Кіріспе

1994 жылы Грег Иганның ғылыми фантастикалық романы «Пермутация қаласы» – Грег Иганның 1994 жылы жарық көрген ғылыми фантастикалық романы. Ол жасанды өмір мен симуляцияланған шындықтың түрлі философиялық қырлары арқылы кванттық онтология сияқты көптеген ұғымдарды зерттейді. Романның бір бөлімдері 1992 жылы жазылған Эганның «Шаң» атты әңгімесінен алынған, онда да осы философиялық тақырыптар көтеріледі. «Пермутация қаласы» 1995 жылы жылдың ең үздік ғылыми фантастикалық романы үшін Джон У. Кэмпбелл сыйлығын жеңіп алды және сол жылы Филип К. Дик сыйлығына иегер болуға ұсынылды. Роман 2003 жылы Макс Тегмарк жазған «Мультивсеум» тақырыбындағы Scientific American мақаласында да еске алынған.

Тақырыптар мен жағдай

Пермутация қаласы адамның компьютерлік симуляциясы мен «нағыз» адамның арасындағы айырмашылыққа қатысты сұрақ қояды. Ол Макс Тегмарк ұсынған «Соңғы жиынтық математикалық әлем» гипотезасына ұқсас сана мен шындықтың моделі, Тозаң теориясына ден қояды. Кітап адам санасының Тьюрингтік есептеу арқылы жүзеге асырылатыны туралы болжамды қолданады: сананы компьютерлік бағдарлама жасау мүмкін. Бұл кітап математикалық манипуляцияларға бейім сананың, сондай-ақ симуляцияланған шындықтардың салдарларын қарастырады. Осы арқылы Эган өзіндік сана, естелік, өлім және физикалық шындық туралы түсініктерді күйретуге тырысады. Автоверс – жасанды химияның негізін құруға жеткілікті күрделі жасушалық автоматқа негізделген жасанды өмірді симуляциялайтын құрал. Ол детерминистік, ішкі тұтас және нақты химияға едәуір ұқсайды. Автоверсте симуляцияланған шағын орталар, қарапайым, жасалған тіршілік түрінің популяциясымен – Autobacterium lamberti-мен толтырылған, және A. lamberti-нің эволюциясын қамтамасыз етуге құмарланған ентузиасттар қауымдастығы тарапынан күтіліп отырады, бірақ Автоверс химиясы бұл процесті өте қиын етеді. Бұл саладағы зерттеулер виртуалды шындықтарда (ВР) жалғасады, онда сюжет кезінде қолданылатын оптикалық кристалды есептеу технологиясымен шектелген «нағыз» уақыттан он жеті есе баяу жылдамдықпен суреттегі және сенімді физикалық ортаны симуляциялау үшін жинақы эвристика кеңінен қолданылады. Ішкі көлемі үлкен және егжей-тегжейлі VR орталары, VR әлемдері тұрғындар үшін таңдамалы түрде есептелеткендіктен, артық ақпаратты азайтады және тұрғындарға сенімді тәжірибе беру үшін қажетті ең минималды бөлшектерге дейін қысқартады, сондықтан олардың құны өте жоғары. Мысалы, егер иесі оған қарамайтын болса, айна көрінісін көрсету үшін азаяды, ал иесі басын бұрғанда бұл бөлшектер қажет болған жағдайда «толтырылады». Әңгімеде «Көшірмелер» – толыққанды субъективті санасы бар адам миының цифрлық бейнелері, медициналық симуляциялардың үрпақтары, «сканерлеу» процесінен кейін VR ортасында өмір сүреді. Көшірмелер – VR орталарында толыққанды симуляцияланған жалғыз нысандар, ал қалғандары әртүрлі деңгейдегі жалпылау, жоғалтулы сығылу және хэштеу арқылы жасалады. Көшірмелер – әңгіменің тұжырымдық ядросы, ал сюжеттің көп бөлігі Көшірмелердің «басынан өткен» тәжірибесімен тікелей байланысты, олардың көпшілігі – өмірін өзі жасаған, әдетте сенім қорларымен ұсталатын, өздері үшін үлкен есептеу ресурстарын дербес иеленетін және басқаратын, әлемнің қалған бөлігінен физикалық және экономикалық жағынан оқшауланған миллиардерлердің көшірмелері. Ең бай көшірмелер қаржылық қиындықтарға тап болмаса да, олар саяси және құқықтық құқықтары болмағандықтан (олар бағдарламалық қамтамасыз ету саналады) қауіпке ұшырауы мүмкін, әсіресе әлемдік экономика дағдарыста болған кезде. Сондықтан олар солипсизмге беріліп, нақты әлемде болып жатқан оқиғаларды елемеуге болмайды. Бай Көшірмелердің қарама-қарсы жағында тек «Слэмдердің» виртуалды баламасында өмір сүруге мүмкіндік алатындар бар, олар ақшаны үнемдеу үшін кез келген уақытта қол жетімді ең арзан физикалық есептеулерге бүкіл әлем бойынша шашылып, бай Көшірмелерге қарағанда әлдеқайда баяу жылдамдықпен жұмыс істейді. Олардың баяулау жылдамдығы олардың аз қаражатының қаншалықты компьютерлік қуатқа қол жеткізе алатынына байланысты, өйткені компьютерлік қуат әлемдік биржада сатылады және кез келген уақытта ең жоғары баға бергенге беріледі. Егер оларды «қосуға» мүмкіндік болмаса, компьютерлік қуат салыстырмалы түрде қолжетімді болғанға дейін олар «жақында» мұздатылуы мүмкін. Қаржылық активтері өте баяу жылдамдықпен жұмыс істеу үшін жеткілікті пайызды ғана өндіретін Көшірме жұмыссыз қалып, жаңа табыс таба алмайды, бұл төмендеуге әкелуі мүмкін. Осы сценарийді құру арқылы Эган экономикалық теңсіздік тіпті (виртуалды) өмірден кейінгі өмірде де сақтала алатын әлемді болжайды. Солипсизм ұғымы да жан-жақты қарастырылады, көптеген аз бай Көшірмелер баяу клубтар деп аталатын әлеуметтік жиындарға қатысады, онда әлеуметтік Көшірмелер ең баяу адаммен синхрондалуға келіседі. Бұл аз бай Көшірмелердің көпшілігі бұрынғы өмірлерінен және дүниедегі оқиғалардан мүлдем ажыратылады немесе куәгерлерге айналады, олар уақыттарын (көп уақыт өткеннен кейін) дүниедегі оқиғаларды байқап, өздерінің әріптестерімен кез келген мағыналы қарым-қатынастар құрып өтеді. Төменгі/орта сыныптағы Көшірмелер, өздерінің номиналды негізін қалаушының философиялық еңбегінен кейін «Солипсист Ұлты» деп аталатын топ құрады, «нағыз» әлемді және оған байланысты барлық Көшірмелерді толығымен жоққа шығарады, өздерінің ми моделдерін және VR орталарын өздерінің жекелей парадиздерін құру үшін қайта бағдарлайды, өлшемдері мен егжей-тегжейлілігіне қарамастан, баяулауды ескермейді. Эганның кейінгі романдары «Диаспора» және «Шилдтің баспалдағы» осы мәселелерді басқа көзқарастардан қарастырады.

Әңгіме

Permutation City сюжеті жақын болашақтағы бірнеше адамның өмірін баяндайды. Жер климаттың өзгеру салдарынан зардап шегіп, экономика мен мәдениет көбінесе жаһандануға ұшыраған, ал адамзат халықаралық деңгейде бөліскен және QIPS Exchange (Quadrillion Instructions Per Second, MIPS-ке қараңыз) деп аталатын ашық нарықта саудаланатын үлкен көлемдегі бұлттық есептеу қуаты мен жадты жинақтаған. Ең маңыздысы, осы зор есептеу мүмкіндігі "сканерленген" адамдардың толық миын эмуляциялайтын Көшірмелерді жасауға мүмкіндік берді, бұл эмуляцияның өзіндік саналы тәжірибеге ие болуы үшін жеткілікті детальды. Сканерлеу жеткілікті түрде қауіпсіз және кең таралған, сондықтан кейбір бай немесе адал адамдар өздерінің сақтық көшірмелерін жасауға шамалары жетеді. Көшірмелер әзірге ешбір елдің немесе халықаралық ұйымның заңдарымен қорғалмаған, оларға адам құқықтары берілмеген.

Бірінші бөлік

2050 жылы Пол Дурхам, Сидней тұрғыны, өзінің Көшірмелерімен тәжірибе жасап, бай Көшірмелерге озық суперкомпьютерде ең жақсы жылжымайтын мүлікті ұсынады. Оның сөзіне қарағанда, бұл суперкомпьютер ешқашан өшпеуі және ешқандай жылдамдық төмендеуін сезінбеуі керек. Дурхамның болжамы бойынша, хаостық эффекттерді пайдалану Көшірме құқықтарымен қақтығысқа түсуі мүмкін, себебі Көшірмелер мен ауа райының симуляциясы QIPS Exchange акцияларына үлкен сұраныс тудырады. Әрбір Көшірме Дурхамның қиял-ойындағы компьютерін іске қосу үшін салыстырмалы түрде шамалы "екі миллион эку" инвестициясын салуға тиіс. Дурхам Autoverse әуесқоны Мария Делуканы Autoverse бағдарламасын жасау үшін жалдайды, ол жеткілікті қуатты компьютер болған жағдайда, планетаның эволюцияға қабілетті Autoverse тіршілігін жаратуы мүмкін. Ол сондай-ақ, танымал виртуалды шындық архитектор Малкольм Картерге толық масштабты VR қаласын салуды жасырын тапсырады. Бірақ Картер Дурхамның білмейтініне, осы қаланың машиналық кодына екі Шалғын ауданда тұратын Солипсист Ұлт Көшірмесін (Пир мен Кейт) жасырын түрде енгізеді. Мария Дурхэмге қарсы компьютерлік алаяқтық тергеу жүріп жатқанын білгенде, оған қарсы шығады. Дурхам өзінің тәжірибелерінен кейін физика мен математика арасында ешқандай айырмашылық жоқ екеніне, тіпті принципті түрде де, математикалық тұрғыдан мүмкін болатын барлық құрылымдардың бар екеніне, соның ішінде біздің физикамыз бен кеңістігіміз де бар екеніне көз жеткізеді. Ол бұл сенімді "Шаң теориясы" деп атайды. Шаң теориясы барлық мүмкін ғаламдардың бар екенін және олардың бәрі тең дәрежеде нақты екенін, олардың өзіндік математикалық тұтастығынан өздігінен пайда болатынын білдіреді. Көшірмелер тек тәжірибе үшін ғана эвристикамен байланыстырылған виртуалды шындықтарда өмір сүретіндіктен, Көшірме тоқтатылып, жойылған кезде оның саналы тәжірибесі жалғасады. Дүрхамның өзі мұндай процестен ондаған рет өткенін айтады. Дурхам қаржылық қолдауынан түскен қаражатты шексіз кеңейіп жатқан, өте күрделі жасушалық автоматтар ғаламшарының "Едем бақшасы" конфигурациясының бір-екі минутына симуляция жасауға жұмсайды. Кеңейтудің әрбір итерациясы есептеу конфигурациясының қосымша қабаттарын "өндіруге" арналған. Оның Шаң теориясына сәйкес, мұндай симуляция өздігінен тұтас "TVC ғаламшарын" жасайды, ол тоқтатылып, жойылғаннан кейін де өз шарттарында сақталады. Сондықтан оның және оның инвесторларының Көшірмелері симуляцияда шексіз сақталады. Мария жасаған Autoverse планеталық тұқым бағдарламасы инвесторларына TVC ғаламшарының пакетіне қосылады, олар TVC ғаламшарының айтарлықтай үлкен сегментінде (осы "Ламберт планетасы" деп аталады) жұмыс істегеннен кейін өмір пайда болған кезде зерттеуге мүмкіндік алады. TVC ғаламшарын сәтті іске қосып, симуляциялап, тоқтатып, жойғаннан кейін, Дурхам мен Мария ұятты мерекеде ұятты қатынас жасайды. Кейін сол түні, Мария ұйықтап жатқанда, Дурхам ваннада ас үй пышағымен өзін-өзі кесіп, жойылған TVC Көшірмесінің өзінің нағыз кім екенін білуі үшін оның серпінді баспалдағы ретіндегі рөлін орындағанына сенімді.

Екінші бөлік

Мария ұшырудан кейін жеті мың жылдық субъективті уақыт өткен соң Пермутация қаласында оянады, және оны оятқаны үшін Дурхамға ашуланады. Ол оған Ламберт планетасында Марияның бастапқы Autobacterium hydrophilus бактериясынан дамыған, еуроқоғамдық қағидалармен ұйымдасқан, жәндіктерге ұқсас күрделі топтар түрінде ақылды тіршілік пайда болғанын түсіндіреді. Ол Марияның ғаламның өңдеу қуатының бір бөлігін (әлемді құрушы ретінде, оған процессор желісінің үнемі өсіп келе жатқан аймағының де-факто бақылауы берілгендіктен) Ламбертиандармен тыйым салынған алғашқы байланыс жасау үшін пайдалануды қалайды. Ол мұны қажет деп санайды, себебі ол Autoverse симуляциясын тоқтату немесе оны процессор желісінің мөлшерінен гөрі тұрақты еселік артық жылдамдықпен баяулату қабілетін жоғалтқан. Дурхам олардың симуляцияланған әлемінің ережелері бұзылып жатқанынан алаңдайды. Олар Ламбертиандардың жиынтық интеллекты Пермутация қаласының интеллектын басып өткенін анықтайды; осылайша, TVC ғаламы Autoverse өзін-өзі мәңгілікке жалғастырудың жанама нәтижесі ретінде ғана бар жүйеге қайта жазылады. Дурхам, Мария және басқа серіктері Autoverse-ке шұғыл экспедиция ұйымдастырып, Ламбертиандарды Жаратушы гипотезасының дұрыстығына және оның олардың жаңадан құрылған теориясынан әдістемелік басымдығына көндіруге тырысады. Айыққаш, Ламбертиандар Жаратушы теориясын қабылдамайды, бұл Пермутация қаласын және TVC процессорлық желілерінің барлығын жоққа шығаруға себеп болады. Дурхам мен Мария Пермутация қаласының тұрғындарына хабарлайды, олар өздерінің ғаламының соңғы сәттерінде жаңа TVC Эдем бағын іске қосады. Мария тартынған Дурхамды жаңа ғаламға бірге келуге көндіреді, және оған Автоверстің Пермутация қаласын басып алуының негізгі заңдылықтарын анықтау үшін бірлесіп жұмыс істеуге уәде береді.