Кіріспе
Ағылшын натуралисті және ботаник (1743–1820) сэр Джозеф Бэнкс, 1-ші барон, (24 ақпан 1743 [Ескі стиль бойынша 13 ақпан 1743] – 19 маусым 1820) – ағылшын натуралисті, ботаник және табиғат ғылымдарының меценаты. Бэнкс 1766 жылы Ньюфаундленд пен Лабрадорға жасаған табиғат тарихы экспедициясымен танымал болды. Ол капитан Джеймс Куктың бірінші үлкен саяхатына (1768–1771) қатысты, Бразилия, Таитиге, содан кейін 6 айдан соң Жаңа Зеландия мен Австралияға барып, дереу әйгілі атанды. Ол 41 жылдан астам уақыт бойы Корольдік қоғамның президенті қызметін атқарды. Ол патша Георг III-ге Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтары туралы кеңес берді және ботаниктерді бүкіл әлемге өсімдіктерді жинауға жіберіп, Кьюді әлемдегі жетекші ботаникалық баққа айналдырды. Ол 30 000 өсімдік үлгісін өз үйіне әкелгені айтылады; олардың ішінде ол 1400-ін алғаш рет сипаттаған еуропалық болды. Бэнкс Жаңа Оңтүстік Уэльсте британдық қоныстануды, Австралияны отарлауды, сондай-ақ Ботани-Бейді сотталғандарды қабылдау орны ретінде құруды қолдады және британ үкіметіне австралиялық мәселелердің барлығы бойынша кеңес берді. Ол евкалипт, акация және оның атымен аталған банксия туысын Батыс әлеміне таныстырды. 80-нен астам өсімдік түрі оның құрметіне аталған. Ол Африка қауымдастығының негізін қалаушы және Корольдік академияны құруға көмектескен Дилетанттар қоғамының мүшесі болды.
Sir Joseph Banks, 1st Baronet, (24 February 1743 [O. S. 13 February 1743]19 June 1820) was an English naturalist, botanist, and patron of the natural sciences. Banks made his name on the 1766 natural history expedition to Newfoundland and Labrador. He took part in Captain James Cook's first great voyage (1768–1771), visiting Brazil, Tahiti, and after 6 months in New Zealand, Australia, returning to immediate fame. He held the position of president of the Royal Society for over 41 years. He advised King George III on the Royal Botanic Gardens, Kew, and by sending botanists around the world to collect plants, he made Kew the world's leading botanical garden. He is credited for bringing 30,000 plant specimens home with him; amongst them, he was the first European to document 1,400. Banks advocated British settlement in New South Wales and the colonisation of Australia, as well as the establishment of Botany Bay as a place for the reception of convicts, and advised the British government on all Australian matters. He is credited with introducing the eucalyptus, acacia, and the genus named after him, Banksia, to the Western world. Around 80 species of plants bear his name. He was the leading founder of the African Association and a member of the Society of Dilettanti, which helped to establish the Royal Academy.
Ерте өмір
[[Файл:Жозеф Бэнкс бала кезінде.jpg|left|thumb|upright|1757 жылғы Жозеф Бэнкстің ботаникалық иллюстрациясы бар портреті, авторы белгісіз, бірақ Лемуэль Фрэнсис Эбботт немесе Йоханн Зоффанниге жатқызылады. Оның 1744 жылы туған Сара София Бэнкс деген кіші қарындасы болған.
Білім
Банкс тоғыз жасынан бастап Харроу мектебінде, содан кейін 1756 жылдан бастап Итон колледжінде білім алды; ол бірге оқыған балалардың арасында оның болашақ кемедегі серігі Константин Фиппс те болды. Банкс 1763 жылдың желтоқсан айында Оксфордтан Челсиге кетіп, 1764 жылға дейін университетте оқуын жалғастырды, бірақ сол жылы дипломсыз қалды. Әкесі 1761 жылы қайтыс болғандықтан, 21 жасқа толғанда Банкс Линкольнширдегі Ревесби аббаттығының ірі мүлігін мұраға алды, жергілікті помещик және судья болып, уақытын Линкольншир мен Лондон арасында бөліп өткізді. Ол анасының Челсидегі үйінен ғылымға деген қызығушылығын сақтап, Аптекагерлер құрметті қоғамының Челси физикалық бағына және Британ мұражайына барып, швед табиғаттанушысы Дэниел Соландермен танысты. Ол сол замандағы ғалымдармен достық қарым-қатынас орнатып, Соландер арқылы Карл Линнеймен хат алмасып жүрді. Банкстің беделі арта келе, ол король Георг III-нің кеңесшісі болды және монархты жаңа жерлерге ашылу сапарларын қолдауға ынталандырып, өзінің ботаникаға деген қызығушылығын қанағаттандыруға үміттенеді. Ол 1769 жылға дейін масондыққа кірді.
Жаңа Оңтүстік Уэльстің отарлануы
Алайда Банкстің Австралиядағы уақыты оның осы континенттің британдық отарлауына деген қызығушылығын оялды. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльстегі қоныстанудың ең жақтаушысы болды. Оның құрметіне Proteaceae тұқымдасына Banksia деген атау берілді. Банкс осы колонияларға тікелей қатыспаса да, дегенмен, үкіметке Австралия мәселелері бойынша жиырма жыл бойы бас кеңесші болып қызмет етті. Ол көптеген пайдалы ағаштар мен өсімдіктерді, басқа кемелермен бірге, апатқа ұшыраған жабдықтау кемесімен жіберуге ұйымдастырды; олардың көпшілігін Хью Рональдс Брентфордтағы балабақшасынан жеткізді. Жаңа Оңтүстік Уэльстен келген әрбір кеме Банкске өсімдіктер, жануарлар, геологиялық және басқа да үлгілер әкелді. Ол колонияның ауыл шаруашылығы мен саудасын дамытуға үнемі көмек көрсетті, ал оның ықпалы ертедегі еркін қоныс жасайтындарды жіберумен байланысты болды, олардың бірі, жас бағбан Джордж Саттор кейіннен Банкс туралы естелік жазды. Колонияның алғашқы үш губернаторы – Артур Филипп, Джон Хантер және Филипп Гидли Кинг онымен үнемі хат алмасып тұрды. Банкс маңызды құжаттар жинағын жасады, соның ішінде еуропалықтардың бірі жасаған австралиялық аборигендердің сөздерінің тізімін де қамтыды. Блай да Банкстің ұсынысымен Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы болып тағайындалды. Банкс Мэтью Флиндерс, Джордж Басс және лейтенант Джеймс Гранттың саяхаттарын қадағалап, оның ақылы көмекшілерінің арасында Джордж Кейли, Роберт Браун және Аллан Каннингем болды. Алайда, Банкс Уильям Блайды Жаңа Оңтүстік Уэльстің жаңа губернаторы етіп тағайындауды және ром саудасынан байлық жинаған Жаңа Оңтүстік Уэльс корпусының (немесе Ром корпусының) ықпалын басуды қолдады. Бұл оны Джон Маккартур және Джордж Джонстон сияқты Ром көтерілісінен кейінгі де-факто басшылармен тікелей қақтығысқа алып келді. Осы қолдау Сиднейдегі Ром көтерілісіне әкеп соқты, нәтижесінде губернатор екі адамның қолынан құлады. Бұл сер Джозеф Банкс үшін де ұят болды, себебі ол бірнеше жыл бұрын Джон Маккартурға Сидней маңындағы мал жайылымдарында жер бермеуге шақырып, үгіт жүргізген еді, бірақ ол жерді Лорд Камден берген болатын. Келесі губернатор Лаклан Маккуариден Маккартур мен Джонстонды қамауды сұрады, бірақ олар өзін қорғау үшін Сиднейден Лондонға кеткенін анықтады. Маккартур мен Джонстон Лондондағы барлық айыптардан ақталғаны және екеуінің де кейін Сиднейге оралғаны оны қынжырлы етті.
Кейінгі өмірі
"Ұлы Оңтүстік теңізінің гусеницасы, ванналық көбелекке айналған" (1795) атты еңбегінде Джеймс Гиллрей экспедиция нәтижесінде Банкстің "Баня орденімен" марапатталуын карикатуралық түрде бейнеледі. 1812 жылғы бұл гравюрада Банкс Корольдік қоғамның президенті ретінде бейнеленген, ол Баня орденінің белгісін тағып тұр. Банкс жас Александр фон Гумбольдтпен 1790 жылы кездесті, ол кезде Банкс Корольдік қоғамның президенті еді. Гумбольдт пен оның ғылыми саяхаттасы және серіктесі Аймэ Бонпланд бес жылдық зерттеулер мен жаңалықтарды жариялау үшін аттанғанда, Гумбольдт британдық әскери кемелеріне тап болған жағдайда Бонпландқа британдық паспорт беруді сұрады. Саяхаттары барысында Гумбольдт британдықтар тәркілесе, Банкске үлгілер жіберуді ұйымдастырды. Банкс пен Гумбольдт Банкс қайтыс болғанға дейін байланыста болды, Банкс Гумбольдтқа ғылыми байланыстарының кең желісін жұмылдырып, үлкен неміс ғалымына ақпарат жіберуге көмектесті. Екеуі де ғылымның халықаралық сипатына сенді. Банкс 1787 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды және 1788 жылы Америка өнер және ғылым академиясының шетелдік құрметті мүшесі аталды. Басқа да істермен қатар Банкс 42 жыл бойы Британдық мұражайдың қамқоршысы болып қызмет етті. 1794 жылы Линкольнширдің жоғары шерифі болды. Ол сэр Джордж Стаунтонмен бірлесіп Қытай императорлық сарайына британдық миссияның ресми есебін жасады. Бұл дипломатиялық және саудалық миссияны Джордж, Эрл Макартни басқарды. Макартни елшілігі Қытайдан ешқандай жеңілдік алмай Лондонға қайтса да, миссия сәтті деп есептелуі мүмкін, себебі ол егжей-тегжейлі байқауларды алып келді. Бұл көп томдық еңбек негізінен лорд Маккартни мен экспедиция командирі сэр Эразм Гоуэрдің құжаттарынан алынған. Банкс осы ресми жазбадағы иллюстрациялардың таңдалуы мен орналасуына жауапты болды. Банкс 1795 жылғы 1 шілдеде Баня орденінің рыцары (KB) атағын алды, ал 1815 жылы орден қайта құрылғанда Knight Grand Cross (GCB) атағын иеленді. Банкс ірі жер иесі және Ревесбидегі Фендерде белсенді қоршаушы, суды ағызушы және "жағдайды жақсартушы" болды. Банкстің денсаулығы 19 ғасырдың басында нашарлай бастады және ол подаградан зардап шекті. Банкс 1808 жылы Эдинбургтегі Вернер табиғат тарихы қоғамының құрметті негіздеуші мүшесі болды. 1809 жылы Нидерланд Корольдік институтының қауымдасқан мүшесі аталды. 1809 жылы оның досы Александр Генри өзінің саяхат кітабын оған арнады. 1820 жылғы мамыр айында ол Корольдік қоғам президенті лауазымынан кету туралы өтініш берді, бірақ кеңестің өтініші бойынша оны кері тартып алды. 1819 жылы Фабиан Готтлиб фон Беллинсгаузен өзінің Антарктикаға жасаған бірінші экспедициясы барысында Англияда қысқа уақыт тоқтады және Жозеф Банкспен кездесті. Банкс Джеймс Кукпен 50 жыл бұрын бірге саяхаттап, ресейліктерге экспедиция үшін кітаптар мен карталар берген. Ол 1820 жылғы 19 маусымда Лондонның Излворт қаласындағы Спринг Гроув Хауста қайтыс болды және Хестондағы Сент Леонард шіркеуіне жерленді. Леди Банкс одан аман қалды, бірақ олардың балалары болмады. Канберра маңы, Банкстың сайлау округі және Сиднейдің Банкстаун, Банксиа және Банксмидоу маңы оның құрметіне аталған, сондай-ақ Ботани шығанағының солтүстік бөлігі – Кейп Банкс. Бірқатар мектептер мен колледждер оның есімімен аталады, соның ішінде Сиднейдің Ревесби маңындағы сэр Жозеф Банкс орта мектебі және 2015 жылы Батыс Австралияның Перт қаласында ашылған Жозеф Банкс орта мектебі. Банкстің суреті 1967 жылы қолданысқа енгізілгеннен кейін полимерлік валютамен алмастырылмас бұрын қағаз 5 австралиялық банкнотасында бейнеленген. 1986 жылы Банкс Австралия Посты шығарған пошта маркасында бейнеленді. Англияның Линкольн қаласында сэр Жозеф Банкс консерваториясы 1989 жылы Линкольн қаласындағы Гаун қаласында салынды; оның тропикалық жылыжайында Банкстің саяхаттарымен байланысты көптеген өсімдіктердің үлгілері, соның ішінде Австралиядан алынған өсімдіктер бар. Консерватория 2016 жылы Вудсайд жабайы табиғат паркіне көшірілді және "Эндевор" деп аталды. Линкольн соборында оның құрметіне тақта орнатылды. Бостон қаласында, Линкольнширде, Банкс қала тіркеушісі болды. Оның портреті, 1814 жылы Томас Филлипс салған, Бостон корпорациясының тапсырысымен, "ақылы және белсенді күш-жігері осы аудан мен көршілікті жақсартқан және байытқан" адамға құрмет ретінде салынды. Бұл оларға 100 гинейге түсті. Портрет қазір Гилдхолл мұражайының Кеңес палатасында ілулі тұр. Сэр Жозеф Банкс орталығы Линкольнширдің Хорнкасл қаласында орналасқан, ол Heritage Trust of Lincolnshire қалпына келтірген II дәрежелі тізімдегі ғимаратта орналасқан, Банкстің өмірін тойлау мақсатында. Хорнкасл Банкстің Ревесби иелігінен бірнеше шақырым қашықтықта орналасқан және табиғаттанушы қаланың феодалы болған. Орталық Bridge Street көшесінде орналасқан. Онда зерттеу орталықтары, Австралиямен тарихи байланыстар және сирек өсімдіктерді көруге және сатып алуға болатын бақ бар. 2011 жылғы Челси гүл фестивалінде Банкс пен Оңтүстік Америка, Таити, Жаңа Зеландия және ақырында Австралиядағы флора мен фаунаның ботаникалық жаңалықтары арасындағы тарихи байланысты тойлайтын көрме бағы болды. Бұл бәсекеге қатысқан бақ Мельбурн Корольдік ботаникалық бағының австралиялық тақырыбындағы жұмысы болды. Ол континент арқылы судың метафоралық саяхатына негізделген, сондай-ақ Корольдік ботаникалық бағындағы австралиялық баққа байланысты болды. Дизайн алтын медаль жеңіп алды. 1911 жылы Лондон округі Банкстің 32 Soho Square үйіндегі көк тақшаны орнатты. Ол 1938 жылы Банкс пен ботаниктер Дэвид Дон мен Роберт Браунды және Линней қоғамының жиналыстарын еске салатын тіктөртбұрышты тас тақтамен ауыстырылды. Банкс Чарльз Нордхофф пен Джеймс Норман Холлдың "Баунтидегі бүлік" тарихи романында пайда болады. Ол британдық теңіз барлауымен байланысқан жеке тұлға ретінде тарихи роман "Пост Капитан", Патрик О'Брайанның Обри-Матурин сериясынан қысқаша көрінеді. Ол сондай-ақ Элизабет Гилберттің 2013 жылғы бестселлер романы "Барлық нәрсенің қолтаңбасы" және Мартин Дэвис жазған 2005 жылғы "Сиқыршының құсы" романында маңызды кейіпкер болып табылады. Банкстің өмірі мен ықпалы 2016 жылы "Жозеф Банкстің жоғалған әлемі" бес бөлімді телесериясында зерттелді. Банкстің Ботани шығанағына "Эндевор" кемесімен келгенін сипаттауы көрінбейтін кемелер туралы мифтің негізі болуы мүмкін.
Банктің құжаттарын тарату
1820 жылы Банкс қайтыс болғаннан кейін "хаттар мен құжаттардың мол қоры" оның әйелінің туысы сэр Эдвард Кнатчбуллге берілді. 1828 жылы ол шетелдік хат алмасудың жинақтарын Ұлыбритания кітапханасына тапсырды, бірақ қалған құжаттарды ресми өмірбаян жазылатынына үміттеніп сақтап қалды. Кнатчбулл мен оның әйелі қайтыс болғаннан кейін хаттар мен құжаттар олардың ұлы Эдвард Кнатчбулл Хьюгессонға, 1-ші Браборн баронына берілді, ол оларды Ұлыбритания мұражайына сатуды ұсынды. Содан кейін қалған "көптеген құжаттар" 1886 жылдың наурыз және сәуір айларында Лондондағы Sotheby's аукционында сатылды. ХХ ғасырда Ұлттық кітапхана Банкске тиесілі хаттар мен құжаттарды нарыққа шыққан сайын сатып алуын жалғастырды.
Онлайн мұрағат
"Endeavour" журналында Банкс өмірінің 30 жылын тіркеді. Хаттар, шот-фактуралар, карталар, тәждік белгілер және акварель суреттері енді NSW штатының мемлекеттік кітапханасының веб-сайтында цифрлық форматқа көшірілді. Бұл бай зерттеу және оқу құралы 8800 жоғары сапалы цифрлық кескінді қарауға мүмкіндік береді.
Таңдалған жарияланбаған монографиялар
Дункан, А. (1821) Ұлыбританияның құрметті сэр Джозеф Бэнкстің өмірі туралы қысқаша хабарлама, Эдинбург университеті. Гилберт, Л. (1962) Австралияның шығыс жағалауының ботаникалық зерттеуі, 1788–1810, Б. А. дипломдық жұмысы, Жаңа Англия университеті, Австралия.