Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Метеорит соқтығысынан пайда болған шағыл тәрізді шыны бұрандалар – соқтығыс тастар.
Gravel sized glass beads formed from meteorite impacts
impact rocks
Тектиттер – метеорит соқтығысы кезінде жер бетінен шашыраған материалдан пайдалған қара, жасыл, қоңыр немесе сұр түсті табиғи шыныдан құралған шағыл тәрізді денелер. Бұл терминді австриялық геолог Франц Эдуард Сусс (1867–1941), Эдуард Сусс ұлы ойлап тапқан. Тектиттердің ерекшеліктері:
құрамының салыстырмалы түрде біртекті болуы;
су және басқа ұшқыш заттардың өте төмен мөлшерде болуы;
лехателиериттің көп мөлшерде кездесуі;
микролиттер деп аталатын микроскопиялық кристалдардың жоқтығы;
жергілікті тау жыныстарымен немесе жергілікті шөгінділермен химиялық байланыстың болмауы;
географиялық тұрғысынан кеңінен таралған алқаптарда таралуы.
Tektites are gravel sized bodies composed of black, green, brown or grey natural glass formed from terrestrial debris ejected during meteorite impacts. The term was coined by Austrian geologist Franz Eduard Suess (1867–1941), son of Eduard Suess. Tektites are characterized by:
a fairly homogeneous composition
an extremely low content of water and other volatiles
an abundance of lechatelierite
a general lack of microscopic crystals known as microlites
not having a chemical relationship to the local bedrock or local sediments
their distribution within geographically extensive strewn fields
Сипаттамалары
Тектиттер кейбір жер бетіндегі жанартаулық шыныларға (обсидиандарға) сырттай ұқсас болғанымен, оларды осы шынылардан ерекшелендіретін ерекше физикалық қасиеттері бар. Біріншіден, олар толығымен шыныдан тұрады және жер бетіндегі жанартаулық шыныларға қарамастан, микролиттер мен фенокристалдарын қамтымайды. Екіншіден, кремнийдің мөлшері жоғары (>65 салмақтық %) болғанымен, тектиттердің жалпы химиялық және изотоптық құрамы шиферлер мен ұқсас шөгінді тау жыныстарына жақын, ал жер бетіндегі жанартаулық шынылардың құрамынан мүлдем өзгеше. Үшіншіден, тектиттерде су мөлшері өте аз (<0,02 салмақтық %), бұл жер бетіндегі жанартаулық шынылардан айырмашылығы бар. Төртіншіден, тектиттердегі ағын жолақтарында көбінесе лехателиерит бөлшектері мен жолақтары кездеседі, олар жер бетіндегі жанартаулық шыныларда табылмайды. Соңында, кейбір тектиттерде соққыға ұшыраған және ұшырамаған минералдық түйіршіктердің – яғни кварц, апатит және цирконның, сондай-ақ коэзиттің жартылай балқыған кірінділері бар.
Although tektites are superficially similar to some terrestrial volcanic glasses (obsidians), they have unusual distinctive physical characteristics that distinguish them from such glasses. First, they are completely glassy and lack any microlites or phenocrysts, unlike terrestrial volcanic glasses. Second, although high in silica (>65 wt%), the bulk chemical and isotopic composition of tektites is closer to those of shales and similar sedimentary rocks and quite different from the bulk chemical and isotopic composition of terrestrial volcanic glasses. Third, tektites contain virtually no water (<0.02 wt%), unlike terrestrial volcanic glasses. Fourth, the flow banding within tektites often contains particles and bands of lechatelierite, which are not found in terrestrial volcanic glasses. Finally, a few tektites contain partly melted inclusions of shocked and unshocked mineral grains, i. e. quartz, apatite, and zircon, as well as coesite.
Жіктеу
Морфологиясы және физикалық қасиеттеріне сүйенгенде, тектиттер дәстүрлі түрде төрт топқа бөлінеді. Құрлықта табылғандары дәстүрлі түрде үш топқа бөлінеді: (1) шашыраңқы (стандартты) тектиттер, (2) аэродинамикалық пішіндес тектиттер және (3) Муонг Нонг типті (қабатты) тектиттер. Шашыраңқы пішіндес және аэродинамикалық пішіндес тектиттер көбінесе сыртқы түріне және кейбір физикалық қасиеттеріне қарай ажыратылады. Шашыраңқы пішіндес тектиттер – сантиметр өлшемдес, шар, эллипсоид, тамшы, гиря және оқшауланған балқыған денелерге тән басқа да пішіндерге ие тектиттер. Олар айналмалы сұйықтықтың қатуынан пайда болған деп есептеледі, атмосфералық эрозиядан емес. Аэродинамикалық пішіндес тектиттер, негізінен Австралиялық шашыраңқы аймақтың бөлігі, қосалқы сақина немесе жиекшесі бар шашыраңқы пішіндес тектиттер (түймелер). Осы қосалқы сақина немесе жиекшесі қатты шашыраңқы пішіндес тектиттің атмосфераға жоғары жылдамдықпен қайта кіруі және эрозиялануы кезінде пайда болған деп саналады. Муонг Нонг тектиттері әдетте ірі, 10 см-ден үлкен және 24 кг салмақты, дұрыс емес пішіндес және қабатты тектиттер. Олардың сыртқы түрі массивті, блокты, қабаттарға толы, көптеген қуыстарға ие және циркон, бадделейит, хромит, рутил, корунд, кристобалит және коэзит сияқты минералдық қоспаларды қамтиды.
On the basis of morphology and physical characteristics, tektites have traditionally been divided into four groups. Those found on land have traditionally been subdivided into three groups: (1) splash form (normal) tektites, (2) aerodynamically shaped tektites, and (3) Muong Nong type (layered) tektites. Splash form and aerodynamically shaped tektites are only differentiated on the basis of their appearance and some of their physical characteristics. Splash form tektites are centimeter sized tektites that are shaped like spheres, ellipsoids, teardrops, dumbbells, and other forms characteristic of isolated molten bodies. They are regarded as having formed from the solidification of rotating liquids, and not atmospheric ablation. Aerodynamically shaped tektites, which are mainly part of the Australasian strewn field, are splash form tektites (buttons) which display a secondary ring or flange. The secondary ring or flange is argued as having been produced during the high speed re entry and ablation of a solidified splash form tektite into the atmosphere. Muong Nong tektites are typically larger, greater than 10 cm in size and 24 kg in weight, irregular, and layered tektites. They have a chunky, blocky appearance, exhibit a layered structure with abundant vesicles, and contain mineral inclusions, such as zircon, baddeleyite, chromite, rutile, corundum, cristobalite, and coesite.
Жасы
Төрт шашыраңқы аймақтағы тектиттердің жасы радиометриялық талдау әдістерімен анықталды. Чехияда табылған тектит түрі – молдавиттердің жасы 14 миллион жыл деп есептелді, бұл Германиядағы Nördlinger Ries кратерінің (бірнеше жүз шақырым қашықтықта) суэвит (кратерде табылған соққылық брекчия) радиометриялық талдауы арқылы анықталған жасымен үлкен сәйкестік көрсетеді. Солтүстік Америка аймағындағы тектиттер мен Чесапик шығанағындағы соққы кратері және Пил Сүйеті жағалауындағы тектиттер мен Босумтви көлі кратері арасында да ұқсас келісімдер байқалады. Тектиттердің жасы көбінесе K-Ar әдісімен, іріктеу іздері арқылы даталау, Ar-Ar техникасымен немесе осы әдістердің комбинациясымен анықталады.
The ages of tektites from the four strewnfields have been determined using radiometric dating methods. The age of moldavites, a type of tektite found in the Czech Republic, was determined to be 14 million years, which agrees well with the age determined for the Nördlinger Ries crater (a few hundred kilometers away in Germany) by radiometric dating of Suevite (an impact breccia found at the crater). Similar agreements exist between tektites from the North American strewnfield and the Chesapeake Bay impact crater and between tektites from the Ivory Coast strewnfield and the Lake Bosumtwi Crater. Ages of tektites have usually been determined by either the K Ar method, fission track dating, the Ar Ar technique, or combination of these techniques.
Жер бетіндегі көздер теориясы
Жер және планеталық ғалымдардың басым көпшілігі тектиттердің соққы кратерінің қалыптасуы кезінде шығарылған жер қалдықтарынан тұратынына келіседі. Гипержылдамдық метеорит соқтығысының нәтижесінде туған қатал жағдайларда, жер бетінің шөгінділері мен тау жыныстары еріп, буланып немесе олардың комбинациясынан өтіп, соққы кратерінен сыртқа шығарылды. Соққы кратерінен шығарылғаннан кейін, материал миллиметрден сантиметрге дейінгі өлшемдегі балқыған денелерге айналды, олар атмосфераға қайта кірген кезде тез суып тектиттерге айналып, Жерге құлап, соққы орнынан жүздеген немесе мыңдаған шақырым қашықтықтағы алыс экзекта қабатын құрады. Тектиттердің жерлік тегін нақты дәлелдермен растауға болады. Тектиттердің химиялық және изотоптық құрамы олардың кремнийге бай қабық және шөгінді тау жыныстарының балқыуынан пайда болғандығын көрсетеді, олар Ай бетінде табылмайды. Сонымен қатар, кейбір тектиттерде жерлік шөгінділерге және қабық пен шөгінді тау жыныстарына тән реликт минералдық қосымшалар (кварц, циркон, рутил, хромит және моназит) бар. Сонымен қатар, төрт тектит таралым аймағының үшеуі өздерінің жасы мен химиялық және изотоптық құрамы бойынша белгілі соққы кратерлерімен байланыстырылған. Австралиялық таралым аймағынан алынған тектиттерге қатысты бірқатар геохимиялық зерттеулер осы тектиттердің 167 миллион жыл бұрын ауа райына ұшырап, жиналған юралық шөгінділерден немесе шөгінді тау жыныстарынан тұратынын көрсетті. Олардың геохимиясы Австралия тектиттерінің көзінің 170 миллион жылға жуық стратиграфиялық жас диапазоны бар бір ғана шөгінді формация екенін көрсетеді. Бұл көптеген соққы гипотезаларын тиімді түрде жоққа шығарады. Вербектің тектиттердің ғарыштық тегі туралы ұсынысын австриялық геолог Франц Э. Сусс көп ұзамай қолдады. Кейіннен тектиттердің Айдан сутегімен қозғалатын ірі жанартаулық атқылаулардың нәтижесінде шығарылып, содан кейін ғарышқа ұшып, кейіннен Жерге тектиттер түрінде құлаған материалдардан тұратыны айтылды. Тектиттердің айлық тегін негізінен NASA ғалымы Джон А. О'Киф, NASA аэродинамигі Дина Р. Чапман, метеориттер мен тектиттерді жинаушы Даррил Футрелл және ұзақ жылдар бойы тектиттерді зерттеуші Хэл Повенмайр қолдады. 1950 жылдардан 1990 жылдарға дейін О'Киф тектиттердің химиялық, яғни сирек кездесетін элементтер, изотоптық және жалпы құрамы мен физикалық қасиеттеріне негізделген айлық тегі туралы пікір білдірді. О'Киф, Повенмайр және Футрелл шыны балқымаларының мінез-құлқына сүйене отырып, тектиттерге тән кремний балқымаларының "жайылуы" деп аталатын гомогенденуін жерлік соққы теориясымен түсіндіруге болмайтынын мәлімдеді. Олар сондай-ақ, жерлік соққы теориясы тектиттердегі көпіршіктерді және өте аз су мен басқа ұшқыш заттардың мөлшерін түсіндіре алмайтынын айтты. Бір кезде тектиттердің айлық тегін жақтаған теориялар 1960 жылдары тектиттердің пайда болуына қатысты қызу дау-дамайдың бір бөлігі ретінде айтарлықтай қолдау тапты. Айдан әкелінген ай үлгілеріне қатысты зерттеулер жарияланғаннан бастап, Жер және планеталық ғалымдардың консенсусы айлық жанартаулық тектен гөрі жерлік соққы теориясын жақтауға көшті. Мысалы, айлық тектің теориясының бір мәселесі – шыны балқымаларының мінез-құлқына негізделген оған дәлелдер гипержылдамдық соққылардың қатал жағдайларына тән емес және байланысты емес қысымдар мен температуралардан алынған деректерді пайдаланады. Сонымен қатар, түрлі зерттеулер көрсеткендей, гипержылдамдық соққылар өте аз ұшқыш заттарға ие және өте аз сулылығы бар балқымаларды жасауға қабілетті.
The overwhelming consensus of Earth and planetary scientists is that tektites consist of terrestrial debris that was ejected during the formation of an impact crater. During the extreme conditions created by a hypervelocity meteorite impact, near surface terrestrial sediments and rocks were either melted, vaporized, or some combination of these, and ejected from an impact crater. After ejection from the impact crater, the material formed millimeter to centimeter sized bodies of molten material, which as they re entered the atmosphere, rapidly cooled to form tektites that fell to Earth to create a layer of distal ejecta hundreds or thousands of kilometers away from the impact site. The terrestrial source for tektites is supported by well documented evidence. The chemical and isotopic composition of tektites indicates that they are derived from the melting of silica rich crustal and sedimentary rocks, which are not found on the Moon. In addition, some tektites contain relict mineral inclusions (quartz, zircon, rutile, chromite, and monazite) that are characteristic of terrestrial sediments and crustal and sedimentary source rocks. Also, three of the four tektite strewnfields have been linked by their age and chemical and isotopic composition to known impact craters. A number of different geochemical studies of tektites from the Australasian strewnfield concluded that these tektites consist of melted Jurassic sediments, or sedimentary rocks that were weathered and deposited about 167 Mya. Their geochemistry suggests that the source of Australasian tektites is a single sedimentary formation with a narrow range of stratigraphic ages close to 170 Mya, more or less. This effectively refutes multiple impact hypotheses. Verbeek's proposal of an extraterrestrial origin for tektites was soon seconded by the Austrian geologist Franz E. Suess. Subsequently, it was argued that tektites consist of material that was ejected from the Moon by major hydrogen driven lunar volcanic eruptions and then drifted through space to later fall to Earth as tektites. The major proponents of the lunar origin of tektites include NASA scientist John A. O'Keefe, NASA aerodynamicist Dean R. Chapman, meteorite and tektite collector Darryl Futrell, and long time tektite researcher Hal Povenmire. From the 1950s to the 1990s, O'Keefe argued for the lunar origin of tektites based upon their chemical, i. e. rare earth, isotopic, and bulk, composition and physical properties. O'Keefe, Povenmire, and Futrell claimed on the basis of behavior of glass melts that the homogenization, which is called "fining", of silica melts that characterize tektites could not be explained by the terrestrial impact theory. They also argued that the terrestrial impact theory could not explain the vesicles and extremely low water and other volatile content of tektites. At one time, theories advocating the lunar origin of tektites enjoyed considerable support as part of a spirited controversy about the origin of tektites that occurred during the 1960s. Starting with the publication of research concerning lunar samples returned from the Moon, the consensus of Earth and planetary scientists shifted in favor of theories advocating a terrestrial impact versus lunar volcanic origin. For example, one problem with the lunar origin theory is that the arguments for it that are based upon the behavior of glass melts use data from pressures and temperatures that are vastly uncharacteristic of and unrelated to the extreme conditions of hypervelocity impacts. In addition, various studies have shown that hypervelocity impacts are likely quite capable of producing low volatile melts with extremely low water content.