Кіріспе
Ақпаратты есінде ұстау, бірақ оның көзін есінде ұстамау. Көздік амнезия – бұрынғы оқу материалдарын қайда, қашан және қалай алғаныңызды есіңізде қалдырмау, бірақ фактілік білімді сақтап қалу қабілетсіздігі. Бұл амнезия түрі адамның анық жадының жұмыс істемеуімен байланысты. Білімге ие болу мен осы білімді алған жағдайды есінде сақтау арасындағы байланыс семантикалық және эпизодтық жад арасындағы үзілуге байланысты болуы мүмкін. Адам семантикалық білімді (фактіні) сақтайды, бірақ білімді алған жағдайды көрсету үшін эпизодтық жады жеткіліксіз болады. Жады бейнелері ақпаратты алған кездегі кодтау процестерін көрсетеді. Әртүрлі алу процестері (мысалы: оқу, ойлау, тыңдау) және әртүрлі оқиғалар (мысалы: газет, ойлар, әңгіме) мида әртүрлі ақыл-ой бейнелерін жасайды, бұл ақпаратты басқа жағдайда іздегенде қайдан алғаныңызды есіңізге түсіруді қиындатады. Ақпарат көзін бақылау – бұл ақпаратты қайдан алғаныңызды анықтау үшін жүйелі түрде баяу және ойлап тұрып талдау жасау процесі. Ақпарат көзін бақылауды көбірек еске түсіру белгілерін пайдалану, байланыстарды табу және оларды атап өту, сондай-ақ кеңейтілген ойлау арқылы жақсартуға болады. Дегенмен, түрлі факторлардың салдарынан туындайтын көздік амнезияның шектен тыс мысалдары да бар.
Source amnesia is the inability to remember where, when or how previously learned information has been acquired, while retaining the factual knowledge. This branch of amnesia is associated with the malfunctioning of one's explicit memory. It is likely that the disconnect between having the knowledge and remembering the context in which the knowledge was acquired is due to a dissociation between semantic and episodic memory – an individual retains the semantic knowledge (the fact), but lacks the episodic knowledge to indicate the context in which the knowledge was gained. Memory representations reflect the encoding processes during acquisition. Different types of acquisition processes (e. g.: reading, thinking, listening) and different types of events (e. g.: newspaper, thoughts, conversation) will produce mental depictions that perceptually differ from one another in the brain, making it harder to retrieve where information was learned when placed in a different context of retrieval. Source monitoring involves a systematic process of slow and deliberate thought of where information was originally learned. Source monitoring can be improved by using more retrieval cues, discovering and noting relations and extended reasoning. However, there are extreme examples of source amnesia caused by a variety of factors.
Алдыңғы жасушаның зақымдануы
Алдыңғы лоб зақымдалған адамдарда уақытша контекст жадының жетіспеушілігі байқалады; сондай-ақ, алдыңғы лоб зақымдалғандарда бастапқы жадтың жетіспеушілігі де болуы мүмкін. Алдыңғы лобтың зақымдануынан зардап шегетін адамдарда жақында болған оқиғаларды еске түсіруде және басқа да уақыт бойынша бағалауларда қиындықтар туындайды (мысалы, оқиғаларды орын алған ретімен орналастыру), сондықтан олар өз білімдерін тиісті көздерге дұрыс жатқыза алмайды (яғни, бастапқы амнезияға ұшырайды). Алдыңғы лоб зақымдалған адамдардың фактілерді еске түсіру қабілеті қалыпты, бірақ олар бастапқы жад бойынша бақылау тобынан қарағанда әлдеқайда көп қателіктер жасайды, бұл эффекттер оқу тәжірибесінен кейін 5 минуттан кейін байқалады. Алдыңғы лоб зақымдалған адамдар көбінесе өздерінің білімін басқа көздерге жатқызады (мысалы, оны бір жерден оқыды, теледидардан көрді және т.б.), бірақ оны тәжірибе барысында алғандығын еске түсіру сирек. Алдыңғы лоб зақымдануы семантикалық және эпизодтық жад арасындағы байланыстың үзілуіне әкеледі, себебі адамдар білімді алған контексті білімнің өзімен байланыстыра алмайды. Бұл эффект негізінен алдыңғы лобта жүретін қартаюмен байланысты нейрондық жоғалтудан туындауы мүмкін. Бұрыннан белгілі, алдыңғы лоб зақымдануы бастапқы амнезияға алып келуі мүмкін, сондықтан мидың осы аймағындағы нейронның жоғалтылуы қартаюмен байланысты бастапқы амнезияның себебі болуы мүмкін. Зертханалық жағдайларда жүргізілген бір зерттеуде көзді бақылаудың нашарлығы анықталды, сондықтан АД (Альцгеймер ауруы) қатысушылары көзді есте сақтауды кездейсоққа жақын дәлдікпен орындады. Ақпараттың нақты немесе ойдан туғандығын анықтау үшін ақпараттың сапалық сипаттамаларын тексеруге негізделген бағалау процестері қолданылады. Шизофрениямен ауыратын адамдар көбінесе ақпарат көзін бақылауда/есте сақтауда, әсіресе өздігінен туған заттарда сәтсіздіктер көрсетеді. Шизофренияны сипаттайтын галлюцинациялар шындықты бақылаудың жетіспеушілігінің салдары болып табылады – олар ішкі және сыртқы алынған ақпаратты ажырата алмайды. Жалпы алғанда, көзді бақылау қателері мен шизофрениямен ауыратын адамдардың ұйымдаспаған ойлауы арасында байланыс бар. ПТСР (посттравматикалық стресс синдромы) синдромымен ауыратын адамдар бастапқы есте сақтаудың бұзылуынан, жалған есте сақтау құрастырудан және бастапқы есте сақтауда болмаған ақпаратты бейсалысты интеграциялаудан туындаған есте сақтау бұзылуларына ұшырайды. Бұл синдроммен ауыратын адамдар травматикалық оқиғадан басқа барлық оқиғалар туралы эпизодтық естеліктерді аз түсінікті және контекстен тыс еске түсіреді, сонымен қатар ПТСР синдромымен ауыратын адамдар эмоционалдық және бейтарап ақпараттың көзін анықтауда қиындықтарға тап болады. ПТСР синдромымен ауыратын адамдар кодтау процесіндегі жетіспеушіліктерге байланысты білімдерінің көзін нашар еске түсіруі мүмкін, бұл элемент пен оның контексі арасындағы байланысты әлсіретеді. Бұл адамдар жағымсыз ақпаратты есте сақтауға бейімділік көрсетеді, мүмкін эмоциялық (әсіресе жағымсыз) ақпаратты кодтау кезінде амигдаланың белсенділігінің артуына байланысты. Жалпы алғанда, эпизодтың эмоционалдық күшін және оның бастапқы естелігі арасында байланыс бар – терiс естелiктердi өңдеудiң нашарлауы бастапқы естелiктердi нашарлатуы мүмкiн, сондықтан депрессияға ұшыраған адамдарда бастапқы амнезияның мөлшері артады.
Гипноз
Гипнозды бастапқы амнезияның себебі ретінде қарастырғанда, гипноз жүргізіледі және қатысушылар гипноз кезінде алған эзотерикалық білімдері туралы сұрақтар арқылы тексеріледі, содан кейін олар гипноз аяқталғаннан кейін сол кезеңдегі тәжірибелерін еске түсіруге тырысады. Әдетте, бұл адамдар гипноздық тәжірибе туралы ешқандай естелік сақтамайды, бірақ осы сирек кездесетін білімдер бойынша тексерілгенде дұрыс жауап бере алады; осылайша, олардың бастапқы амнезияға шалдыққандығын көрсетеді – олар білімді еске түсіре алады, бірақ осы білімді қай контексте алғандарын анықтай алмайды. Шындығында, қатысушылар осы беймәлім фактілер туралы білімді гипноз кезінде емес, басқа оқу тәжірибелерінен алғандықтарын айтады (мысалы: "Мен оны бір жерде оқығанмын", "Біреу маған айтқан болуы керек" сияқты).
Балалар
Егер балаларды сөйлеуші мен бөлісілген ақпарат арасындағы байланыс туралы ойлауға үйреткен болса, олар ақпарат көзін дұрыс анықтауға бейімдірек болады. Бұл балалардың сөйлеушіге қатысты сезімдік немесе эмоционалдық байланыстарды еске алғанына қарамастан, эмоционалдық контекст ескерілгенде әсері күштірек көрінеді. Ақпаратты нақты кодтаудың артуы тегін емес, себебі ақпаратты кодтауды жақсартқан балалар семантикалық немесе ақпарат көзіне қатысты емес ақпаратты еске түсіруде бақылау тобынан кем есте сақтаған. Бір зерттеуде ересектер 8 апталық есте сақтау жаттығуларынан өтті. Бұл жаттығулар сериялық есте сақтауды еске түсіруді қамтиды, онда есте сақтау құралы ретінде ойдағы бейнелер пайдаланылды. Есте сақтау жаттығуларына қатысқан ересектерде, әсіресе ақпарат көзін еске түсіру қабілетінің айқын жақсаруы байқалды. Есте сақтау қабілетінің жақсаруымен қатар, МРТ сканерлері арқылы ми қабығының қалыңдығының артқанын көрсетеді. Оқиғадан кейінгі ақпарат жетекші сұрақтар, БАҚ-тың мәлімдемелері немесе куәгерлерден алынуы мүмкін. Бұл заңдық жағдайларға байланысты ауыр салдарларға әкелуі мүмкін, себебі бұл қате айыптауларға соқтыруы мүмкін, сондықтан тергеу амалдары мұқият жүргізілуі керек. Дегенмен, бұл күнделікті өмірде, мысалы, әңгімелесу кезінде қажетті есте сақтауды жылдам қалпына келтіруді қиындатады. Мұндай жағдайлар музыка индустриясында орын алып, әндердің авторлық құқығын бұзуға, сондай-ақ ғылыми зерттеу идеяларының қалыптасуына әкелуі мүмкін.