Румынияның әкімшілік бөліністерінің тарихы мен қазіргі жағдайы
Former administrative divisions of Romania
Румыния әкімшілік бөлінісі: 41 жуде (облыс) және Бухарест муниципалитеті. Тарихы 14 ғасырға дейін барып жетеді, ЕО статистикалық жүйесіне сәйкес келеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
41 жудец және Бухарест муниципалитеті Румынияның ресми әкімшілік бөлімдерін құрайды. Олар сонымен қатар Еуропалық Одақтың NUTS 3 геокодтық статистикалық аймақтық бөлініс жүйесінің Румыниядағы бөлімшесін білдіреді.
The 41 județe and the municipality of Bucharest comprise the official administrative divisions of Romania. They also represent the European Union' s NUTS 3 geocode statistical subdivision scheme of Romania.
Шолу
Валахия княздіктеріндегі județe, тиісінше Молдавиядағы ținuturi алғаш рет ұйымдастырылуы кем дегенде 14 ғасырдың соңына дейін барып жетеді. Әр județ, тиісінше ținut, jude, тиісінше pârcălab тағайындалған адаммен басқарылды, ол әкімшілік және сот функцияларын, кешкі Византия империясының ұйымдасқан тәртібінен шабыттандырылып атқарды. Трансильвания, тарихи Венгрия Корольдігінің (Орта ғасырларда) бөлігі болған кезде, тәуелсіз княздық немесе Габсбургтердің иелігі (қазіргі заманда Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін) корольдік округтерге (лат. comitatus) бөлінді, олардың басшылары comes (корольдік графтар) әкімшілік және сот функцияларын атқарды. Județ термині румын тілінде барлық әкімшілік бөлімдерді білдіретін жалпы атау ретінде 19 ғасырдың ортасынан бастап қолданыла бастады. 1859 жылы Валахия мен Молдавияның бірігуінен қазіргі Румыния құрылды, ал 1918 жылы Трансильвания, Буковина және Бессарабия (Молдавияның Габсбургтер, 1775–1918 және Ресей патшалары, 1812–1917 жылдары уақытша иеленген бөліктері) қосылғаннан кейін әкімшілік бөліну француз департаменттері жүйесі үлгісінде жаңартылды. Коммунистік кезеңнен басқа, бұл жүйе өз күшінде қалды. Әр județ үшін префект (лат. praefectus) тағайындалады. Префект – округтегі үкіметтің өкілі және жергілікті билік органдарына берілмеген аумақтардағы жергілікті әкімшіліктің басшысы. 1950 жылға дейін әр județ бірнеше plăși-ге (жекеше – plasă) бөлінді, олардың әрқайсысын префект тағайындаған претор (лат. praetor) басқарды. Қазіргі уақытта Румынияда NUTS 4 деңгейі жоқ, округтер тікелей қалалардан (муниципалитет мәртебесі бар немесе жоқ) және коммуналардан тұрады. Барлық қазіргі демократиялардағыдай, Румыниядағы саяси билік үш тәуелсіз тармаққа бөлінеді: заң шығарушы, атқарушы және сот. Префект пен оның әкімшілігі тек атқарушы өкілеттіктерге ие. Алайда, Румыния сот жүйесінің аумақтық округтері округ шекараларымен сәйкес келеді, осылайша қосымша қиындықтардың алдын алады. Жергілікті сайлаулармен (қалалар мен коммуналардың әкімдері мен кеңесшілерін сайлау) бірге, әр округ үшін округтік кеңес (consiliu județean) тікелей сайланады, ал 2008 жылдан бастап округтік кеңестің төрағасы да тікелей дауыс беру арқылы сайланады. Қазіргі уақытта округтік кеңестердің заң шығару өкілеттігі шектеулі, бірақ орталықсыздандыруды күшейту жоспарлануда. (Дегенмен, бұл жоспарлар NUTS 2 деңгейіндегі 8 даму аймағы үшін өңірлік кеңестерді енгізуді көздейді.)
The earliest organization into județe of the Principalities of Wallachia, respectively ținuturi of Moldavia, dates back at least to the late 14th century. Each județ, respectively ținut, was ruled by a jude, respectively pârcălab, an officially appointed person who had administrative and judicial functions in a manner inspired from the organization of the late Byzantine Empire. Transylvania, when it was part of the historic Kingdom of Hungary (in the Middle Ages), an independent Principality or a Habsburg domain (in the modern era until World War I) was divided into royal counties (Latin: comitatus), headed by comes (royal counts) with administrative and judicial functions. The term județ started to be used in Romanian as a general term for all administrative divisions since the mid 19th century. When modern Romania was formed in 1859 through the union of Wallachia and rump Moldavia, and then extended in 1918 through the union of Transylvania, as well as Bukovina and Bessarabia (parts of Moldavia temporarily acquired by respectively the Habsburgs, 1775–1918, and the Russian Tsars, 1812–1917), the administrative division was modernized using the French departments system as model. With the exception of the Communist period, this system remained in place. A prefect (from the Latin praefectus) is appointed for each județ. The prefect is the representative of the government in the county and the head of the local administration in the areas not devolved to local authorities. Until 1950, each județ was divided into a number of plăși (singular plasă), each administered by a pretor (from the Latin praetor), appointed by the prefect. Currently, Romania has no NUTS 4 units, the counties being composed directly of cities (with or without municipality status) and communes. As in all modern democracies, the political power in Romania is divided into three independent branches: legislative, executive, and judicial. The prefect and his administration have only executive prerogatives. However, the territorial districts of the Romanian judicial system overlap with county borders, thus avoiding further complication. At the same time with local elections (of mayors and councilors for the cities and communes), a County Council (consiliu județean) is directly elected for each county, and, since 2008, the President of the County Council is also elected by direct vote. As of now, the legislative powers of county councils are quite reduced, but there are plans for more decentralization. (These plans, however, call for introduction of Regional Councils for the 8 development regions of the NUTS 2 level.)
Бесарабия
Бессарабия қайта басып алынғаннан кейін, 1941 жылы Кишинев қаласы орталық болған Бессарабия облысы құрылды және 1944 жылға дейін болды. Оған Бэлць, Аккерман, Кахул, Килия (жаңадан құрылған), Исмаил, Лапушна, Орхей, Сорока және Тигина уездері кірді.
After the recovery of Bessarabia, the Bessarabia Governorate with capital at Chișinău was established in 1941 and existed until 1944. It included the counties of Bălți, Cetatea Albă, Cahul, Chilia (newly established), Ismail, Lăpușna, Orhei, Soroca and Tighina.
Буковина
Солтүстік Буковина қайта басып алынғаннан кейін, 1941 жылдан 1944 жылға дейін Буковина облыстық басқармасы (губернаторлығы) құрылды, астанасы Чернаути (Черновцы) қаласы болды. Оған Кампулунг, Чернаути, Дорохой, Хотин, Радауци, Сторожинец және Сучава округтері кірді.
Following the recapture of Northern Bukovina, the Bukovina Governorate with capital at Cernăuți (Chernivtsi) existed from 1941 to 1944. It included the counties of Câmpulung, Cernăuți, Dorohoi, Hotin, Rădăuți, Storojineț and Suceava.
Приднестровье әкімшілігі (1941-1944 жылдар)
Бұл аумақ 1941-1944 жылдары қысқа мерзімге Румынияның басқаруында болды, сол кезде ел нацистік Германиямен одақтас әскери диктатурамен басқарылды. Ол Днестр және Оңтүстік Буг өзендері арасындағы бұрынғы кеңестік аумақты құрады. Бүгінде оның көп бөлігі Украинада, ал шағын бөлігі Молдова Республикасында (Транснистрия) орналасқан. Бұл аумақ румындық әскери оккупациясының астында болды және Румынияға қосылмады. Ол 13 округке бөлінді:
This territory was administered by Romania briefly in 1941–1944, when the country was governed by a military dictatorship allied with Nazi Germany. It consisted of formerly proper Soviet territory between Dniester and Southern Bug rivers. Nowadays, most of it is in Ukraine, with small parts in the Republic of Moldova (Transnistria). This territory was kept under Romanian military occupation, and was not annexed by Romania. It was divided into 13 counties:
Румыния Халық Республикасы
1951 жылы Румынияның жұмысшы партиясы Румынияның әкімшілік бөлінуін совет үлгісіне (облыстар мен райондар) өзгертті, бірақ 1968 жылы округтік жүйеге қайта оралды, алайда округтік шекаралар соғыстар аралық кезеңдегіден мүлдем өзгеше болды. 1981 жылы шағын түзетулер енгізілді: бұрынғы Ильфов және Яломица округтері Гуржу, Каляраси, Яломица және Ильфов округтері ретінде қайта ұйымдастырылды. 1950 жылдың 6 қыркүйегіндегі әкімшілік бөліну туралы жаңа заң, қалған 58 округті (сондай-ақ 424 plăși және 6276 қалалық және ауылдық коммунаны) жойып, оларды 177 район, 148 қала және 4052 коммунадан тұратын 28 облыспен алмастырды. 1952 жылы облыстардың саны 18-ге дейін азайтылды: Арад, Бакау, Бая-Маре, Барлад, Бухарест, Клуж, Констанца, Крайова, Галац, Хунедоара, Яссы, Орадя, Питешти, Плоешти, Сталин, Сучава, Тимишоара және тұңғыш рет этникалық критерийлерге негізделген автономды әкімшілік бірлік – Мажар автономды облысы (Regiunea Autonomă Maghiară) құрылды. 1956 жылы Арад және Барлад облыстары да таратылды. 1960 жылы Венгрияның автономиялық бірлігі аумағы өзгерген кезде Regiunea Mureș Autonomă Maghiară (Мүреш Венгрияның автономиялық облысы) деп атала бастады. Облыстардың соңғы саны 16-ға жетті.
In 1951, the Romanian Workers' Party changed the administrative division of Romania to the Soviet model (regions and raions), but reverted to the county system in 1968, although county borders were quite different from the interwar period. A small adjustment was performed in 1981: former counties of Ilfov and Ialomița were reorganized into the present day counties of Giurgiu, Călărași, Ialomița and Ilfov. A new law on the administrative division from September 6, 1950, abolished the 58 remaining counties (as well as the 424 plăși and the 6,276 urban and rural communes), replacing them with 28 regions composed of 177 raions, 148 cities and 4,052 communes. In 1952 the number of regions was reduced to 18: Arad, Bacău, Baia Mare, Bârlad, București, Cluj, Constanța, Craiova, Galați, Hunedoara, Iași, Oradea, Pitești, Ploiești, Stalin, Suceava, Timișoara, and for the first time and autonomous administrative unit based on ethnic criteria, Magyar Autonomous Region (Regiunea Autonomă Maghiară). In 1956 the regions of Arad and Bârlad were also dismantled. In 1960, the Hungarian autonomous unit was renamed to Regiunea Mureș Autonomă Maghiară (Mureș Hungarian Autonomous Region) along with changes in its territory. The final number of regions was 16.
Румыния Социалистік Республикасы
1968 жылдың ақпанында județ жүйесінің бұрынғы әкімшілік бөлінісі қайта жаңартылды. 1968 жылдың 14 қаңтарындағы заң жобасында 35 округ қарастырылған. Соңғы нәтиже 1950 жылға дейінгі жағдайдан салмақты түрде ерекшеленді. Оған 39 округ, Бухарест қаласы, 236 қала, оның ішінде 47 қалалық муниципалитет және 13149 ауылды қамтитын 2706 коммуна кірді. Județ жүйесін қайта орнатудың бірнеше себебі болды. Біріншіден, Николае Чаушеску режимі Кеңес Одағынан алшақтауды көздеді, ал кеңестік әкімшілік үлгісінен бас тарту – осы мақсатқа жетудің бір жолы еді. Екіншіден, режимнің ұлтшылдық көзқарасы болды және бұрынғы румыниялық жүйені қайта енгізу сол кездегі басым идеологияға сай келді. Соңында, Чаушеску өзінің алдыңғысы Георге Георгиу-Деж тағайындаған шенеуніктерді ауыстырумен және өзінің билік базасын құрумен айналысты; аймақтық басқаруларды тарату және өзінің округтік шенеуніктерін тағайындау – осы процестің бір қадамы болды.
In February 1968, the old administrative division of județ was reinstated. On January 14, 1968, the law proposal included 35 counties. The final result was substantially different from the situation existent before 1950. This included 39 counties, municipality of Bucharest, 236 cities, out of which 47 were municipalities, and 2706 communes comprising 13149 villages. There were several reasons for restoring the județe. For one, the Nicolae Ceaușescu regime wished to distance itself from the Soviet Union, and discarding the Soviet administrative model was a means of achieving that. For another, the regime had a nationalist outlook, and bringing back an old Romanian system fit with the prevailing ideology. Finally, during his first years, Ceaușescu was preoccupied with replacing functionaries named by his predecessor Gheorghe Gheorghiu Dej and creating his own power base; dismissing the regional administrations and naming his own county officials was a step in that process.
Қазіргі жағдай
1981 жылы Ильфов округі Ильфовтың «Ауыл шаруашылығы секторына» (Sectorul Agricol Ilfov) және жаңа құрылған Гиургиу округіне бөлінді, ал Калараси округі Яломица округінің оңтүстік бөлігінен бөлініп құрылды. 1968 жылы белгіленген округтік шекаралар қазірге дейін көбінесе сақталған, бірақ 1990 жылдардағы әкімшілік реформалар тоталитарлық коммунистік жүйеден заманауи демократияға өту барысында түрлі билік органдарының функцияларын өзгертті. 1989 жылдан кейін болған жалғыз аумақтық өзгеріс 1995 жылы орын алды, ол кезде Ильфов округі Бухарест муниципалитетінің «Ауыл шаруашылығы секторынан» (Sectorul Agricol Ilfov) құрылды. Румынияның еуропалық құрылымдарға енуімен, оның округтері Еуропалық Одақтың NUTS 3 деңгейіндегі әкімшілік бөлімшелеріне айналды. Қазіргі таңда Румыния 41 округ пен Бухарест муниципалитетінен тұрады.
In 1981 the Ilfov County was divided into a so called "Agricultural Sector" of Ilfov (Sectorul Agricol Ilfov) and the newly created Giurgiu County, and Călărași County was created by detaching the southern part of the Ialomița County. The county borders introduced in 1968 are largely in place at present, but administrative reforms during the 1990s have devolved the functions of different authorities in line with transition from a totalitarian communist system to a modern democracy. The only territorial adjustment after 1989 occurred in 1995, when Ilfov County was formed out of the so called "agricultural sector" of the Municipality of Bucharest (Sectorul Agricol Ilfov). With Romania's integration into the European structures, its counties became NUTS level 3 divisions of the European Union. Currently, Romania is divided into 41 counties and the Municipality of Bucharest.
Болашақтағы даму
2010–2011 жылдар аралығында Румынияның әкімшілік-аймақтық қайта ұйымдастырылуына қатысты президенттік комиссия, қазіргі саяси және конституциялық жүйені талдау жөнінде тапсырма алды. Осы ұсыныстардың көпшілігі 1950 жылға дейінгі (NUTS III деңгейі) округтердің ішінара қалпына келтірілуін мақсат етеді. Егер бұл реформа қабылданса, округтер ортақ тарихи және экономикалық ерекшеліктері негізінде (NUTS II деңгейі) 9-дан 15-ке дейін аймақтарға біріктіріледі. Аймақтар өз кезегінде 4-тен 6-ға дейін макроаймақтарға (NUTS I деңгейі) топтастырылады. Бұдан өзге, Еуроодақтың статистикалық және әкімшілік талаптарын орындау үшін "пласа" немесе "кантон" деп аталатын NUTS IV деңгейіндегі бөлініс енгізілуі мүмкін. Румыниядағы Венгрлердің Демократиялық Одағы 15 автономиялық еуроаймақтар (олардың ішінде қазіргі Муреш, Харгита және Ковасна округтерінен тұратын, тұрақты венгр халқы басымдығы бар этникалық аймақ) негізінде 5 статистикалық макроаймаққа (NUTS I) біріктіру туралы ұсыныс жасады. 2018 жылы Олт округінде бұрынғы Романати округінің құрметіне округ атауын "Олт Романати округі" деп өзгерту үшін референдум өтті, бірақ қажетті дауыс берушілер саны жиналмағандықтан сәтсіз аяқталды.
As of 2010–2011 there have been several proposals for the administrative reorganization of Romania made by the presidential commission tasked with the analysis of the current political and constitutional system. Most of these recommendations aim for the partial reestablishment of the counties in their pre 1950 form (NUTS III level). If this reform were adopted, the counties would be grouped into several regions (9 to 15) based on common historical and economic characteristics (NUTS II level). The regions will be in their turn clustered into 4–6 macroregions (NUTS I level). Furthermore, a NUTS IV level division, called plasă or canton, would probably be added in order to meet the EU statistical and administrative requirements. Another proposal, based on 15 autonomous euro regions (amongst them one ethnic based region with a consistent Hungarian majority consisting of the existing Mureș, Harghita and Covasna counties) grouped into 5 statistical macroregions (NUTS I), was made by the Democratic Union of Hungarians in Romania. In 2018, a name referendum was held in the Olt County to rename it to "Olt Romanați County" in memory of the former Romanați County, but it did not reach the required turnout and therefore failed.