Кіріспе
Шекспирдің жоғалған пьесасы "The History of Cardenio", көбінесе жай ғана "Cardenio" деп аталады, 1613 жылы "King's Men" атты лондондық театр компаниясы сахналаған жоғалған пьеса. Пьесаның авторлары ретінде 1653 жылғы "Stationers' Register" тізімінде Уильям Шекспир мен Джон Флетчер көрсетілген. Пьесаның мазмұны белгісіз, бірақ оның Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" романындағы Карденио кейіпкерінің оқиғасына негізделген болуы мүмкін, Карденио – ақыл-есінен айырылып, Сиерра-Морена тауында өмір сүретін жас жігіт. Томас Шелтонның "Дон Кихот" романының бірінші бөлігінің аудармасы 1612 жылы жарық көрген, демек, пьесаның авторлары деп саналатын жазушылар онымен таныс болуы мүмкін. Бұл пьесамен байланысты болуы мүмкін екі пьеса бар. Роберт Джонсонның "Woods, Rocks and Mountains" әні де осы пьесамен байланысты деп есептеледі.
The History of Cardenio, often referred to as simply Cardenio, is a lost play, known to have been performed by the King's Men, a London theatre company, in 1613. The play is attributed to William Shakespeare and John Fletcher in a Stationers' Register entry of 1653. The content of the play is not known, but it was likely to have been based on an episode in Miguel de Cervantes's Don Quixote involving the character Cardenio, a young man who has been driven mad and lives in the Sierra Morena. Thomas Shelton's translation of the First Part of Don Quixote was published in 1612 and would thus have been available to the presumed authors of the play. Two existing plays have been put forward as being related to the lost play. A song, "Woods, Rocks and Mountains", set to music by Robert Johnson, has also been linked to it.
Атауы
Пьесаның сахналанғаны туралы жазбалар болғанымен, 1653 жылғы "Стационарлар тізіліміндегі" жазбадан бұрын авторлығы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Бұл жазбаны кітап сатушы және баспагер Хамфри Мозли жасаған, осылайша ол осы туындыны басып шығару құқығын иеленгенін мәлімдеген. Мозли авторлық мәселесінде сенімді болмауы мүмкін, себебі ол басқа жазбаларда Шекспирдің атын жалған пайдаланғаны белгілі. Ол, мүмкін, пьесаға қызығушылықты арттыру үшін Шекспирдің есімін қолданған болуы керек. Дегенмен, кейбір қазіргі зерттеулер Мозлидің авторлығын мойындап, жоғалған туындыны Флетчер мен Шекспирдің "Екі асыл туыс" пьесасындағы ынтымақтастығымен бір қатарға қояды. Флетчер кейінірек жазған бірнеше пьесаларын Сервантестің туындыларына негіздегендіктен, оның қатысуы ықтимал.
"Карденио" романының қысқаша мазмұны, "Дон Кихот" романындағы эпизод
Бірнеше оқиғадан кейін Дон Кихот пен Санчо Панза ақынның романтикалық қиындықтарын сипаттайтын сонетті қоса алғанда, бірнеше қағаздармен бірге алтын монеталарға толы қапшық табады. Кихот пен Санчо алтын мен қағаздардың иесін іздейді. Олар оның иесін Карденио деп анықтайды, ол тауларда өмір сүретін ақылдан безген адам. Карденио өзінің оқиғасын Кихот пен Санчоға айта бастайды: Карденио Лускиндаға терең ғашық болған, бірақ оның әкесі екеуінің үйленуіне рұқсат бермеген. Содан кейін Карденио герцог Рикардоның қызметіне шақырылып, герцогтің ұлы Дон Фернандомен дос болады. Фернандо Доротеа есімді әйелді өзіне үйленуге мәжбүрлеген, бірақ ол Лускиндамен кездескенде, оны Кардениодан тартып алуға шешім қабылдайды. Бірақ Карденионың баяндамасындағы осы сәтте Кихот оның сөзін үзеді, соның салдарынан Карденио ашуға булып, кетеді. Кардениодан шабыт алған Кихот әртүрлі рыцарьлардың ақымақтығын еліктеуге шешім қабылдайды, сондықтан Санчоны жібереді. Санчо қонақүйге келгенде, Кихотты үйге қайтару ниетімен оның соңынан еріп жүрген шаштараз бен діни қызметкерді кездестіреді. Санчоның соңынан тауларға қарай бара жатқан шаштараз бен діни қызметкер Кардениомен кездеседі. Карденио ақыл-есіне оралып, оларға толық оқиғасын баяндайды: Карденионы бір шаруаға жібергеннен кейін Фернандо Лускинданың әкесін оған үйленуге көндіреді. Содан кейін Лускинда Кардениоға хат жазып, жоспарланған үйлену тойы және Фернандоға үйленбей, өзін-өзі өлтіру ниеті туралы айтады. Карденио үйлену тойына келіп, жасырын тұрып, Лускинданың ант беруге келіскенін, содан кейін дереу есінен танып құлағанын көреді. Өзін алданған сезінген Карденио тауларға қашып кетеді. Оқиғасын аяқтағаннан кейін Карденио мен екі ер адам Доротея есімді әйелге кездеседі. Фернандоның жеккөрінішінен кейін, ол онымен бетпе-бет келу үшін сапар шегеді, бірақ үйлену тойының оқиғаларын, Лускинданың есінен танығаннан кейін оның денесінде пышақ табылғанын және кейін Фернандодан қашып, Карденионы табу үшін қалай қашқанын біледі. Доротеяны еріп келген қызметші оны зорлап ұрысуға тырысқаннан кейін тауларға қуады. Кездесуден кейін Карденио мен Доротея бір-біріне сүйіктілерін қайтаруға көмектесуді шешеді. Шаштаразға, діни қызметкерге және Санчоға Кихотты таудан шығаруға көмектескеннен кейін, Карденио мен Доротея басқалармен бірге қонақүйге оралады. Қонақ үйде Карденио мен Доротея кенеттен Фернандо мен Лускиндамен қайта қосылады. Карденио мен Лускинда бір-біріне деген сүйіспеншілігін қайтадан жариялайды, ал Фернандо өкініш білдіріп, бәрінен кешірім сұрайды.
Льюис Теобальд және екі жалғандық
1727 жылы Льюис Теобальд Шекспирдің аты аталмаған пьесасының Реставрация дәуіріндегі үш қолжазбасын алғанын мәлімдеді, оларды ол өңдеді, "жақсартты" және Double Falshood немесе Distrest Lovers деген атпен жариялады. Double Falshood – Дон Кихоттың "Карденио" эпизодының сюжетіне негізделген. Теобальдтың түпнұсқа сценарийді Жақып Тонсонның Шекспир пьесаларына жасаған эксклюзивті авторлық құқығына байланысты жариялай алмағаны айтылды. Бірақ бұл пікір жоққа шығарылды, себебі Тонсонның авторлық құқығы тек ол бұрын жариялаған пьесаларға ғана қатысты, Шекспирдің жаңадан табылған пьесаларына емес; сондай-ақ Теобальд Тонсон үшін толық жинақтың басылымын өңдеді, егер ол басылымда осы уақытқа дейін "жоғалған" пьеса бар екенін жарнамалай алса, оның коммерциялық мүдделері айтарлықтай жақсарған болар еді. (Шекспир пьесаларының басылымын жаңаларын қосу арқылы коммерциялық тұрғыдан "жақсартудың" бұрынғы мысалы – 1664 жылғы Үшінші фолионың екінші басылымы, онда жеті пьеса қосылды, олардың тек біреуі (Перикл) Шекспирдің еңбектерінің бір бөлігі деп мойындалды.) Теобальдтың үш қолжазбасының тағдыры белгісіз. Сол дәуірдегі үш түпнұсқа қолжазбаның болуы күмәнді, және Теобальд қызығушылық танытқан адамдарды болжамды қолжазбаны көруге шақырды, бірақ оларды көрсетуден жалтарды. Осы фактілер көптеген ғалымдарды Теобальдтың пьесасы оның өзінің жасаған қалжыңы екендігіне сендірді. Дегенмен, соңғы стилометриялық талдаулар Double Falsehood бір немесе бірнеше қолжазбаларға негізделген деген қорытындыға әкелуі мүмкін. Ал екінші драматург Шекспир ме деген сұрақ әлі де ашық. Мәтінде Шекспирге тиесілі деп алдын ала айтуға болатын көптеген үзінділер жоқ сияқты, бірақ Теобальд мәтінді соншалықты өңдегендіктен, Шекспирдің стилі толығымен жасырылған болуы мүмкін. Шекспирдің Флетчермен бірлесіп жазған "Генрих VIII" және "Екі асыл туыс" пьесаларындағы кезеңде оның стилі соншалықты күрделі болды, тыңдаушы немесе тіпті оқырман үшін көптеген үзінділердің мағынасын жылдам естіп немесе бірінші оқығанда түсіну қиынға соқты, сондықтан Теобальд Шекспирдің дауысын танымас етіп мәтінді өзгертуге тырысқан болуы мүмкін. Алайда тарихшы Майкл Вуд Теобальдтың бейімделуінде "ерекше" өлең тапты, оны тек Шекспир жазған болуы мүмкін деп санайды. Вуд сондай-ақ Шекспирдің тұрақты серіктесі, композитор Роберт Джонсонның кем дегенде бір әнінің сөздері Double Falsehood-қа байланысты екенін, бұл Теобальдтың түпнұсқа мәтінге қол жеткізгенін көрсетеді деп мәлімдеді. "Double Falsehood" Шекспирдің басқа пьесаларына қарағанда айтарлықтай қысқа, және барлық басқа Шекспир пьесаларында болатын қосалқы сюжеттен толығымен құрылған, сондықтан Теобальдтың түзетулерінің бірі оның қолжазба нұсқасынан қосалқы сюжетті алып тастау болған болуы мүмкін. Алып тасталған қосалқы сюжетте, мүмкін, Дон Кихот пен Санчо кейіпкерлері болған, олар Double Falsehood-та жоқ. 2010 жылы Арден Шекспир Шекспирдің жинақталған шығармаларының ғылыми басылымдарының сериясында Double Falsehood-ты жариялады. Редактор, профессор Брин Хаммонд Теобальдтың пьесасының Шекспирлік тегін дәлелдеді. 2011 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Грегори Доранның режиссерлігімен Double Falsehood-тың "Карденио, Шекспирдің 'жоғалған' пьесасы" деп аталған бейімделуін ұсынды. Сыншы Майкл Биллингтон бұл нұсқа Шекспирге қарағанда Флетчерге көбірек ұқсайды деп санайды. 2012 жылы Терри Бурус Гэри Тейлордың "Карденионың бейімделмеуін" түсірді, Теобальдтың түпнұсқаға жасаған өзгерістерін кері қайтаруға тырысты. Тейлордың мәтіні, Теобальдтың түпнұсқалық пьесаны қолданғанын растайтын егжей-тегжейлі дәлелдермен бірге келесі жылы эсселер жинағында жарияланды. Бұл мәтін кейіннен 2017 жылдың 18 наурызында Мэри Уоллес театрында, Твикенхэмде, Ричмонд Шекспир қоғамы мен Cutpurse бірлестігінің қойылымында Ұлыбританиядағы тұңғыш рет көрсетілді.
Екі жалғандық, қысқаша мазмұны
"Қос жалғандық" пьесасы романдағы эпизодтың тонынан өзгешеленеді және оқиғаға қарқынды, комедиялық сипат береді. Бұл Тьобальдтың 1727 жылы жазған алғы сөзінде көрсетілген. Пьесадағы барлық кейіпкерлерге жаңа есімдер берілген: Дон Фернандо – Хенрикес, Карденио – Хулио, Лускинда – Леонора, Дон Бернард – Леонораның әкесі, ал Доротея – Виоланте болады. Пьеса роман сюжетінің үйлену тойына дейінгі оқиғаларын пайдаланады: Хенрикес Хулиоға үйленуді жоспарлаған Леонораға ғашық. Хулио бір жұмыспен жіберіледі, ал Леонора алтарга мәжбүрленеді. Ол Хулиоға хат жібереді, ол үйлену тойы кезінде келіп жетеді. Келіншегі өзіне-өзі қол жұмсау үшін пышақ жасырып алып келеді. Хулио тойды тоқтату үшін көрпешенің артынан секіреді, бірақ оны жеңіп алады. Алдында Хенрикес Виолантеге зорлық жасаған, содан кейін ол оның жасаған ісін өтеу үшін оған үйленуге мәжбүр болады. Дон Кихот пен Санчоның болмауынан басқа, пьеса мен роман арасындағы маңызды айырмашылық – пьесада романның басты кейіпкерлері арасындағы бірқатар драмалық кездесулер болады, олар романнан табылмайды.
Чарльз Гамильтон және Екінші қыздың трагедиясы
1990 жылы қолжаз сарабы Чарльз Гамильтон 1611 жылғы "Екінші қыздың трагедиясы" деп белгілі қолжазбаны (әдетте Томас Миддлтонға жатқызылатын) қарап шығып, оны жоғалған "Карденио" пьесасының мәтіні деп, кейіпкерлердің аттары өзгертілген нұсқасы ретінде анықтады. Бұл тұжырым басқа мамандардың арасында кең қолдау таппады. Бірнеше театр ұжымы Гамильтонның анықтамасын пайдаланып, "Екінші қыздың трагедиясын" Шекспирдің "Карденио" пьесасы ретінде қойды. Мысалы, 2004 жылдың наурыз айында Оксфордтағы Бертон Тейлор театрында бұл қойылым Англияда алғаш рет сахналанғаны туралы мәлімдеме жасалды (дегенмен, 1998 жылдың 15 қазанында Эссекс университетінің Лейксайд театрында сәтті әуесқойлық қойылымның премьерасы өткен болатын). 1998 жылы Иллинойс штатының Эванстон қаласындағы Next театрында авторлық құқығы даулы пьесаның толық қойылымы көрсетілді. 2002 жылы Лос-Анджелестегі Lone Star Ensemble ұжымы Джеймс Кервиннің режиссерлігімен Уильям Шекспирдің "Карденио" пьесасын сахнаға қойды. 2010 жылы Апория театры аудармашы және режиссер Луис дель Агила мен режиссер Джонатан Бусбидің жаңа редакциясы бойынша жұмыс бастады. Ол 2010 жылдың қараша айында Кройдон қаласындағы Warehouse театрында Бусбидің басшылығымен көрсетілді. Театр сыншысы Майкл Биллингтон бұл пьесаның Шекспирге қарағанда Миддлтонға көбірек ұқсайтынын айтады.
Екінші қыздың трагедиясы, қысқаша мазмұны
Екінші қыздың трагедиясының негізгі сюжеті "Тиран" бұрынғы патша, Джованды құлатумен және Джованның әйелі "Ледиді" баурап алуға тырысумен басталады. Леди Тиранның ұсыныстарын қабылдамағанда, олар екеуі үй қамауына алынады. Әкесін делдал ретінде пайдаланып, Ледиге тағы бір сәтсіз ұмтылыстан кейін Тиран оны күшпен өз төсегіне жеткізу үшін әскер жібереді. Бұл туралы білген Леди өзін-өзі өлтіруге бел буады. Джован Ледидің денесін жерлейді, бірақ құмарлыққа берілген Тиран оны қайтадан қазып шығарады. Ледидің көзі Джованға көрініп, Тиранның жасағанын айтады. Ал Тиран Ледидің денесінің қаншалықты сұр болғанын көріп, оның суретін салу үшін суретші шақырады. Джован суретші кейпіне кіріп, денеге у бояйды. Тиран осы денеге сүйіскен кезде уға беріліп, қайтыс болады, соның арқасында Джован таққа оралады. Гамильтон Екінші қыздың трагедиясы сюжеті үшін Сервантестің романынан оқиғаларды алғанын, олар Лускинда мен Дон Фернандоның үйлену рәсіміне алып келгенін айтады. Оның пікірінше, Джован – Карденио, Тиран – Дон Фернандо, ал Леди – Лускинда.