Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайлық адам құқықтары белсендісі (1950 жылы туған)
Chinese human rights activist (born 1950)
Вэй Цзиньшен (; 1950 жылдың 20 мамырында туған) – қытайлық адам құқықтары белсендісі және диссидент. Ол қытай демократиялық қозғалысына қатысқандығымен ең көп танымал. 1978 жылы Бейжіңдегі Демократиялық қабырғаға жарияланған "Бесінші модернизация" атты мақаласымен көзге түсті. Манифесті үшін жаза ретінде Вэй тұтқындалып, "контрреволюциялық" қызметтері үшін сотталды және 1979 жылдан 1993 жылға дейін саяси тұтқын ретінде ұсталды. 1993 жылы қысқа мерзімге босатылғаннан кейін Вэй келіп тұратын журналистермен сөйлесіп, диссиденттік қызметін жалғастырды. Осының салдарынан 1994 жылдан 1997 жылға дейін тағы да түрмеге қамалды, барлығы түрмеде өткізген жылдары 18 жылды құрады. 1997 жылдың 16 қарашасында ол медициналық себептермен Америка Құрама Штаттарына депортацияланды. Әлі де қытай азаматы болып табылатын Вэй 1998 жылы Нью-Йоркте (қазір Вашингтонде орналасқан) Вэй Цзиньшен қорына негіз салды. Қордың мақсаты – Қытайдағы адам құқықтарын жақсарту және демократияны қолдау.
Wei Jingsheng (; born 20 May 1950) is a Chinese human rights activist and dissident. He is best known for his involvement in the Chinese democracy movement. He is most prominent for having authored the essay "The Fifth Modernization", which was posted on the Democracy Wall in Beijing in 1978. As punishment for writing his manifesto, Wei was arrested and convicted of "counter revolutionary" activities, and he was detained as a political prisoner from 1979 to 1993. Briefly released in 1993, Wei continued to engage in his dissident activities by speaking to visiting journalists, and as punishment, he was imprisoned again from 1994 to 1997, making it a total of 18 years he has spent in various prisons. He was deported to the United States of America on 16 November 1997, on medical parole. Still a Chinese citizen, in 1998 Wei established the Wei Jingsheng Foundation in New York City (now based in Washington, D. C.) whose stated aim is to work to improve human rights and advocate democratization in China.
Алғашқы жылдар
Вэй Қытай Коммунистік партиясының кадрлары тәрбиелеген төрт баланың ең үлкені болды. 1966 жылы Вэй Мәдени революция кезінде 16 жастағы студент ретінде Қызыл гвардияға қосылды. Ол Солтүстік Қытайдың шалғай ауылдарында тұрып, шаруалармен бірнеше жыл бұрын, Ұлы секіріс кезінде болған кең таралған ашаршылық туралы әңгімелесе алды. Ол Мао Цзэдун басқарған коммунистік үкіметтің аштықтарға себепкер болған рөлін анықтады, бұл Вейді өзі өмір сүрген жүйенің мәніне күмән келтіруге итермеледі. 1973 жылы Пекин зообағында электрик болып жұмыс істей бастады. Вэй эссеге өз аты-жөні мен мекенжайымен қол қойды. Эссе өзінің батылдығымен және автордың анонимді болмауымен бірден қызу пікір тудырды. Бұл Дэн Сяопинге тікелей атымен сілтеме жасайтын және оны диктатор деп атаған жалғыз эссе болды. Вэй Демократиялық қабырға қозғалысының бағытынан (қозғалыс бюрократиялық топ пен халық арасындағы қақтығыс басты мәселе деп есептеген) өзгешеленді, себебі қозғалысқа қатысушылардың көпшілігінен айырмашылығы, ол тоталитарлық саяси жүйенің халықтың наразылығының түпкі себебі деп сақты. Ол Марксизмге және марксистік партия басшылығына ашық қарсылық білдірген белсенділердің санатында болды.
Wei was the oldest of four children, brought up by Chinese Communist Party cadres. In 1966, Wei joined the Red Guards as a 16 year old student during the Cultural Revolution. He lived in remote rural areas in Northern China and was able to speak with peasant farmers about the widespread famines that had occurred a few years before, during the Great Leap Forward. He uncovered the role that the communist government under Mao Zedong played in causing the famines, and it forced Wei to start questioning the nature of the system under which he lived. In 1973, he began working as an electrician at the Beijing Zoo. Wei signed the essay with his real name and address. The essay immediately caused a stir because of its boldness and because its author was not anonymous. It was also the only essay which addressed Deng Xiaoping by name, and it was also the only essay which referred to him as a dictator. Wei differed from the mainstream of the Democracy Wall movement (which believed that the primary conflict was between a bureaucratic class and the people) because unlike the majority of movement participants, he argued that a totalitarian political system was the source of the people's grievances. He was one of the few activists who explicitly argued against Marxism and the leadership of a Marxist party.
Тұтқындау және қамауға алу
Вэй 1979 жылы қысқа ғұмырлы болған "Explorations" журналындағы редакторлық жұмысымен де белгілі болды. Ол 1979 жылғы наурыз айында өз атынан жазған хатында 10-шы Панчен-лама түрмеге қамалған Пекиннің Циньчэн түрмесіндегі адамдық емес жағдайларды айыптаған болатын. Оның диссиденттік жазбалары оны сотталып, түрмеге қамауға алып келді. Қытайды зерттейтін жазушы және ғалым Орвилл Шелл былай деп жазды:
Wei was also known for his editorial work in the short lived magazine Explorations (探索) in 1979. He had also published a letter under his name in March 1979 in which he denounced the inhuman conditions which existed in Beijing's Qincheng Prison, where the 10th Panchen Lama was imprisoned. His dissident writings eventually led him to be tried and imprisoned. Orville Schell, a writer and academic who specializes in China, wrote:
Вэй Қытайдың түрлі түрмелерінде барлығы 18 жыл өтті. Осы уақыт ішінде ол өзінің көзқарастарын түсіндіретін хаттар жазды, олар "Жалғыз тұруға батылдық: түрмеден хаттар және басқа да жазбалар" деген кітапқа жинақталды. Кейбір хаттар тікелей Дэн Сяопинге, ал басқалары Вэйдің отбасының басқа мүшелеріне жолданған. Ол 1993 жылдың 14 қыркүйегіне дейін түрмеде отырды, ол Халықаралық Олимпиада комитеті 2000 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын Пекинге немесе Сиднейге тапсыру туралы дауыс беруге бір апта қалғанда босатылды. Қамауға алу қаупіне қарамастан, ол үнсіздік танытпады. 1994 жылдың 27 ақпанында Вэй АҚШ Мемлекеттік хатшысының адам құқықтары жөніндегі орынбасары Джон Шаттакпен Қытайдағы адам құқықтары жағдайын талқылау үшін кездесті, сондай-ақ журналистермен де кездесті. Келесі аптада Вэй тағы он бес демократия және еңбек белсенділерімен бірге тұтқындалды. Бірақ ол көп ұзамай босатылып, Тяньцзиньге жер аударылды, алайда 1994 жылдың 1 сәуірінде Пекинге қайтуға тырысқанда тағы да тұтқындалды. Мемлекетке қарсы құтқарушылық әрекеттер жасады деген айыппен 14 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ ол 1997 жылдың 16 қарашасына дейін түрмеде отырды, содан кейін медициналық себептермен босатылып, дереу АҚШ-қа депортацияланды. Ол сондай-ақ Қытайдың вирусты мойындағаннан бұрын көп бұрын білгенін және 2019 жылдың 19-27 қазанында Уханьде өткен Әлемдік әскери ойындар кезінде вирусты қасақана таратып, таратуға тырысқанын мәлімдеді.
Wei ultimately spent a total of 18 years in different prisons in China. During this time, he wrote letters explaining his views which were compiled into a book, The Courage to Stand Alone: Letters from Prison and Other Writings. Some of the letters were directly addressed to Deng Xiaoping, other letters were addressed to different family members of Wei. He remained imprisoned until 14 September 1993, when he was released just one week before the International Olympic Committee held a vote over whether it should award the 2000 Summer Olympics to Beijing or Sydney. Wei continued to speak out, despite the threat of arrest. On 27 February 1994, Wei met with United States Assistant Secretary of State for Human Rights John Shattuck to discuss human rights conditions in China, and he also met with journalists. Wei was arrested the following week along with fifteen other democracy and labor activists. Although he was released shortly afterward and sent into exile in Tianjin, Wei was arrested once more on 1 April 1994 when he tried to return to Beijing. Charged with plotting against the state, he was sentenced to 14 years in prison, but he would only remain in prison until 16 November 1997, when he was released, ostensibly for medical reasons, and promptly deported to the United States. He also claims that China was aware of the virus much sooner than they admitted and intentionally spread the virus during the World Military Games in Wuhan when they were held between 19 and 27 October 2019.
Тану
1996 жылы Вэй Цзиншенге Сахаров атындағы ой еркіндігі сыйлығы табысталды. Ол көптеген басқа да адам құқықтары және демократия саласындағы сыйлықтардың иегері, оның ішінде 1996 жылғы Роберт Ф. Кеннедидің адам құқықтары сыйлығы, 1997 жылғы Демократияны қолдау қорының сыйлығы, 1994 жылғы Олоф Пальме естелік сыйлығы және 1993 жылғы Глейцман қорының халықаралық белсенді сыйлығы.
In 1996, Wei Jingsheng was awarded the Sakharov Prize for Freedom of Thought. He is a winner of numerous other human rights and democracy awards, including the Robert F. Kennedy Human Rights Award in 1996, the National Endowment for Democracy Award in 1997, the Olof Palme Memorial Prize in 1994, and the International Activist Award by the Gleitsman Foundation in 1993.