Кіріспе
Томас Шеридан (1719 - 14 тамыз 1788) – ирланд сахна актері, педагог және сөз өнері қозғалысының негізгі жақтаушысы. Ол 1743 жылы Дублин Тринити колледжінен магистр дәрежесін алды және Джонатан Свифттың шаңырағында өскен баласы болды. Ол сонымен қатар ағылшын тілінің "жаңаша жазылған" сөздігін жариялады (1780). Ол 1747 жылы Фрэнсис Чемберленге үйленді. Оның ұлдары – белгілі Ричард Бринсли Шеридан мен Чарльз Фрэнсис Шеридан, ал қыздары да жазушылар – Алисия, драматург, және күнделік жазатын Бетси Шеридан болды. Оның еңбектері Хью Блэрдің жазбаларында жақсы байқалады.
Thomas Sheridan (1719 – 14 August 1788) was an Irish stage actor, an educator, and a major proponent of the elocution movement. He received his M. A. in 1743 from Trinity College in Dublin, and was the godson of Jonathan Swift. He also published a "respelled" dictionary of the English language (1780). He was married (1747) to Frances Chamberlaine. His sons were the better known Richard Brinsley Sheridan and Charles Francis Sheridan, while his daughters were also writers Alicia, a playwright, and Betsy Sheridan a diarist. His work is very noticeable in the writings of Hugh Blair.
Өмір
Томас Шеридан – Джонатан Свифтпен жақын достығымен танымал болған англикандық дін қызметкері доктор Томас Шериданның үшінші ұлы болды. Оның әйелі Элизабет МакФадден есімді. Әке-шешесінің некесі бақытсыз болды және олар көп уақытын бөлек өткізді. Томас 1732–1733 жылдары Вестминстер мектебінде оқыды, бірақ әкесінің қаржылық қиындықтарына байланысты алғашқы білімін Дублинде аяқтады. 1739 жылы ол Дублин Тринити колледжінде бакалавр, ал 1740-жылдардың басында магистратураны бітірді. Ол Шекспирдің «Ричард III» пьесіндегі бас рөлді ойнап, актерлік дебютін жасады. Ұзақ өтпей ол Ирландиядағы ең танымал актер атанды және оны көбінесе Дэвид Гаррикпен салыстырды. Актерлікпен қатар, ол 1738 жылы премьерасы өткен «Батыл ирланд немесе Капитан О’Бландер» атты пьесаның авторы болды. 1740-жылдары ол Дублин театрының директоры болды. Шеридан актерлік мансабынан бас тартты, бірақ театр труппаларын басқаруын жалғастырды және кейде эпизодтық рөлдерде ойнады. 1758 жылы ол отбасымен бірге Англияға көшіп барды. Онде ол мұғалім болып жұмыс істеді және өте табысты лекциялық курс жүргізді. 1762 жылы Шеридан «Дейсөйлеу туралы лекциялар» атты еңбегін жариялады. Одан кейін ол «Білім беру жоспары» (1769), «Оқу өнері туралы лекциялар» (1775) және «Ағылшын тілінің толық сөздігі» (1780) атты еңбектерін шығарды. Бұл еңбектердің әрқайсысы бұрынғы «Британдық білім беру: немесе Ұлыбританиядағы тәртіпсіздіктердің себебі» атты еңбегінде келтірілген аргументтерге негізделген. Бұл эссе жалпы алғанда, қалыптасқан әдепсіздік, білімсіздік және дұрыс талғамның жоқтығы қазіргі білім беру жүйесінің кемшіліктерінен туындайтын табиғи және қажетті салдар екенін дәлелдеуге бағытталған. Сондай-ақ, сөйлеу өнерін жаңғырту және өз тілімізді зерттеу осы жамандықтарды жеңуге үлкен үлес қосатынын көрсетуге тырысты (1756). Ол бірнеше жыл Лондонда тұрғаннан кейін Бат қаласына көшіп, жас жігіттерге оқу және жазу өнерін, сондай-ақ ағылшын тілінің грамматикалық білімін жүйелі түрде үйрету үшін академия құрды. Алайда, бұл жоба сәтті болмады, ол 1771 жылы Дублинге және театрға қайтып оралды. Томас шериданның ұлы Ричард 1776 жылы Лондондағы Корольдік театрдың бір бөлігіне ие болды. Екі жылдан кейін Томас театр директоры болып тағайындалды және 1781 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті.
Нанымдар
Шеридан ынталы студентке дұрыс, орынды және табысты болатын көпшілік алдында сөйлеуге арналған нұсқаулық беруге тырысты. Бірақ ол шын мәнінде британдық білім беру жүйесін толығымен реформалауды қалаған, себебі ол оның сөз өнерін және/немесе риторикалық жеткізілуін ескермейтінін байқады. "Британдық білім" еңбегінде Шеридан нашар уағыздаудың діннің өзіне кері әсер ететінін айтады. Шериданның күшті және дұрыс көпшілік алдында сөйлеудің құнды әсеріне деген сенімі соншалықты зор болды, ол сөз өнерін оқығанның барлық салаларда кемелділікке жетуіне көмектесетініне сенді. Шеридан "Британдық білім" еңбегінде: "Минабардағы уағыз дінге қарсы тұрғандардың бәріне қарсы тиімді қолдау көрсетуі керек, не болмаса оны жоюдың басты құралы болуы керек" деп жазады. Ағылшын тіліндегі уағыздардың қажетті деңгейде жүргізілмейтініне көз жеткізген Шеридан, тыңдаушыларға тиімді хабар жеткізудің басты жолы ретінде сөйлеу өнеріне назар аударды: "Адамды қандай да бір пікірге көндіру үшін, ең алдымен ол сіздің өзіңіз сол пікірге сенетініңізге сенуі керек. Егер сіздің дауысыңыз шын ниетпен айтылса, оған сәйкес келетін мінез-қалпыңыз бен қимыл-қозғалысыңыз болмаса, мұны ешқашан мүмкін емес. Бұл шын жүректен сөйлейтін адамнан табиғи түрде туындайды". Шеридан сөз өнерінің тек дауысқа ғана шектелмейтінін, сонымен қатар бет-әлпет, қимыл-қозғалыс, дене тіркейісі және жалпы тұлғаның бойын білдіретініне сенді.
Сөйлеуге арналған дәрістер курсы
1762 жылы жарық көрген бұл еңбек көптеген адамдар Шериданның ең танымал туындысы саналады. Ол көпшілік сөйлеудің қазіргі жағдайына сынау арқылы өзінің көзқарастарын қалыптастырды, оны ол жиі жасайтын: "біздің арамызда сөйлеу өнері соншалықты төмендеген, тіпті риториканың осы негізгі қағидаларын меңгерген адам да керемет сөйлейтін адам ретінде қарастырылады". Бұл цитата жоғарыда айтылғандарды нақтылаудан өзге, Питер Рамустың ықпалында болғандай көрінеді. Шериданның еңбегіндегі басты мәселе – сөздің мәнерлілігіне дыбыстың маңыздылығына баса назар аудару болды. Бұл дыбыстар, сөйлеуге қосылғанда туындайтын әсерлермен байланысты, Шеридан оларды иландырудың маңызды бөлігі деп есептеді. Ол былай деді: "Қайғы, зар, қуаныш, шаттық, жек көру, ашу, махаббат және т.б. сезімдерді білдіретін дыбыстар барлық ұлттарда бірдей, сондықтан біз түсінбеген сөздермен бірге келгенде, осы сезімдерге ұқсас эмоцияларды оята алады: тіпті сөздерден тәуелсіз дыбыстардың өзі де бірдей әсер етеді". Шеридан үшін хабардың қалай жеткізілгені, хабардың өзінен де маңызды болды. Ол мысал ретінде, тыныш дауыспен "Менің ашуым шегіне жетті, мен оны басып таба алмаймын: Менің жаныма жақындамаңыз, осы сәтте кетіңіз, әйтпесе сізді жыртылып тастаймын" деген адамды келтіреді, бұл хабардың мәнерлілігінің маңыздылығын көрсетеді. Осы себепті Шеридан Джон Локк тіл туралы айтқандарында қалдырған нәрсені түзетуге кірісті: "(т)ілдің ішкі сезімдердің белгілерінен тұратын жоғары деңгейдегі саласы, оның мақсатына жат болғандықтан, ол оған еңкей алмады".