Кіріспе
Дания премьер-министрі (1873–1942) Торвальд Август Марин Стаунинг (; 26 қазан 1873, Копенгаген – 3 мамыр 1942) – Данияның алғашқы социал-демократиялық премьер-министрі. Ол 1924 жылдан 1926 жылға дейін және 1929 жылдан өмірінің соңына дейін, 1942 жылға дейін премьер-министр қызметін атқарды. Стаунингтің басшылығымен Дания, Батыс Еуропаның басқа да елдері сияқты, әлеуметтік мемлекет құрды. Оның социал-демократияға қатысты көптеген мақсаттары өмірінде оның бақылауынан тыс жағдайлар салдарынан іске аспаса да, қиын замандағы басшылығы Стаунингті ХХ ғасырдың ең құрметті даниялық мемлекет қайраткерлерінің қатарына қойды. Гренландиядағы ірі тау жүйесі – Стаунинг Альптері оның құрметіне аталған.
Thorvald August Marinus Stauning (; 26 October 1873 in Copenhagen – 3 May 1942) was the first social democratic Prime Minister of Denmark. He served as Prime Minister from 1924 to 1926 and again from 1929 until his death in 1942. Under Stauning's leadership, Denmark, like some other Western European countries, developed a social welfare state, and though many of his ambitions for Social Democracy were ultimately thwarted in his lifetime by events beyond his control, his leadership through grave times places Stauning among the most admired of twentieth century Danish statesmen. The Stauning Alps, a large mountain range in Greenland, were named after him.
Фолкетинг мүшесі
Стаунинг сигара сұрыптаушы болып білім алды және көп ұзамай кәсіподақ қызметіне қатысты. 1896 жылдан 1908 жылға дейін ол Сигара сұрыптаушылар одағының (Дания темекі жұмысшылары одағының бөлігі) төрағасы болды, 1898–1904 жылдары сонымен қатар Кәсіподақтар федерациясының «Samarbejdet» («Ынтымақтастық») журналының редакторы болды және 1906 жылы Парламент мүшесі (Folketinget) болып сайланды. 1910 жылы ол Социал-демократиялық партияның (Socialdemokratiet) төрағасы болып сайланды, ол 1939 жылға дейін шамамен отыз жыл бойы осы лауазымды сақтап тұрды. 1916 жылдан 1920 жылға дейін Захле ІІ кабинетінде портфелі жоқ министр ретінде жұмыс істеді.
Данияның премьер-министрі
Ол 1924 жылы Торальд Стаунингтің I кабинетінің премьер-министрі болып сайланды, бұл кабинет 1926 жылға дейін өмір сүрді. Оның кабинеті алғашқы таза социал-демократиялық кабинет болғандықтан және Нина Банг әйелдің білім министрі болып тағайындалғандықтан жаңашылдық деп есептелді, ол әлемдегі алғашқы әйел министрлердің бірі болғандықтан халықаралық назар аударды. 1929 жылдан бастап ол Данияны Ұлы депрессиядан шығарып, Дания экономикасын жақсартқан және Социал-демократиялық партияны сыныптық партиядан халықтық партияға айналдырған ірі саяси келісімді жасаған социал-либералды «Дет Радикаль Венстре» партиясымен Торвальд Стаунингтің II кабинетін табысты басқарды. Стаунингтің басшылығымен Дания, Батыс Еуропа елдері сияқты, әлеуметтік мемлекетке айналды. Ұзақ жылдар бойы сақталған коалициялық кабинет Данияда коммунистік және фашистік қозғалыстардың күшті қолдау табуына жол бермеді деп жиі айтылады. 1933 жылдың қаңтарында Стаунинг үкіметі либералды «Venstre» партиясымен Дания саясатындағы ең кең ауқымды келісім – Канслергаде келісіміне (Kanslergadeforliget) қол қойды. Копенгагендегі Канслергадедегі Стаунингтің пәтерінің атымен аталған келісім ауыл шаруашылығына үлкен субсидиялар мен әлеуметтік саладағы заңнама және басқару реформаларын қамтыды. Стаунинг Дания саясатында үш рет қайта сайлануға (1932, 1935 (танымал «Стаунинг немесе хаос» ұранымен), 1939) сәтті ұмтылған рекордты иеленеді. Алайда, 1939 жылы Конституцияға түзету енгізуге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды, себебі референдумға қатысушылар саны нәтижеге қолдау көрсету үшін жеткіліксіз болды. Бұл Стаунинг үшін ауыр соққы болды, ол осыдан кейін саясаттағы бұрынғы өкілдігін жоғалтқандай көрінді. Ол референдум сәтсіз аяқталғаннан кейін отставкаға кетуді ойластырған, бірақ оны қызметте қалуға көндірді.
Жұмыс кабинеті
Стаунингтің екінші кабинеті 1940 жылдың 9 сәуірінде Данияның нацистік оккупациясы басталған «Везерүбунг» операциясына дейін сақталды, содан кейін кабинетке барлық саяси партиялар қосылып, ол Стаунингтің үшінші кабинеті деп аталды. Нацистер басып алған басқа елдердің үкіметтерінен өзгеше, Дания королі X Кристиан және оның үкіметі әскер мен теңіз күштеріне шайқасуды тоқтатуға бұйрық берді және оккупация кезінде де өз елінде қалуды таңдады, бұл Гитлердің бақылауындағы басқа елдерге қарағанда нацистік басшылардың Данияға көбірек инабатты қарауына себеп болды деп саналады. Стаунинг 1942 жылы қайтыс болды.
Мұра
Өзінің буынғы басқа жұмысшы көшбасшылары сияқты, мысалы Швециядағы Хьяльмар Брантинг сияқты, Стаунинг – Дания қоғамын өнеркәсіптік революциядан кейінгі әлеуметтік өзгерістер мен жалпы сайлау құқығынан кейін біріктіруде маңызды рөл атқарған харизматикалық көшбасшы болды. Оның «Стаунинг немесе Хаос» (Stauning eller Kaos) атты науқандық ұраны, көрші елдер мен сауда серіктестерінің, әсіресе Данияның басты сауда серіктесі Германияның экономикалық, әлеуметтік және саяси құлпыруларынан туындаған жаппай жұмыссыздықпен күресіп жатқан елде жақсы қабылдады. Келесі Ұлы депрессия Даниядағы жұмыссыздықты бұрынғыдан да жоғары деңгейге көтерді. Осы кезеңдегі кең таралған әлеуметтік жағдай, халыққа сенімді және тұтас көзқарас ұсына алатын көшбасшылар үшін ыңғайлы жағдай жасады. Стаунинг Дания үшін сондай адам болды, және оның танымалдылығы 1935 жылғы Фолкетинг сайлауында Социал-демократиялық партияға дауыстардың 46% алып келді – ешбір Дания партиясы бұрын мұндай көрсеткіштерге жеткен емес. Оған 1942 жылы мемлекеттік жерлеу рәсімі жасалды, бұл дәстүрлі түрде Дания премьер-министрлеріне берілмейтін құрмет. Ол Копенгагендегі Вестре зиратына жерленген. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Данияның Германиямен қарым-қатынасы әртүрлі бағаланды, бірақ Даниядағы Стаунингтің мұрасы оң болып қала береді. 1930 жылдардағы оның танымалдылығы басқа популистік партиялардың өсуін тежеді, ең бастысы – саяси тұрғыдан маңызды емес нацистік партия. Стаунинг 1920 жылғы конституциялық Пасха дағдарысын шешуде де маңызды рөл атқарды, ол патшамен келісімге келді, нәтижесінде монарх өзінің рөлін тек символдық деңгейге дейін төмендетіп, парламенттік демократияның жұмысына кез келген араласудан аулақ болды. Қарсылығында, Стаунинг Социал-демократиялық партияның республикалық идеяларын қолдайтын топтарын бақылауда ұстады және партиясының Дания монархиясын қолдауын қамтамасыз етті. Оның үкіметі болашақ Дания әл-ауқаты мемлекетінің негізін салуға да жауапты болды. Оның немересі, Сорен Голдманн Стаунинг, Темадағы жергілікті саясаткер.