Кіріспе

Торнадо туралы ескерту (SAME коды: TOR) – ауа райын болжау агенттіктерінің торнадоның тікелей жолындағы немесе оны тудыруға қабілетті дауылды найзағай аймағына жасайтын, сондай-ақ аталған аймақтағы адамдарға жасынуға кеңес беретін хабарлама. Қазіргі заманғы ауа райын бақылау технологиясы, мысалы, Допплер радары, дауылдың айналуын анықтай алады, бұл торнадо пайда болуына дейін ерте ескерту беруге мүмкіндік береді. Мұндай ескертулер көбінесе ауа райына байқаушылар немесе жұртшылық, сондай-ақ құқық қорғау органдары мен жергілікті төтенше жағдайларды басқару қызметкерлері торнадоны, түтікшелі бұлтты немесе қабырғалы бұлтты көргенде де шығарылады. Радар қолжетімді болмағанда немесе жеткіліксіз болғанда, мұндай нақты мәліметтер өте маңызды. Атап айтқанда, торнадо радардың қамту аймағындағы үзілісте пайда болуы мүмкін, мұндай жағдайлар АҚШ-та белгілі. Ескертуді АҚШ-тағы Дауылды болжау орталығы (SPC) және басқа елдердегі тиісті аймақтық болжау агенттіктері немесе ұлттық қауіпті ауа райы басшылық орталықтары жасайтын торнадоға қадағалаумен шатастыруға болмайды, ол тек торнадо пайда болуына жағдайдың қолайлы екенін көрсетеді. Торнадо туралы ескерту, әдетте, торнадоға қадағалаудан жоғары деңгейдегі ескерту болғанымен, АҚШ-та одан да жоғары деңгейдегі ескертумен – ресми ескерту мәліметтеріне қосылатын мәтіндік тұжырымдамамен – салыстырылуы мүмкін, бұл тығыз қоныстанған аймақтағы күшті торнадо туралы хабарлайды. Торнадоға қадағалау міндетті түрде ескерту беру үшін қажет емес; торнадо туралы ескертулер кейде торнадоға қадағалау белсенді болмаған кезде де (яғни, қатты дауылға қадағалау белсенді болғанда немесе ешқандай қадағалау болмағанда) беріледі, егер қатты дауыл пайда болып, оның торнадосы немесе күшті айналуы расталса.

Ерте тарих

Торнадо туралы алғашқы ресми болжам мен ескертуді АҚШ Әуе күштерінің капитаны (кейін полковник) Роберт С. Миллер мен майор Эрнест Фоубуш 1948 жылғы 25 наурызда жасады. Мұндай алғашқы болжам 1948 жылғы 20 наурызда болған оқиғалардан кейін жасалды; Миллер – Калифорниялық, үш апта бұрын Тинкер әуе күштері базасына келген. Сол күні кешке ол базаның Әуе райы қызметі кеңсесінде кешкі ауысымда болжамшы ретінде жұмыс істеуге тағайындалды, АҚШ-тың ауа райы бюросының жер бетінен және жоғарыдан алынған карталарын талдады. Бұл карталарда Оклахома үстіндегі атмосфераның тұрақсыздығы мен ылғалдылығы көрсетілмеген, бұл жағдай найзағайдың пайда болуына мүмкіндік беретін еді. Ол түнгі уақытта құрғақ ауа райы болатынын қате болжады. Бірақ Оклахома-Ситидің оңтүстік-батысында найзағайлар пайда болды. Сағат 21:30-да Уилл Роджерс әуежайынан келген болжамшылар Тинкерге ескерту жіберді: қалаға жақындап келе жатқан дауыл желдің күшті соғуын және «Оңтүстіктен солтүстікке қарай қозғалатын торнадо!» деген хабарламаны әкелді. База қызметкерлері Миллермен бірге жұмыс істейтін штаб-сержант жазған ескертуді алды. Бірнеше минуттан кейін, шамамен сағат 22:00-де, бұрқасын Тинкерді шарпып, бірнеше әскери ұшаққа зақым келтірді (жалпы залал 10 миллион долларға бағаланды). Ұшақтарды база аумағынан шығарып алып үлкермеді. Келесі күні Вашингтондан Тинкерге келген бес генералдан тұратын комиссия отырысында болған тергеуден кейін, 20 наурыздағы торнадо «қазіргі технологиялық деңгейде болжау мүмкін емес Құдайдың ісі» деп шешілді. База командирі генерал Фред Борум Миллер мен Фоубушқа торнадолық найзағайларды болжау әдістерін қарастыру жөніндегі комиссия ұсынған кеңесті орындауды тапсырды. Келесі үш күн ішінде Миллер мен Фоубуш бұрынғы торнадо оқиғаларының есептерін және карталарын зерттеп, торнадоның пайда болуына қолайлы атмосфералық жағдайларды анықтауға тырысты. Олар осы құбылысты болжау үшін белгілі бір дәрежеде дәлдікке қол жеткізуді мақсат етті. Сол кезде торнадо қалай пайда болады зерттелмеген еді. Бірақ әскери радарлар болжау үшін бейімделіп жатты, бұл болжамшыларға дауылдың контурларын көруге мүмкіндік берді, бірақ оның ішкі сипаттамаларын, мысалы айналуын көре алмады. Миллер мен Фоубуш жасаған атмосфералық құбылыстар туралы зерттеулер олардың алғашқы болжамына көмектесті. Күннің жер бетінен және жоғарыдан алынған карталары 20 наурыздағы жағдайлардың 25 наурызда да сақталғанын көрсетті. Олар Орталық Оклахомада кешкі және түнгі уақытта торнадо қаупі жоғары екендігіне тоқталды. Миллер мен Фоубуш өздерінің торнадо болжамдарын Америка Қызыл Крестіне және Оклахома тас жолы патруліне жіберді. Олар АҚШ-тың ауа райы бюросының Оклахома-Сити кеңсесінің бас метеорологы Уильям Моганға (оларға болжамдарын жақсартуға көмектесетін қосымша мұрағатталған ауа райы деректерін берген) осы агенттіктерге хабарлауға рұқсат берді. Болжамдардың салыстырмалы дәлдігі олардың сенімділігі және ауа райы ескертулерін беру құзыреті әскери немесе азаматтық агенттіктерге тие ме деген пікірталасқа қайта ортақ болды. Бұл саясаттың жанама салдары ретінде 1950 жылдарға дейін торнадоға байланысты қазалардың саны арта түсті. 1948 жылға дейінгі кейбір оқиғалар (мысалы, АҚШ тарихындағы ең қасіретті торнадо – 1925 жылғы наурыздағы Три-Стейт торнадосы және 1947 жылғы сәуірдегі Глэзиер-Хиггинс-Вудворд торнадолары) 100-ден астам адамның өміне қиындық тудырды. 1938 жылы ауа райы бюросы төтенше жағдайларды басқару қызметкерлеріне таратылатын ауа райы өнімдерінде «торнадо» сөзін қолдануға тыйым салды. Бюро 1940 жылдардың басында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оқ-дәрі зауыттары мен стратегиялық зауыттардағы жұмысшыларды торнадодан ескерту үшін ерікті дауылды бақылаушылар желісін құрды. Америкалық метеорологиялық қоғам Миллер мен Фоубушқа 1950 жылы Сент-Луисте өткен ұйымның жиналысында торнадоларды болжау әдістемесін ұсынуға келісті. Олардың өткен торнадоларды сәтті болжауы туралы баспасөз хабарларынан кейін, AMS өкілдері презентацияны жұртшылыққа ашуға шешім қабылдады.

Канада

Канадада Экология және климаттық өзгерістер министрлігі Ванкувер, Эдмонтон, Виннипег, Торонто, Монреаль және Дартмут қалаларындағы аймақтық метеорологиялық қызмет кеңселерi арқылы белгiлi бiр муниципалитеттер мен халық санағы аудандары үшін торнадо туралы ескертулер шығарады. Шығару шарттары АҚШ Ұлттық ауа райы қызметiнiң шарттарына ұқсас болғанымен, метеорологиялық қызмет шығарған торнадо ескертулерi торнадолық дауылдың тiкелей жақын жолында болмаған, бiрақ ескерту мерзiмiнде жақын орналасқан дауылдардан торнадо пайда болуына жағдай жасайтын аймақтарды қамтуы мүмкiн (бұл АҚШ Дауыл болжау орталығы шығарған торнадо сағаттарына қарағанда кiшiрек жалпы аумақты қамтиды). Ескертулер телерадио және онлайн ақпарат құралдары, сондай-ақ Weatheradio Canada арқылы халыққа жеткiзiледi; дауылдың күшiне және аймақтық кеңсе шешiмiне байланысты ескертудi белсендiру қажет болуы мүмкiн. Онтарио төтенше жағдайларды басқару басқармасы 2008 жылы жүйе енгiзiлгеннен кейiн, Экология және климаттық өзгерiстер министрлiгi шығарған торнадо ескертуi бойынша провинцияның кейбiр аудандарына қызыл ескерту жариялайды және жергiлiктi үкiметтер мен ақпарат құралдары бағдарламаға қатысқан жағдайда торнадо ескертуiн тоқтатуға мүмкiндiк алады.

Австралия

Австралияда торнадо туралы ескертулерді Метеорология бюросының (BOM) Мельбурн доклендс, Аделаида, Дарвин, Перт және Брисбен қалаларындағы аймақтық кеңселері жасайды. BOM жасайтын торнадо туралы ескертулер, ауа райы туралы хабарлау аймағында күтілетін салдарды қамтитын жалпы ескерту немесе дауылды ауа райы радар қашықтығында болғанда, қолданыстағы дауылдарды және 60 минутқа дейін болжамды қозғалыс бағытын көрсететін картасы бар егжей-тегжейлі ескерту түрінде болады. Ескертулер телеарналар мен интернеттегі ақпарат құралдары арқылы, сондай-ақ "Австралиядағы төтенше жағдай туралы ескерту" жүйесін іске қосу арқылы жергілікті телерадиостанцияларға (стандартты төтенше жағдай туралы ескерту сигналы дыбысы арқылы), SMS-хабарламалар және автоматты тұрғын телефондары арқылы халыққа таратылады. Торнадо және өрт дабылы "Австралиядағы төтенше жағдай туралы ескерту" жоспарының, Жоғары Білім және Төтенше Жағдайлар Министрлігінің (HHEM) жоспарының, Австралия Төтенше Жағдайлар Министрлігінің жоспарының, Үкімет жоспарының және Австралия Үкіметі жоспарының бір бөлігі болып табылады.

Торнадо туралы ескерту

Көптеген жылдар бойы, 1980 жылдардың басына дейін, Ұлттық ауа райы қызметі "торнадо туралы ескерту" деп белгіленетін, торнадо туралы хабарлаудың аралық түрін қолданды және агенттіктің жергілікті болжау кеңселерi арқылы шығарылды, ол торнадо пайда болу мүмкүндігін көрсететін. Теория бойынша, торнадо туралы ескертулер бұлттардағы көрінетін айналу және воронкалы бұлттың пайда болуына нұсқау беретін басқа да құбылыстар сияқты жағдайларды қамтыды. Ұлттық ауа райы қызметінің осы хабарламаны пайдалануы 1974 жылдан кейін азайды, бірақ ол әртүрлі БАҚ, жергілікті Ұлттық ауа райы қызметі кеңселерi және басқа да ұйымдар шығарған қоғамдық ақпараттық материалдарда тағы он жылға жуық уақыт көрсетіліп келді. Бұрын торнадо туралы ескертулерді қажет еткен талаптар қазір көбінесе торнадо туралы ескертуге әкеледі, онда ескерту айналудың бір немесе басқа жолмен анықталғаны, бұлт қабырғасы пайда болғаны немесе торнадо байқалғаны немесе анықталғаны туралы нақтылаушы түсіндірмелер беріледі. Торнадо туралы ескертулерге де, ескертулерге де бірден жасырыну керек, сондықтан оларды ажырату, әсіресе дауылды болжау әдістері жақсарғандықтан, маңызды емес сияқты көрінеді. Торнадо туралы ескертулер, Доплер радарының пайда болуымен толығымен жойылды, ол оқытылған бақылаушылар мен жұртшылыққа қарағанда айналмалы воронкалы бұлттардың пайда болуын ертерек анықтай алады. Радарлар жалған оң нәтижелердің азаюына көмектесіп, дауылдың түрі, күші және нақты орналасқан жері туралы жұртшылықтың ұғымсыздығын азайтады. 1974 жылғы "Супер жарылысынан" кейін ресми түрде шығарылған соңғы торнадо туралы ескертулер талқыланды.

Өрт торнадосы туралы ескерту

2020 жылдың 15 тамызында тарихта алғаш рет Ұлттық ауа райы қызметі Лоялтон өрті салдарынан зардап шеккен Калифорния штатының оңтүстік-шығыс Лассен округі үшін өрт торнадосын тудыруға қабілетті пирокумулонимбусқа байланысты дабыл жариялады.

Торнадоның төтенше жағдайы

Ұлттық метеорологиялық қызмет торнадо төтенше жағдайын жариялау мүмкіндігіне ие, бұл тығыз қоныстанған аймаққа ірі, өте күшті торнадоның шабуылдау қаупі болғанда таратылатын, ресми емес, күшейтілген тұжырымдамасы бар ауа райы туралы хабарлама. Бұл ауа райы хабарламасының санаты торнадоға қатысты ең жоғары және шұғыл деңгей болып табылады, бірақ ол ресми емес ескерту құралы. Алғашқы торнадо төтенше жағдай 1999 жылдың 3 мамырында жарияланды, сол кезде F5 торнадо Оклахома-Сити қаласының оңтүстік бөліктеріне соқтығып, 1 миллиард доллардан астам зиян келтірді. Кейбір жағдайларда, мысалы, 2002 жылдың 20 қыркүйегінде Индианаполис, Индиана қаласының аймағына соққан F3 торнадосы кезінде, торнадо туралы ескертумен бірге төтенше жағдай жарияланды. Барлық расталған торнадолар "торнадо төтенше жағдайы" деп қарастырылмайды, және мұндай хабарламалар көбінесе торнадоның адам өмірі мен мүлікке қауіпті деңгейде күшті екеніне сенген кезде жарияланады.