Кіріспе

Белгі тілдерін жазу жүйесі

белгілерді жасау мамандығы

Саттон SignWriting, немесе жай ғана SignWriting – белгі тілдерін жазуға арналған жүйе. Ол өте ерекшеленетін және визуальды түрде таңбалы, кейіпкерлердің пішіндері қолдардың, бет-пішінің және дененің абстрактілі бейнелерінен тұрады, ал парақтағы кеңістіктік орналасуы жазбаша ағылшын тіліндегі сөздерді құрайтын әріптер сияқты тізбектелген тәртіпке бағынбайды. Оны 1974 жылы Валерия Саттон жасады, ол екі жыл бұрын DanceWriting-ті әзірлеген биші. Кейбір жаңа стандартталған түрлері Халықаралық белгі жазу әліпбиі (ISWA) деп белгіленеді.

Тарих

Саттон Корольдік Дания балетіне DanceWriting сабағын оқытып жатқанда, Копенгаген университетінде ым тілдерін зерттеумен айналысқан Ларс фон дер Лит ым тілдерін жазу үшін осыған ұқсас жазуды пайдалану тиімді болады деп ойлады. Саттон SignWriting жүйесін DanceWriting негізінде жасады, және кейіннен оны MovementWriting жүйесінің толық репертуарына дейін кеңейтті. Дегенмен, тек SignWriting және DanceWriting жүйелері кеңінен қолданылды. SignWriting – ым тілдері үшін алғашқы жазу жүйесі емес, оған дейін Stokoe жазуы пайда болған; бірақ ол бет-әлпеттер мен дене күйінің өзгеруін тиімді бейнелейтін және күрделі сөздер мен қысқа тіркестерден ұзақ тізбектерді жазуға мүмкіндік беретін алғашқы жүйе. Бұл жүйе тұрақты түрде қолданылатын жалғыз жүйе, мысалы, американдық ым тіліндегі колледж жаңалықтарын жариялау және YouTube бейнелеріне субтитрлер қосу үшін қолданылады. Саттонның сөзіне сәйкес, SignWriting әр құрлықтағы 40-тан астам елде қолданылған немесе зерттелген. Алайда, оның әр елде қаншалықты тарағаны белгісіз. Бразилияда 2001 жылы FENEIS (Ұлттық Саңыралар қауымдастығы) жылдық мәжілісінде қауымдастық Lingua Brasileira de Sinais (Libras) тілін жазбаша түрде берудің ең қолайлы тәсілі ретінде SignWriting жүйесін қабылдады. Сондай-ақ, бұл қауымдастық Бразилия үкіметіне барлық саңыралар мектептерінде SignWriting оқытылуын ұсынды. Қазіргі уақытта Санта-Катарина Федералды университетінде Бразилияның ым тілі курсының аясында SignWriting академиялық деңгейде оқытылады. Бұл жүйе сонымен қатар профессор Фернандо Каповилла басшылығымен Сан-Паулу университетінде жарық көрген, жақында жарияланған Бразилияның ым тілі сөздігінде де қолданылған, онда Сан-Паулудағы саңыраулар қолданатын 3600-нан астам белгі тіркелген (EJ669813 – Бразилияның ым тілінің лексикографиясы және технологиясы: сөздік, цифрлық энциклопедия, черема негізіндегі белгілерді іздеу және төрт мүшесі жоқ саңыраулардың байланыс жүйелері. Білім беру ресурстарының ақпараттық орталығынан алынған). Алғашқы зерттеулер саңыраулар қауымдастығының басым тілге қарағанда бейне немесе жазба жүйесін артық көретінін көрсетті; алайда, Стив және Дианна Паркхерсттің Испаниядағы жұмысы бұл тұжырымды жоққа шығарды, олар бастапқы қарсылықты, кейін қызығушылықты қайта жаңғыртуды және соңында мақтаныш сезімін байқады. "Егер саңырау адамдар өз ым тілінде оқып, жаза білсе, олардың өзіне деген сенімділігі артады", - дейді Дианна Паркхерст. 2010 жылдан бастап SignWriting халықаралық ым тілі форумдарында кеңінен қолданылады. Бұл жүйе 40-қа жуық елде қолданылады, олардың ішінде Бразилия, Эфиопия, Франция, Германия, Италия, Португалия, Сауд Арабиясы, Словения, Тунис және АҚШ бар. SignWriting, Халықаралық ым тілі әліпбиі (ISWA) ретінде, Халықаралық фонетикалық әліпбиге қолмен жазылатын балама ретінде ұсынылған. Алайда, кейбір зерттеушілер SignWriting фонемиялық орфография емес екенін және фонеологиялық формалардан жазбаша формаларға тура сәйкес келуі жоқ екенін айтады. Нақты бір ым тіліне SignWriting жүйесін қолдануды зерттейтін және насихаттайтын екі докторлық диссертация бар. Мария Галеа Мальтаның ым тілін жазу үшін SignWriting қолдану туралы жазды. Сондай-ақ, Клаудия Савина Бианчини өзінің докторлық диссертациясында итальяндық ым тілін жазу үшін SignWriting жүйесін енгізу туралы жазды.

Таңбалар

Белгі жазуда қол пішіні, бағыты, дене орны, бет әлпеті, байланыстар және қозғалыс сияқты иконографиялық белгілердің үйлесімі белгінің мағынасы емес, нақты физикалық түрін көрсетеді, сондықтан оны жазу үшін тілдің дыбыстық немесе мағыналық талдауы қажет емес. Бұл жүйені меңгерген адам, латын әліпбиінде жазылған бейтаныс сөзді ағылшын тілінде сөйлейтін адам "дыбыстап оқу" сияқты, белгінің мағынасын білмей тұрып, бейтаныс белгіні "сезіне" алады. Белгілердің саны көп, бір белгіні жазудың әртүрлі тәсілдері бар. Ағылшын тілінде орфографиялық ережелерді қалыптастыруға ғасырлар кеткендей, белгі жазуда да әлі ешбір қол тілі үшін стандартталған ережелер жоқ. Сөздер белгі тілімен сөйлейтін адамның немесе көрерменнің көзқарасынан жазылуы мүмкін. Дегенмен, көптеген жарияланымдар белгі тілімен сөйлейтін адамның көзқарасын қолданады және оң қолдың басым екенін ескереді. Саттон бастапқыда осы жазуды ағылшын тілі сияқты көлденең (солдан оңға қарай) және бақылаушының көзқарасынан жазуға арналған еді, бірақ соңынан саңыр жазушылардың тілегі бойынша оны тік (жоғарыдан төменге қарай) және белгі тілімен сөйлейтін адамның көзқарасынан өзгертті.

Бағдарлау

SignWriting қол қоюшының көзқарасын көрсетеді. Кейбір қол пішіндерінің бағыты нақты, бірақ глифтің түсі әрқашан қолдың бағытын көрсетеді: қара түс – қолдың артқы жағын, ал ақ түс – алақанды көрсетеді. Ақ контурлы (бос) глиф алақанның қол қоюшыға қарап тұрғанын, ал толтырылған (қара) глиф алақанның қол қоюшыдан алысқа қарап тұрғанын көрсетеді. Жартылай қара және жартылай ақ түсті көлеңке жақтан қарауды көрсетеді, ал түстердің реті қандай жақтан қарау екенін анықтайды. Білезік шындығында аралық қалпына бұрылуы мүмкін болғанымен, SignWriting-те тек төрт бағыт көрсетіледі, себебі олар қол тілдерін бейнелеу үшін жеткілікті. Егер үздіксіз глиф қолданылса, онда қол саусақтап жазу кезіндегідей, қол қоюшының алдындағы тік (қабырға немесе бет) жазықтықта орналасады. Глифтің буындық бөліктерінен өткен сызық қолдың еденге параллель көлденең жазықтықта жатқанын көрсетеді. (Егер қарапайым шаршы немесе шеңбер сияқты негізгі қол пішінінің глифі қолданылса, бұл сызық оны екіге бөледі; бірақ егер негізден созылған саусақтардың сызықтары болса, олар негізден ажыратылады, бірақ негіздің өзі сақталады.) Сол жақтағы диаграммада BA қолы (жазық қол) алты бағытта көрсетілген. Сол жақтағы үш тік бағыт үшін қол қол қоюшының алдында ұсталады, саусақтары жоғары қаратылған. Барлық үш глифті де сағат тілімен айналдырып, саусақтары бұрышта, бүйірде немесе төмен қаратылған етіп көрсетуге болады. Диаграмманың оң жағындағы үш көлденең бағыт үшін қол сыртқа қарай ұсталады, саусақтары қол қоюшыдан алысқа қарай, яғни көрерменге қарай бағытталған. Оларды да саусақтарын бір жаққа немесе қол қоюшыға қарай бұруға болады. Осылайша шексіз бағыттарды көрсетуге болатындықтан, іс жүзінде әр жазықтықта тек сегіз бағыт қолданылады, яғни тек 45° еселігі ғана кездеседі.

Жеңіс қозғалысы

Бармақ қозғалысын көрсету үшін бірнеше символ бар. Олар қозғалыстың қайталануын білдіру үшін екі рет қолданылуы мүмкін. Толық нүкте саусақтың немесе саусақтардың ортаңғы буынын иілуді, ал бос нүкте иілген саусақты түзеуді көрсетеді. Яғни, толық нүктесі бар "D" қол пішіні "X" қол пішініне айналады, ал бос нүктесі бар "X" қол пішіні "D" қол пішініне айналады. Егер саусақтар бұрыннан иілген болса, толық нүкте олардың қысылғанын көрсетеді. Мысалы, екі толық нүктемен көрсетілген шаршы (жабық жұмсақ қол, "S" қол пішіні) "сүт" белгісін білдіреді (мысалы, емшектерді сығу). Төмен қарай бағытталған үшбұрыш (chevron) саусақ буындарының иілуін, ал жоғары қарай бағытталған үшбұрыш (^) саусақ буындарының түзулануын көрсетеді. Яғни, төмен қарай бағытталған үшбұрышы бар 'U' қол пішіні 'N' қол пішініне, ал жоғары қарай бағытталған үшбұрышы бар 'N' қол пішіні 'U' қол пішініне айналады. Біріктірілген екі үшбұрыштан (^^) тұратын зигзаг саусақтардың бірнеше рет және синхронды түрде иілуін білдіреді. Екі сызықты зигзаг саусақтардың синхронды емес қимылдауын немесе дірілдеуін көрсетеді.

Қол қозғалысы

Қолдың кеңістіктегі қозғалысын көрсету үшін жүздеген түрлі жебелер қолданылады. Қозғалыс белгілеуі өте күрделі болады, себебі ол кез келген бір қол тілі үшін қажеттіден дәлірек, сондықтан әртүрлі адамдар бір белгіні әртүрлі жолмен жазуды қалайды. Сол қолмен қозғалыс үшін Δ пішіндес жебе ұшы бос (ақ); оң қолмен қозғалыс үшін ол толық (қара) болады. Екі қол бірдей қозғалғанда, ашық (Λ пішіндес) жебе ұшы қолданылады. Бағыттай, қозғалыс жебелері екі жазықтықты ажыратады: тік жазықтықтағы қозғалыс (жоғары және төмен) сол жақтағы суреттегідей, екі сабақты жебелермен көрсетіледі, ал бір сабақты жебелер еденге параллель қозғалысты (алу-беру) көрсетеді. Сонымен қатар, диагональды жазықтықтағы қозғалыс өзгертілген екі сабақты жебелерді пайдаланады: сабақтағы көлденең сызық қозғалыстың жоғары немесе төмен қарай бағытталғанын көрсетеді, ал толық нүкте жақындап келе жатқан қозғалысты көрсетеді. Бір нәрсенің үстінен немесе астынан өтетін алу-беру қозғалысы үшін өзгертілген бір сабақты жебелер қолданылады, онда жебенің жақын қозғалысты көрсететін бөлігі қалған бөлігінен қалың болады. Бұл белгілер түсінікті, бірақ конвенциялық, сондықтан оларды жеке-жеке үйрену қажет. Түзу қозғалыс екі жазықтықтың сегіз бағытының бірінде болады, мысалы, компастың сегіз негізгі бағытында. Ұзын түзу жебе – шынтақтан қозғалыс, қысқа жебенің артында көлденең сызық бар – билектен қозғалыс, ал қарапайым қысқа жебе – кішкентай қозғалыс. (Қарсы бағытта екі еселенгенде, бұл бас издеуді көрсетеді.) Негізгі жебені кесіп өтетін екінші қисық жебе қол қозғалғанда бұрылуды көрсетеді. (Қарсы бағытта екі еселенгенде, бұл қолды шайқауды көрсетеді.) Жебелер бұрылып, қисық, зигзаг түрінде және айналып жүре алады.

Бет, бас және көз қозғалысы

Көздің бетіндегі жебелер назардың бағытын көрсетеді.

Орналасқан жері

Егер қол қоюшы қол екінші қолдың үстінде немесе жанында болса, оның символы жоғарыда көрсетілген қол пішіндерінің бірі болады. Іс жүзінде, көбінесе қарапайым қол пішіндерінің ғана бір бөлігі қолданылады. Бетке немесе қолдардан басқа дене мүшелеріне жасалған белгілерді көрсету үшін қосымша символдар пайдаланылады. Дөңгелек бас белгісін көрсетеді.

Көрінісі

Түрлі қол тілдерінде, көздер, қабаулар, мұрын қозғалыстары, еңчектер, ауыз қозғалыстары және тыныс өзгерістері сияқты бет қозғалыстарын көрсететін белгілер бар. Бас қозғалысының және көздің бағыты да көрсетілуі мүмкін.

Дене қозғалысы

Иықтар көлденең сызықпен көрсетіледі. Иық пен дене қозғалысын көрсету үшін кішкентай жебелерді қосуға болады. Қажет болған жағдайда, қолдар мен тізелерді де қосуға болады.

Просодия

Сонымен қатар, қозғалыс жылдамдығын, қозғалыстың бірдей уақытта немесе кезекпен болатынын, сондай-ақ тыныс белгілерін көрсететін символдар бар.

Белгілеу

Түрлі тыныш белгілер бар, олар үтір, нүкте, сұрақ және таңдану белгілері сияқты, басқа жазу жүйелеріндегі тыныш белгілерге сәйкес келеді. Олар таңбалар арасында жазылады, және таңба мен одан кейінгі тыныш белгі арасында жол үзілмейді.

Символдардың орналасуы

SignWriting-тің ерекше бір қасиеті – көзге көрінбейтін "белгілік қорапша" ішінде екі өлшемді орналасуын пайдалануы. Қорапшадағы символдардың өзара орналасуы қолдар мен белгі жасауда қатысатын дененің басқа да бөліктерінің орналасуын көрнекі түрде бейнелейді. Осылайша, көптеген сөйлеу тілдеріндегідей, әр сөз ішіндегі әріптердің реті сияқты, әрбір белгілік қорапшадағы символдар арасында тікелей сызықтық байланыс жоқ. Бұл, басқа қол тілі жазуларынан да ерекшеленеді, олар сөйлеу тілдеріндегідей символдарды сызықтық түрде орналастырады. Дегенмен, қол тілдерінде көптеген дыбыстану параметрлері бір мезгілде айтылатындықтан, осы басқа жазулар қол пішіні, орналасуы, қозғалысы сияқты әртүрлі параметрлердің реттілігін анықтау үшін шартты түрде белгіленген қағидаларды қажет етеді. SignWriting-те символдардың бір-біріне қатысты белгі ішінде қалай орналасуы керектігі туралы қағидалар болғанымен, екі өлшемді орналасу басқа қол тілі жазуларына қарағанда еркіндіксіздік пен көрнекілікке ие. Бірақ, әрбір белгіден тыс жазу сызықтық болып, белгілердің уақыт бойынша реттілігін көрсетеді. Белгілер қазіргі кезде көбінесе тік бағаналарда жазылады (бұрын көлденең жазылатын). Белгілік қорапшалар бағана ішінде жоғарыдан төменге қарай орналастырылады, арасында тыныс белгілері болады, ал бағаналар солдан оңға қарай бет бойынша жүреді. Бағана ішінде белгілер ортаға жазылуы мүмкін, немесе дененің оңға, солға жылжуын көрсету үшін "жолақтарда" солға немесе оңға қарай жылдырылуы мүмкін.

Сөздіктердегі белгілердің реттілігі

Саттон белгілерді басым қолдың қандай саусақтары созылғанына қарай он топқа бөледі. Бұл Американдық қол тілінде (ASL) бірден онға дейінгі сандарға баламалы. Әр топ нақты қол пішіні бойынша тағы бөлінеді, содан кейін қолдың жазықтықтағы орналасуына (алдымен тік, содан кейін көлденең), одан кейін қолдың негізгі бағытына (алақан, бүйір, артқы жақ) қарай қайта бөлінеді. Осы бастаманы және Американдық және Бразилиялық қол тілдерінің (LIBRAS) мысалдарын пайдаланып, реттеу жүйесі ұсынылған. SignWriting үшін қолданылатын қазіргі реттеу жүйесі Sign Symbol Sequence деп аталады, ол әр белгіні жасаушы онлайн сөздікке енгізген кезде талдайды. Бұл жүйе қол пішіні, бағдар, жылдамдық, орналасу және сөйлеу сөздіктерінде кездеспейтін басқа да топталған сипаттамалар сияқты белгілер бойынша ішкі реттеуге мүмкіндік береді.

Тиісті әдебиет

Хоффман Диллоуэй, Эрика. 2017 жыл. Өзіңіздің (немесе басқа біреудің) бетіңізді сезіну: Экспрессивті тұрғысынан белгілерді жазу. Тіл мен коммуникация.