөлігінен бөлініп құрылды. 1968 жылы белгіленген округтік шекаралар қазірге дейін көбінесе сақталған, бірақ 1990 жылдардағы әкімшілік реформалар тоталитарлық коммунистік жүйеден заманауи демократияға өту барысында түрлі билік органдарының функцияларын өзгертті. 1989 жылдан кейін болған жалғыз аумақтық өзгеріс 1995 жылы орын алды, ол кезде Ильфов округі Бухарест муниципалитетінің «Ауыл шаруашылығы секторынан» (Sectorul Agricol Ilfov) құрылды. Румынияның еуропалық құрылымдарға енуімен, оның округтері Еуропалық Одақтың NUTS 3 деңгейіндегі әкімшілік бөлімшелеріне айналды. Қазіргі таңда Румыния 41 округ пен Бухарест муниципалитетінен тұрады.

Болашақтағы даму

2010–2011 жылдар аралығында Румынияның әкімшілік-аймақтық қайта ұйымдастырылуына қатысты президенттік комиссия, қазіргі саяси және конституциялық жүйені талдау жөнінде тапсырма алды. Осы ұсыныстардың көпшілігі 1950 жылға дейінгі (NUTS III деңгейі) округтердің ішінара қалпына келтірілуін мақсат етеді. Егер бұл реформа қабылданса, округтер ортақ тарихи және экономикалық ерекшеліктері негізінде (NUTS II деңгейі) 9-дан 15-ке дейін аймақтарға біріктіріледі. Аймақтар өз кезегінде 4-тен 6-ға дейін макроаймақтарға (NUTS I деңгейі) топтастырылады. Бұдан өзге, Еуроодақтың статистикалық және әкімшілік талаптарын орындау үшін "пласа" немесе "кантон" деп аталатын NUTS IV деңгейіндегі бөлініс енгізілуі мүмкін. Румыниядағы Венгрлердің Демократиялық Одағы 15 автономиялық еуроаймақтар (олардың ішінде қазіргі Муреш, Харгита және Ковасна округтерінен тұратын, тұрақты венгр халқы басымдығы бар этникалық аймақ) негізінде 5 статистикалық макроаймаққа (NUTS I) біріктіру туралы ұсыныс жасады. 2018 жылы Олт округінде бұрынғы Романати округінің құрметіне округ атауын "Олт Романати округі" деп өзгерту үшін референдум өтті, бірақ қажетті дауыс берушілер саны жиналмағандықтан сәтсіз аяқталды.