Кіріспе

Ит тұқымы

Ұрпағы

Америкаға алғашқы иттер 12 мың жыл бұрын келгені саналады, бірақ адамдар мен олардың иттері Арктикада тек палеоэскимо халқы 4500 жыл бұрын және одан кейін Туле халқы 1000 жыл бұрын қоныстанды, екеуі де Сібірден шыққан. Маламуттарды Алясканың Нортон шығанағы аймағындағы Малимиут Инупиақ халқы өсірген деп саналады. Маламут 19 ғасырда пайда болған қазіргі тұқымдардың пайда болуына дейінгі негізгі тұқым ретінде анықталды. 2013 жылғы зерттеу Аляска маламутының шығыс Азиялық тегі Гренландия және Канада эскимо иттерімен тікелей байланысты емес екенін, бірақ Сібір хаскиінің геномында болуы мүмкін екенін көрсетті. 2015 жылы бірнеше генетикалық маркерлерді пайдалана отырып жасалған зерттеу Маламут, Сібір хаскиі және Аляска хаскиінің бір-бірімен тығыз генетикалық байланыста екенін және Сібірдегі Чукотка мұзға жарыс иттерімен туыс екенін көрсетті. Олар екі инуит итінен – Канада эскимо итінен және Гренландия итінен ерекшеленді. Солтүстік Америкада Маламут пен Сібір хаскиі өздерінің Сібірлік тегін сақтап, Аляска хаскиінің қалыптасуына үлкен үлес қосты, ол еуропалық тұқымдармен будандасқанын көрсетті, бұл осы тұқымның колониялық кезеңнен кейінгі Солтүстік Америкада жасалғанымен сәйкес келеді.

Сыртқы келбеті

Американдық Кеннел Клубы (AKC) тұқым стандарты табиғи өлшемдер ауқымын сипаттайды, оның ішінде әйелдер үшін биіктігі болып тілеулі, ал еркектер үшін – болып тілеулі. Аляскалық маламуты екі қабатты түкке ие. Төменгі қабаты майлы және жұмсақ, қалыңдығы екі дюймға дейін жетеді. Тұқымның әртүрлі белгілері бар, оларға беттегі белгілер, жарқын жолақтар, мойынның арғы жағындағы дақтар, сондай-ақ жаға немесе жартылай жаға кіреді. Ақ түс көбінесе денесінің, аяқтарының, етегінің және бетінің белгілі бір бөліктерінде басым түс болып табылады. Түс нұсқаларына келетін болсақ, кейбір маламуттардың жиектері мен ақ бөліктерінде қара сұрдан қоңырға дейін өтетін түс болуы мүмкін, бұл Agouti генамен байланысты. Маламуттарда екі Agouti аллелі кездеседі, үшіншісі болуы да мүмкін: aw (Agouti үлгісі немесе қасқыр/жабайы үлгісі), at (Tan Point үлгісі немесе қара үлгісі) және awat (гетерозиготалық Agouti немесе қараңғы Agouti). Аляскалық маламутының көзі бадам пішіндес және қоңыр түстің түрлі реңктерінде болады, бірақ қараңғырақ көздерге басымдық беріледі. Таза тұқымды Аляскалық маламуттардың көзі көк болмайды. Маламуттың дене бітімі тығыз, күшті, мықты сүйектерімен және қарға арналған кең етегімен сипатталады. AKC тұқым стандартына сәйкес, маламуттың құйрығы жақсы түкпен жабылған және желбіреген қауырсын сияқты арқасына иілген. Бұралақ құйрықтар кейде кездеседі, бірақ AKC тұқым стандартында кемшілік деп есептеледі (бұралақ құйрық Акита тұқымында жиі кездеседі). Маламуттың қалың түкті құйрығы олардың қарда жылу сақтауына көмектеседі. Олар көбінесе құйрығын мұрыны мен бетіне ораған күйде көрінеді, бұл оларды қатты ауа-райынан, мысалы, қардан қорғайды. Олардың құлақтары әдетте тік, үшбұрышты, басына пропорционалды кішкентай және бас сүйегінің бүйіріне орналасқан. Мұрыны терең және кең, бас сүйегінен мұрынға қарай сәл тарылады. Мұрыны мен иегі қара, бірақ кейбір маламуттардың «қар мұрыны» бар, ол маусымға байланысты қараңғы немесе ашық болатын қызғылт түсті қара түс.

Тендерлік

Аляскалық маламуттар әлі күнге дейін жеке саяхат, жүк тасымалдау немесе жеңіл заттарды жылжытуға көмектесу үшін саналы иттер ретінде қолданылады; кейбірлері, алайда, саналы жүк тасу, сондай-ақ скиджор, байкжор, картинг және каникрос сияқты ойын-сауықтар үшін пайдаланылады. Дегенмен, бүгінде көптеген маламуттарды үй жануарлары ретінде немесе салмақ тарту, иттермен жүгіру немесе жинақтау сияқты жарыстарда өнер көрсету үшін ұстайды. Маламуттар әдетте кішірек және жылдам тұқымдарға қарсы ұзақ қашықтыққа жүретін иттер жарыстарында баяу болады, сондықтан олардың жұмысқа пайдалылығы жүкті тасымалдаумен немесе жарысқа қажетті жылдамдықтан әлдеқайда төмен жылдамдықпен ұзақ қашықтыққа сапар шегумен шектеледі. Олар сондай-ақ ауыр заттарды қысқа қашықтыққа жылжытуға көмектеседі. Ересекті еркек аласқалық маламут дене бітіміне және жаттығуына байланысты белгілі бір салмақты тарта алады. Маламуттар, басқа солтүстік және шлейфті иттер сияқты, тегі мен өсіруіне байланысты жоғары олжалық инстинктке ие. Бұл олардың кейде кішірек жануарларды, соның ішінде басқа иттерді, қоян, сорға және мысықтарды қуалайтынын білдіреді. Жалпы алғанда, маламуттар адамдармен жақсы қарым-қатынаста болады және кішігірім үй жануарларына төзімділік танытуға үйретілуі мүмкін, бірақ кішігірім жануарлар мен кішкентай балаларға қатысты сақ болу керек. Маламуттар адамдарға өте жақын, бұл оларды отбасылық иттер үшін ерекше іздестірілетін етеді, бірақ олар көп қағар болмағандықтан, сенімді күзетші иттер емес. Маламуттар жиһаздың және кішігірім заттардың арасында оңай қозғалады, сондықтан олар үй иттері үшін өте қолайлы, егер олар ауада жеткілікті уақыт өткізіп, дене шынықтыру қажеттіліктерін қанағаттандырса. Аляскалық маламуттар сондай-ақ жануарлар терапиясы бағдарламаларына, мысалы, ауруханадағы науқастарды аралауға жиі қатысады, олардың жұмсақ мінезіне байланысты. Жалпы алғанда, көптеген тұқымдар сияқты, бұл иттер күшті үйірлік жануарлар. Оларға үйір басшысы қажет. Маламуттар әдетте тыныш иттер, сирек қағайды. Маламут дауыс қатқанда, ол "уу-уу" дыбысын шығарып "сөйлеп" тұрғандай көрінеді. Сибирь хаскиі сияқты шпиц тұқымдары әлдеқайда дауысты болады.

Денсаулық

Ұлыбританияда 2024 жылы жүргізілген зерттеуде, таза тұқымды иттердің орташа өмір сүру ұзақтығы 12,7 жыл, ал будандастырылған иттердің 12 жыл, ал Аляска маламуттарының 11,3 жыл екені анықталды. 2004 жылғы Ұлыбритания Кеннел клубының сауалнамасы (64 иттен құралған сынама негізінде) бойынша, Аляска маламуттарында ең көп кездесетін денсаулық проблемалары – бұлшық-қаңқа жүйесінің аурулары (жамбас дисплазиясы) және тұқым қуалайтын катаракта еді. Бұл тұқымда шығу тегі белгісіз қосымша денсаулық мәселелері де бар, оларға жас күшіктерде де, ересектерде де кездесетін құрысулар, эпилепсия, туа біткен жүрек ақаулары, бүйрек аурулары және тері аурулары жатады. Маламуттарда шынтақ дисплазиясы, тұқым қуалайтын полиневропатия, остеохондродисплазия, мишық гипоплазиясы, жүрек ақаулары және көз проблемалары (әсіресе катаракта және прогрессивті ретина атрофиясы) сияқты денсаулық мәселелері де кездеседі. Аляска маламуты сияқты арктикалық ит тұқымдарындағы өсіп келе жатқан мәселе – иттің диабеті, ол әдетте орта жаста (5-7 жас) басталады. Маламуттардағы тағы бір денсаулық мәселесі – мырыш тапшылығы. Бұл тұқым мырышты оңай сіңіре алмайды, сондықтан инфекциялар, тері және жүндік қабықша проблемалары пайда болуы мүмкін. Иттердегі ең көп таралған гормоналды мәселе – қалқанша безінің бұзылуы, ал маламуттарда гипотиреоз жиі кездеседі.

Тарих

Аляскалық маламут өзінің адамдармен бірге жұмыс істейтін, аң аулайтын және олармен бірге өмір сүретін пайдалы ит ретінде маңызды рөл атқарды. Бұл иттер өте жақсы аулау қабілеттерімен танымал болғандықтан, аю сияқты ірі жыртқыштарды аулауға қолданылды. Олар сондай-ақ иелеріне егермандарды табуға көмектесіп, оларға егерман тесіктерінің орнын хабарлаған. Маламут пен оның иелері арасындағы өзара тәуелділік олардың екеуінің де өркендеуіне жағдай жасап, Арктика аймағының қатал жағдайында гүлденуіне мүмкіндік берді. 1896 жылғы Клондайк алтын асыру кезінде маламут және басқа да шана иттері жаңадан келген кеншілер мен қоныс аударушылар үшін өте құнды болды және олар жиі импортталған тұқымдармен будандастырылды. Бұл тұқым 1935 жылы, негізінен Ева Б. Силидің күш-жігерінің арқасында ресми түрде танылды. Сол кезде көптеген иттердің тегі белгісіз болды. Таза тұқымды деп саналғандары көбейту үшін пайдаланылды, ал қалғандары іріктелді. Бірнеше жылдан кейін тіркеу жабылды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы шығындар нәтижесінде тұқымның саны азайып, дерлік жойылып кетті. 1947 жылы тіркелген 30-ға жуық ит қалған деп есептелді, сондықтан тұқымдық кітап қайта ашылды. Роберт Дж. Золлер бұл тұқыммен айналысып, М'Лут және Хинман/Ирвин иттерін таңдалған Котзебу иттерімен біріктіріп, «Хаски Пак» желісін құрды. Қазіргі маламуттардың барлығы ертедегі тұқымдардан тараған және олардың ерекшеліктерінің әртүрлі комбинацияларын қамтиды. Сондықтан бүгін біз көріп отырған табиғи айырмашылықтар осыдан туындайды. — AKC 2010 жылы аляскалық маламут Аляска штатының ресми иті деп жарияланды. Фэрбенкс қаласындағы (Аляска) Латроп орта мектебі маламутты өздерінің ресми талисманы ретінде пайдаланады.