Кіріспе

Дания Корольдігінің үкімет басшысы – Дания премьер-министрі (Danmarks statsminister) – Дания Корольдігінің үкімет басшысы болып табылады, оған Дания, Гренландия және Фарер аралдары кіреді. Қазіргі заманғы лауазым құрылғанға дейін, Корольдікте мемлекет басшысынан бөлек үкімет басшысы болған жоқ, яғни атқарушы билік монархқа жүктелген еді. 1849 жылғы Конституция монархтың өкілеттіктерін шектеу арқылы және премьер-министр лауазымын құру арқылы конституциялық монархияны орнатты. Лауазымның алғашқы иегері – Адам Вильгельм Мольтке. Премьер-министр монархтың ресми түрде тағайындайтын кабинетке төрағалық етеді. Іс жүзінде премьер-министрдің тағайындалуы Фолкетингтегі (Ұлттық Парламент) қолдауымен анықталады. 20-шы ғасырдың басынан бері Фолкетингте ең көп дауыс алған партия болғандықтан, премьер-министр саяси партиялар коалициясын және өз партиясын басқаруға тиіс. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыстан бері Фолкетингте көпшілікке ие болған коалициялық үкіметтердің саны төртке жетеді, сондықтан коалициялар (және премьер-министр) басқа шағын партиялардан да қолдау алуы керек. Данияның қазіргі премьер-министрі – Метте Фредериксен, 2019 жылдың 27 маусымынан бері. 2022 жылдан бастап оның кабинетіне Социал-демократтар, Venstre және Модераттар кіреді.

Құру

Шамамен 1699 жылдан 1730 жылға дейін монархиялық емес ең жоғары мемлекеттік лауазымды адам "Ұлы канцлер" (storkansler) атағын алды, ал 1730 жылдан 1848 жылға дейін бұл лауазым "Мемлекет министрі" (Statsminister) атағын алды. Бұл атақтар қазіргі заманғы премьер-министр лауазымын алдын ала көрсетті, бірақ қазіргі лауазымнан айырмашылығы, ұлы канцлер мен мемлекеттік министр ресми үкімет басшылары болған жоқ. Патша 1661 жылдан бастап, он тоғызыншы ғасырдың басында либералды Конституция қабылданғанға дейін абсолюттік билік ретінде атқарушы билікті жүргізді. Премьер-министр лауазымы 1848 жылы қабылданған конституциялық монархияның бір бөлігі ретінде енгізілді және 1849 жылдың 5 маусымында Дания Конституциясы ретінде бекітілді. Жаңа Конституция екі палаталы парламент (Ригсдаген) және кеңес президенті басқаратын Кеңес Президиумын құру арқылы парламенттік жүйе орнатты. Кеңес Президиумы қазіргі Премьер-Министр кеңсесінің алдағысы болып саналады. Алайда, қазіргі монархтың рөлі тек символикалық. Монарх министрлерді, соның ішінде премьер-министрді ресми түрде тағайындайды және қызметтен босатады. Бірақ монархтың кез келген әрекетіне министрдің қосымша қол қоюы қажет. Дания конституциялық әдебиетінде "билік жауапкершіліктен кейін келеді" (magten følger ansvaret) деген қағида бар, және монархтың жауапкершіліктен босатылуы оның нақты билігі жоқ екенін білдіреді. Министрлерді тағайындау кезінде, осы құжатқа премьер-министр қол қояды. Яғни, министрлерді тағайындау билігі монархтың емес, премьер-министрдің қолында. Елдің жетекші саясаткері болғанымен, премьер-министр Еуропадағы басқа премьер-министрлерге қарағанда әлдеқайда аз билікке ие. Бұл негізінен Фолкетингте (Парламентте) бір партияның көпшілік орын алуының өте қиындығына байланысты, сондықтан үкімет әрқашан коалициялық немесе бір партиялық азшылық үкімет болып табылады. 1901 жылдан бері бірде-бір даниялық партия көпшілік дауыс алған жоқ, және көп бөлігінде көпшілік коалициясы да болған жоқ. Олардың шектеулі өкілеттіктеріне байланысты премьер-министр "теңдер арасында бірінші" (primus inter pares) болып саналады. Осыған қарамастан, премьер-министр Данияның автономиялы аймақтары – Фарер аралдары мен Гренландия мәселелерінде ешқандай ықпалға ие емес, ал Фолкетингке, керісінше, осы аймақтардың парламенттері қабылдаған барлық заңдарды ратификациялау құқығы берілген. Премьер-министрдің билігіне қарамастан, тексерулер бар. Егер Фолкетинг премьер-министрге сенімсіздік білдірсе, премьер-министр бүкіл кабинетпен бірге отставкаға кетуге немесе жаңа сайлау өткізуге міндетті. Премьер-министр отставкаға кеткенде, қайтыс болғанда немесе қызметтен босатылғанда, монарх одан (немесе қайтыс болған жағдайда коалициядағы келесі басшыдан) жаңа басшы сайланғанға дейін үкіметті уақытша басқаруын сұрайды.

Ыңғайлылықтар

Үкімет кеңселері, оның ішінде Дания Мемлекеттік Министрлігі (Statsministeriet; Премьер-Министр Кеңсесі), Фолкетинг пен соттармен бірге Кристиансборг сарайында орналасқан. Премьер-министрдің ресми жазғы резиденциясы – Мариенборг, ол мемлекет сатып алған XVIII ғасырға жататын мүлік. Ол Копенгагеннің солтүстігіндегі Лингбиде, Багсвард көлінің жағасында орналасқан. 1960 жылдан бері ол он премьер-министр үшін ресми жазғы резиденция болып табылады. Мариенборг Даниядағы үкімет, индустрия және ұйымдар арасындағы үкіметтік конференциялар мен бейресми саммиттерді өткізу үшін жиі пайдаланылады.