Кіріспе

Алан Каннингэм (1791 жылғы 13 шілде – 1839 жылғы 27 маусым) – ағылшын ботанигі және зерттеушісі. Ол негізінен шығыс Австралияның отарланбаған аймақтарына өсімдіктер жинау және осы жерлердің мал өсіруге жарамдылығы туралы мәліметтер беру мақсатымен жасаған экспедицияларымен белгілі.

Ерте өмір

Каннингэм Уимблдон қаласында, Лондон, Англияда, Шотландияның Ренфрушир округінен келген Аллан Каннингэмнің (Уимблдон Парк Хаусының бас бағбан) және оның ағылшын әйелі Сараның (туған тегі Жусон/Дьюсон, әкесі Диккен) ұлы болып дүниеге келді. Аллан Каннингэм Путнидегі жеке мектепте, Джон Адамс академиясында білім алды, содан кейін солитор кеңсесінде (Линкольн Инн кеңсесінде) жұмыс істеді. Кейін ол Уильям Таунсенд Эйтонмен, Кеу бақтарының басшысымен қызметке орналасты, бұл оны Роберт Браун мен Джозеф Бэнкспен таныстырды.

Бразилия

Банктердің ұсынысымен Каннингэм 1814 және 1816 жылдар аралығында Джеймс Боуимен бірге Бразилияға сапар шегіп, Кью бақшасы үшін түрлер жинады. Кейіннен Банктер Каннингэмнің Оңтүстік Американың осы аймағынан жинаған орхидеялары мен түйіршіктер жинағы Корольдік бақтардың абыройын арттырғанын жазды.

Жаңа Оңтүстік Уэльс

Көп ұзамай ол Жаңа Оңтүстік Уэльс колониясына жіберілді және 1816 жылғы 28 қыркүйекте Сиднейге жол тартты, ол жерге 1816 жылғы 20 желтоқсанда жетті. "Мермейд" кемесінің сыйымдылығы бар болғаны 85 тонна болатын, бірақ 1817 жылғы 22 желтоқсанда теңізге шығып, 1818 жылғы 21 қаңтарда Король Джордж шығанағына жетті. Олардың тоқталуы қысқа болғанымен, көптеген үлгілер табылды, бірақ батыс жағалаудағы аралдар салыстырмалы түрде шөлейтті болды. Наурыз айының соңында солтүстік жағалаудағы Гулберн аралдарына жетіп, көптеген жаңа өсімдіктер ашылды. Олар 1818 жылғы 4 маусымда Тиморға жетіп, үйіне қайтып, 1818 жылғы 29 шілдеде Порт-Джексонға келді. Осы саяхат барысында Каннингемнің жинағына шамамен 300 түр кірді. Отанына оралғаннан кейін көп ұзамай Каннингем Сиднейден оңтүстікке саяхат жасады, Илаварра аймағы мен қазіргі Вуллонгонгқа көрініс ашатын Кира тауының биік шыңына көтерілді. Жыл соңында ол Тасманияға сапар шегіп, 1819 жылғы 2 қаңтарда Хобартқа жетті. Одан кейін ол Лансестонға барды және ботаникалық зерттеулерді қызықты деп тапса да, Браун одан бұрын болғандықтан, жаңа ештеңе таппады. Мамыр айында ол "Мермейд" кемесімен солтүстік және солтүстік-батыс жағалауларына екінші сапарға шықты.

1823 жылы Ливерпуль жотасының үстімен өту жолын зерттеу

1822 жылдың қыркүйегінде Каннингэм Көк таулар арқылы экспедицияға шықты және 1822 жылдың 14 қазанында Батерстке жетіп, 1823 жылдың қаңтарында Параматтаға оралды. Оның шамамен 100 өсімдік туралы есебі 1825 жылы Барон Филд редакциялаған «Жаңа Оңтүстік Уэльс географиялық естеліктері» кітабында «Порт-Джексон мен Батерст арасындағы жергілікті флораның үлгісі» деген атаумен жарияланды. Каннингэм тез арада ботаникадан гөрі ашылу экспедицияларына қызығушылық танытты және 1823 жылы Батерсттен Ұлы бөлініс жотасының ішін зерттеу үшін аттанды. Бес адам мен бес жылқымен ол Батерсттен солтүстікке қарай, Кудгегонг өзені бойымен, қазіргі Рилстоун мен Кула қалалары арқылы өтіп, содан кейін Ливерпуль жотасынан өтуге арналған жол іздеп шығысқа бет бұрды. Ол тиісті өткелді таба алмады, батысқа қарай қазіргі Меррива арқылы, содан соң таулардың етегіне солтүстікке қарай қайтты. 7 маусымда, қиын көтерілістен кейін, ол тауларда Пандора асуы деп атаған саңылауды тапты, ол Ливерпуль жазығына қолжетімді жол ашады деп ойлады. Алайда, бұл өткел көп ұзамай шығыста табылған оңай өткелдермен ауыстырылды. Каннингэм 27 маусым 1823 жылы дамылмаған Маджи арқылы Батерстке оралды. Каннингэм 1824 жылы қазіргі Канберраға да экспедиция ұйымдастырды. Ол үш сотталғанмен, үш жылқымен және бір арбамен Батерст көлі, Капитанс-Флат және Квинбейан өзені ағатын аңғар арқылы сапарлады. Нашар ауа райы оның оңтүстікке қарай сапарын жалғастыруына кедергі келтірді.

1824 жылы Моретон шығанағына саяхат

1824 жылдың қыркүйегінде Каннингэм Джон Окслидің Мортон шығанағына жасаған екінші саяқатына қатысып, Брисбен өзені бойымен жоғалап зерттеді.

1826 жылы Жаңа Зеландияға саяхат

Каннингэм ұзақтан бері Жаңа Зеландияны аралағысы келді және 1826 жылғы 28 тамызда кит аулау кемесімен теңізге шықты.

Мортон шығанағы аймағын одан әрі зерттеу

Каннингэм 1828 жылы Мортон шығанағындағы жазалау колониясына оралды. Патрик Логан, Чарльз Фрейзер және бес адаммен Брисбеннен Уорнинг тауының жолын табу және Каннингэм ойысына қарайғы жолды белгілеу үшін 24 шілдеде аттанды, ол дайын болды. 1847 жылы қайта ашылғаннан кейін Спайсерс-Гап пошта жолы ретінде пайдаланылды. 1829 жылы Каннингэм Брисбен өзенін зерттеді.

Ботаникаға қосқан үлесі

Тоғызыншы ғасырдың басындағы Австралияның ең белгілі өсімдіктер жинаушысы Каннингхэм Кьюдегі Король бағындағы жинақты кеңейту үшін Австралияға жіберілді және оған "Кьюдегі Король бағының Король коллекторы" деген лауазым берілді. Ол өте табысты болды, сондықтан Африкадан әкелінген үлгілер үшін салынған жылыжай "Ботэни-Бей Хаусы" деп аталды. Оның басты міндеті көбею материалдарын жинау болғанымен, оның ең маңызды мұрасы – оның биографы Энтони Орчардтың пікірінше, 20 000-нан астам гербарий парақтары. Ол ботаника саласында аз ғылыми еңбек жариялаған деген қате пікір қалыптасқан. Джон Линдли оның қайтыс хабарында: "Оның өлімнен кейінгі даңққа қаншалықты мән бермегені оның жарияланған еңбектерінің азайып кеткенінен көрінеді, Жаңа Зеландия флорасының қысқаша сипаттамасы оның ботаникалық жаңалықтарының жалғыз жүйелі есебі болып табылады" деп жазды. Алайда, "Король коллекторы" қызметін атқару кезінде ботаникалық зерттеулерді жариялауға тыйым салынғанымен, ол кейіннен жеті маңызды және 57 қысқаша мақала жариялады, олар таксономия, геология, физикалық география және зоология сияқты тақырыптарды қамтыды. Каннингхэм ботаникалық география саласындағы ғылыми еңбектерді жариялаған алғашқы ғалымдардың бірі болды. Каннингхэм Кьюге жіберген көптеген жаңалықтары жарияланбағанын, соның салдарынан Уильям Бакстер сияқты басқалар оның ашқандарын өздеріне жатқызып алуы мүмкін екеніне алаңдады. (Бакстер Каннингхэмнің жұмысына зиян келтіргені үшін, коммерциялық мүдделерге үлгілер жібергені үшін тұтқындалу және жазалану қаупіне тап болды.) Каннингхэм Лондонға оралғанда, ол гербарий үлгілерінің көшірмелерін де Кандолле, Шауэр, Уильям Джексон Хукер, Бентам, Линдли және тағы басқалар сияқты басқа ботаниктерге жіберді, олар оның сипаттамаларын "А. Канн." деген белгімен жариялады.

Мұра

Австралияның кейбір өсімдіктері: Араукария Куннингхами (мұрт қарағай), Архонтофеникс Куннингхамиана (Бангалоу пальмасы), Банксиа Куннингхамиана, Лизифилл Куннингхамиана (джигал), Казуарина Куннингхамиана (өзен шейха), Сантипеда Куннингхамиана (қарияның шөбі), Фикус Куннингхамиана, Медикосма Куннингхамиана (сүйек ағашы), Нотофагус Куннингхамиана (мирт ағашы, Тасмания), Пеннантия Куннингхамиана (қоңыр бұта), және Полиосма Куннингхамиана (жаңбырлы ормандағы қауырсын) Аллан мен оның ағасы Ричардтың құрметіне аталған. Каннингэм тас жолы Алланның құрметіне аталған. Алания туысын Эндлишер Каннингэмнің құрметіне жаратқан. Роберт Браун қылқан жапырақтылар тұқымдасын Алан Каннингэм және 1702 жылы бұл ағаштарды егіске енгізген британдық дәрігер Джеймс Каннингэмнің құрметіне Cunninghamia деп атады. Австралиялық кесіртке түрі, Egernia cunninghami, Аллан Каннингхамның құрметіне аталған. Австралияның оңтүстік Сиднейдегі Хиткотқа дейін созылған Каннингэм сайлау округі оның атымен аталған, себебі ол Иллаварра аймағына сапарлаған алғашқы еуропалық саяхатшы болған. Квинсленд штатындағы Аллан елді мекені де оның атымен аталған.