Нидерланд премьер-министрінің лауазымы

Кіріспе

Нидерланд үкіметінің басшысы тізімі

Нидерланд премьер-министрі (Minister president van Nederland) – Нидерланд үкіметінің атқару билігінің басшысы. Монарх заң бойынша үкімет басшысы болғанымен, премьер-министр бұл қызметті де-факто атқарады, себебі ол Министрлер кеңесінің төрағасы болып табылады және үкімет саясатын кабинет мүшелерімен үйлестіреді. Үкімет басшысы ретінде премьер-министр Еуропалық кеңесте Нидерландыны өкілдік етеді. Қазіргі міндетін атқарушы премьер-министр Марк Рютте 2010 жылдың 14 қазанынан бері осы лауазымда, ал оның төртінші кабинеті 2022 жылдың 10 қаңтарында құрылды. Ол 2023 жылдың 7 шілдесінде лауазымынан кетті және 2023 жылғы Нидерландтағы жалпы сайлаудан кейін жаңа премьер-министр ант бергенге дейін, ол уақытша міндетін атқарушы ретінде қызмет етеді.

Тарих

Бірте-бірте премьер-министр ең үлкен партияның саяси көшбасшысы атқаратын үкімет басшысының ресми лауазымына айналды. 1845 жылдан бастап бірінші министрдің рөлі маңызды болды. Сол жылы Нидерланд Конституциясына түзету енгізіліп, министрлер енді патшаға емес, Штаттар Генералына жауапты болды, патша кабинет басшысы ретінде әрекет еткен болатын. 1901 жылға дейін Министрлер Кеңесі төрағалығының лауазымы министрлер арасында ресми түрде ауысып тұрды. 1901 мен 1945 жылдар аралығында лауазым формальды түрде ауысып тұрды, бірақ көрнекті саясаткерлер төрт жылдық ауысым кезеңін талап ете алды. 1937 жылы премьер-министрмен бейресми байланысы бар Жеке жалпы істер министрлігі құрылды. Баренд Биешювель (1971–1974) – кабинеттегі ең үлкен партияның саяси көшбасшысы болмаған соңғы премьер-министр; оның партиясы шын мәнінде үшінші орында тұрды. 1983 жылы премьер-министр лауазымы Конституцияда бекітілді. Еуропалық кеңестің құрылуы премьер-министрдің орнын нығайтты. 2006 жылдың қарашасында Министрлер Кеңесі регламентіне өзгеріс енгізіліп, премьер-министрге Кеңес күн тәртібіне кез келген мәселені қоюға мүмкіндік берілді, енді министрдің бастама көтеріп күту қажеттілігі болмады. 2008 жылдың шілдесіндегі Кабинет регламентінің өзгеруі премьер-министрге Корольдік үйдің шығындарын ведомстволар бойынша басқаруға, сондай-ақ бір ведомствоның Корольдік үйдің бірнеше министрліктермен қаржыландырылатын шығындарына жауап беруіне мүмкіндік берді.

Рөл

Премьер-министр Нидерландтың жетекші саяси тұлғасы және де-факто ең жоғары лауазымды иеленуші болғанымен, ол Ұлыбритания премьер-министрі мен Германия канцлерінен кем қуатты. Бұл негізінен тарихи тұрғыдан алғанда, барлық нидерланд министрлері монархқа жауапты болғандығымен (басқа елдердің премьер-министрлері де солай болған); министрлер премьер-министр лауазымын кезекпен атқарған және бұл қызметте басқа министрлерге тиесілі бақылау мүлдем болмаған. Министрлер парламент алдында жауапты бола бастаған кезде премьер-министрдің рөлі маңыздырақ болды, ал бұл лауазым көбінесе Өкілдер палатасындағы ең ірі саяси партияның жетекшісіне берілді. Дегенмен, оның өкілеттігі басқа көршілес парламенттік демократиялардағымен салыстырғанда шектеулі болғандықтан, премьер-министрдің рөлі "теңдер арасындағы бірінші" (primus inter pares) деп сипатталады. Нидерланд Конституциясына сәйкес, Үкімет патша мен министрлерден құралады. Конституция премьер-министрдің Министрлер кеңесіне төрағалық ететінін (45-бап) және патша жарлығымен тағайындалатынын (43-бап) белгілейді. Премьер-министрдің және басқа министрлердің тағайындалуына қатысты патша жарлығына премьер-министр қол қояды (48-бап). Министрлер кеңесіне енді патша қатыспайды. Премьер-министр апта сайынғы Министрлер кеңесінің отырыстарын жүргізеді және осы отырыстардың күн тәртібін бекіту құқығына ие. Премьер-министр сонымен қатар саясатты үйлестіруде маңызды рөл атқаратын және Үкіметтік ақпараттық қызметке (Rijksvoorlichtingsdienst) жауапты Бас істер министрі (Minister van Algemene Zaken) болып табылады. Премьер-министр патша үйіне де жауапты және апта сайын патшамен үкімет саясаты мәселелері бойынша кездеседі. Бұл қызметтің ресми емес бөлігінде премьер-министр кабинеттің жұртшылық алдындағы "беті" ретінде танылады. Жұма күнгі кабинет отырысынан кейін премьер-министр кабинет шешімдері мен өзекті мәселелер туралы баспасөз мәслихатын өткізеді. Премьер-министр халықаралық істерде де белгілі бір функцияларды атқарады, ол әр алты ай сайын Еуропалық кеңеске қатысады және екіжақты байланыстарды сақтайды. Премьер-министр кеңсесі 1980-жылдардан бері Гаагадағы Бинненхофта орналасқан "Кіші мұнара" (Torentje) деп аталатын сегізбұрышты мұнара болып табылады. Ресми резиденция (тек ресми шаралар үшін пайдаланылады) - Катсхуйс; Катсхуйде соңғы рет тұрған премьер-министр Дрис ван Агт болды. Қазіргі премьер-министр Марк Рютте Гааганың орталық бөлігіндегі пәтерде тұрады. Премьер-министрдің күзет қызметі бар, ол 2021 жылы ұрлау қаупінің күшеюіне байланысты күшейтілді. Премьер-министрлер көбінесе өз партияларының саяси лидері болып табылады және осылайша Өкілдер палатасының мүшесі ретінде таңдалады, бірақ олар (және өкіл ретінде таңдалған басқа министрлер) өкілеттігінің барлық мерзіміне өз мандаттарынан бас тартуға міндетті, өйткені Нидерланд министрлеріне парламент мүшесі болуға рұқсат етілмейді.

Although the prime minister is the leading Dutch political figure and holder of the de facto highest office, they are not as powerful as the British prime minister and the German chancellor. This is mainly because, historically, all Dutch ministers used to be responsible to the monarch (also true of prime ministers in other countries); ministers took turns to fill the position of prime minister, and in the role had little if any control over the other ministers. The prime minister's role gained importance when ministers became responsible to the parliament, and the position became mostly reserved for the leader of the biggest political party in the House of Representatives. Still, because the position holds limited powers compared to its equivalent in other neighboring parliamentary democracies, the prime minister's role is described as primus inter pares ("first among equals"). According to the Constitution of the Netherlands, the Government is constituted by the king and the ministers. The Constitution stipulates that the prime minister chairs the Council of Ministers (article 45) and is appointed by royal decree (article 43). The royal decree of their own appointment and those of the other ministers are to be countersigned by the prime minister (article 48). The Council of Ministers is no longer attended by the king. The prime minister chairs the weekly meetings of the Council of Ministers and has the power to set the agenda of these meetings. The prime minister is also Minister of General Affairs (Minister van Algemene Zaken), which takes an important role in coordinating policy and is responsible for the Government Information Service (Dutch: Rijksvoorlichtingsdienst). The prime minister is also responsible for the royal house and has a weekly meeting with the king on government policy. Informally the prime minister functions as the "face" of the cabinet to the public. After the meetings of the cabinet on Friday, the prime minister hosts a press conference on the decisions of the cabinet and current affairs. The prime minister also has some functions in international affairs, attending the European Council every six months and maintaining bilateral contacts. The prime minister's office has since the 1980s been an octagonal tower, named "The Little Tower" (Torentje), in the Binnenhof in The Hague. The official residence (which is only used for official functions) is the Catshuis; the last prime minister to live in the Catshuis was Dries van Agt. Incumbent Mark Rutte lives in a flat in downtown The Hague. The prime minister has a security detail and which, in 2021, was increased amid fears of kidnapping. Although prime ministers are almost always the political leader of their party and as such chosen as a member of the House of Representatives, they (and other ministers who were chosen as representative) are required to give up their seat for the duration of their tenure, as Dutch ministers are not allowed to be members of parliament.

Тағайындау

Нидерландтың сайлау жүйесі бір партияның Өкілдер палатасында абсолютті көпшілікті жеңуін дерлік мүмкін емес етеді; 1900 жылдан бері ешбір партия мұндай жетістікке қол жеткізе алмады. Сондықтан Нидерланд үкіметтері әрқашан екі немесе одан көп партиялардың коалициясы болып табылады. Соңғы сайлаудан кейін, Палата сайлау нәтижелерін түсіндіру үшін кеңес алу мақсатында "зерттеуші" (scout) тағайындады – бұл рөл 2012 жылға дейін монархпен үйлестірілген. Осы кеңес негізінде Палата болашақ коалицияларды тексеру және әлеуетті серіктестер арасында келіссөздер жүргізу үшін информерді тағайындайды. Егер информер жұмысын сәтті аяқтаса, Палата болашақ коалиция мүшелері арасындағы келіссөздерді аяқтау үшін форматорды тағайындайды. Форматор көбінесе болашақ коалициядағы ең ірі партияның басшысы болады, де-факто премьер-министрлік лауазымға үміткер ретінде қарастырылады. 2012 жылға дейін монархтың бұл процесте, әсіресе бастапқы кезеңдерде және информерлер мен форматорларды тағайындауда маңызды рөлі болды. 2012 жылғы реформалар осы функцияларды Өкілдер палатасына жүктеді, осылайша процеске патшалық ықпал көбінесе жойылды. Форматор үкімет құруға ресми патшалық шақыруды қабылдауға дайын болғанға дейін әдетте бірнеше ай келіссөздер жүргізіледі. Содан кейін монарх министрлерді және мемлекеттік хатшыларды (кіші министрлерді) тағайындайды, олар өкілдік мандатынан немесе басқа қызметінен тағайындалған жағдайда бас тартады. Коалиция құрамындағы екінші ірі партия көбінесе Нидерландтың вице-премьерін ұсынады. Коалицияда бірнеше партия болған жағдайда, әдетте олардың әрқайсысы өз министрлерінің біреуін вице-премьерлік лауазымға ұсынады.

Орынбасарлар

Патша премьер-министрдің орынбасарларын тағайындайды. Дәстүр бойынша, коалицияның барлық кіші серіктестері бір вице-премьер алады; олар партияларының мөлшеріне қарай реттеледі. Премьер-министр қатыспаған жағдайда, кабинет отырысын аға орынбасар жүргізеді. Қазіргі Төртінші Рютте кабинетінде Сигрид Кааг Нидерландының бірінші вице-премьері ретінде осы отырыстарға төрағалық етеді, ал басқа орынбасарлар – Вопке Хоекстра және Карола Шоутен. Премьер-министр мен барлық орынбасарлар қатыспаған жағдайда, кабинеттегі ең үлкен жастағы мүше төрағалық етеді.

Нидерланды Корольдігі

Премьер-министр сонымен қатар Нидерланд Корольдігінің Министрлер Кеңесінің төрағасы болып табылады, сондықтан корольдіктегі Аруба, Кюрасао және Синт-Мартен елдеріне қатысты мәселелермен де айналысады. Аруба, Кюрасао және Синт-Мартеннің тәуелсіз үкіметтерінде өз премьер-министрлері бар: Эвелин Уэвер Крус (Аруба премьер-министрі), Гилмар Писас (Кюрасао премьер-министрі) және Сильверия Джейкобс (Синт-Мартен премьер-министрі). Нидерланд Корольдігінің Министрлер Кеңесіне корольдіктің басқа елдерінен толық өкілетті министрлер кіреді. Олар корольдіктің үкімет құрамына кірмейді.