Кіріспе
Ауа райын қасақана өзгерту немесе манипуляциялау әрекеті. Ауа райын өзгерудің ең көп таралған түрі – бұлт себу, ол жауын-шашын немесе қар-жауын мөлшерін арттырады, көбінесе жергілікті су қорын молайту мақсатында. Ауа райын өзгерудің мақсаты зиянды ауа райы құбылыстарын, мысалы, ақжайын немесе дауылдарды болдырмау, немесе әскери немесе экономикалық соғыс тактикасы ретінде жауға зиянды ауа райы туғызу болуы мүмкін, мысалы, Вьетнамдағы муссонды ұзарту үшін бұлттар себілген «Попай» операциясы сияқты. Ауа райын соғыста өзгерту БҰҰ-ның Қоршаған ортаны өзгерту жөніндегі конвенциясымен тыйым салынған.
Weather modification is the act of intentionally manipulating or altering the weather. The most common form of weather modification is cloud seeding, which increases rainfall or snowfall, usually for the purpose of increasing the local water supply. Weather modification can also have the goal of preventing damaging weather, such as hail or hurricanes, from occurring; or of provoking damaging weather against an enemy, as a tactic of military or economic warfare like Operation Popeye, where clouds were seeded to prolong the monsoon in Vietnam. Weather modification in warfare has been banned by the United Nations under the Environmental Modification Convention.
Тарих
Солтүстік Еуропада кең таралған сенім бойынша, оқ ату нөсердің алдын кетеді, сондықтан көптеген ауыл шаруашылық қалалары оқ-дәрісіз зеңбіректерден атып тұрды. Жеті жылдық соғыс, Наполеон соғыстары және Америка Азамат соғысының ардагерлері әрбір ірі шайқастан кейін жаңбыр жауғанын хабарлады. Олардың әңгімелері «Соғыс және ауа райы» жинағында жарияланғаннан кейін, АҚШ Соғыс министрлігі 19 ғасырдың соңында Техаста жарылыс жасау үшін 9 000 долларлық оқ-дәрі мен жарылғыш заттар сатып алды, осылайша су буын жаңбырға айналдыруды үміттенеді. Роберт Дьеренфорт бақылауындағы сынақ нәтижелері нақты болған жоқ. Вильгельм Рейх 1950 жылдары бұлттарды жару тәжірибелерін жүргізді, бірақ олардың нәтижелері күмәнді және ғылыми қауымдастық тарапынан кеңінен қабылданбады. 1954 жылдың қараша айында Тайланд Корольдік жаңбыр жасау жобасы (тай тілінде: โครงการฝนหลวง) Король Бумибол Адульядеж бастауымен іске қосылды. Ол көптеген аймақтарда құрғақшылық мәселесі бар екенін анықтады. Тайландтағы егістік жердің 82 пайызынан астамы жаңбырға тәуелді болды. Тайланд шаруалары судың жетіспеуінен егін өсіре алмады. Корольдік жаңбыр жасау жобасы 1969 жылдың 20 шілдесінде оның бұйрығымен Хао Яй ұлттық паркінде алғашқы жаңбыр жасау әрекеті жасалды. Құрғақ мұздың ұсақ түйіршіктері бұлттарға себілді. Хабарлама бойынша, кейбір жерлерде жаңбыр жауды. 1971 жылы үкімет Тайланд Ауыл шаруашылығы және кооперативтер министрлігінің құрамында Жасанды жаңбырды зерттеу және дамыту жобасын құрды. 2011 жылдың қаңтар айында бірнеше газеттер мен журналдар, соның ішінде Ұлыбританияның Sunday Times және Arabian Business басылымдары, Біріккен Араб Әмірліктерінің астанасы Абу-Даби үкіметінің қолдауымен жүргізілген ғылыми зерттеулер нәтижесінде 2010 жылдың шілде және тамыз айлары аралығында Оманмен шекараға жақын Аль-Айн қаласының маңында 50-ден астам жасанды жаңбыр жасалғанын хабарлады. Бұл жасанды жаңбырлар кейде жергілікті тұрғындарды таң қалдыратын нөсер, қатты жел және найзағайға әкеп соқты. 2008 жылғы Пекин Олимпиадасы алдында Қытай үкіметі жауын-шашынды белгілі бір деңгейде бақылай алатынын және Ойындарға нашар ауа райының кедергі келтірмейтінін мәлімдеді. Осы мақсатта ұлттық ауа райын бақылау кеңсесіне бағынатын Бейжің ауа райын өзгерту кеңсесі атты үкіметтік кеңсе құрылды.
Бұлтты себу
Бұлтты себу – жауын-шашынды күшейтудің кең таралған әдісі. Бұлтты себу дегеніміз – бұлттардың дамуына әсер ету үшін, әдетте жауын-шашынды арттыру мақсатымен, күміс йодид сияқты ұсақ бөлшектерді бүркуді қамтиды. Бұлтты себу ауада су буы болған кезде ғана тиімді. Сыншылардың пікірінше, осыған дейін жаңбыр жауатын жағдайларда ғана нәтижелер байқалады. Бұл әдіс құрғақшылыққа бейім елдерде, соның ішінде АҚШ, Қытай, Үндістан және Ресейде қолданылады. Қытайда құрғақ аймақтарда оған тәуелділік сезіледі, сондай-ақ Пекин сияқты құрғақ және ауасы қатты ластанған жерлерде "ауаны тазалау" үшін де қолданылады деген күдік бар. АҚШ-тың таулы аймақтарында, мысалы, Роки таулары мен Сьерра-Невадада бұлтты себу 1950 жылдан бері қолданылып келеді. Project Cirrus – 1947-1952 жылдар аралығында General Electric компаниясының ауа райын өзгертуге жасаған әрекеті. Осы кезеңде АҚШ Әуе күштерінің бақылауымен күміс йодид қолданылып, қарлы борандар мен дауылдар жасауға тырысты. General Electric оң нәтижелерді хабарлағанмен, тәжірибелерінің әртүрлі пікір тудыратынын мойындады. Біріккен Араб Эмираттары 2000 жылдардан бері бұлтты себуді жүзеге асырып келеді және жауын-шашынды жылына 15-30% арттыруды мақсат етеді. Қолданылатын материалдар – калий хлориді, натрий хлориді, магний және басқа да заттар.
Қоғамдық
Ауа райын өзгертуге қатысты жеткілікті жүйелердің болмауы қатаң салдарға алып келуі мүмкін. "2009 жылы Сауд Арабиясының батысындағы Джидда қаласы су тасқынынан зардап шекті, нәтижесінде 100-ден астам адам қаза болды; бұл елде тиімді дренаж жүйесінің неге жоқ екені туралы сұрақтар тудырды".
Дауылдың алдын алу
Stormfury жобасы тропикалық дауылдарды әлсірету мақсатымен ұшақтарды дауылдың ішіне жіберіп, оның көз қабырғасына күміс йод шашу арқылы жүзеге асырылды. Жоба 1962 жылдан 1983 жылға дейін АҚШ үкіметімен жүргізілді. 1958 жылы көмір шаңы қолданып ұқсас жоба іске асырылды, бірақ нәтижелері нақты болған жоқ. Құйынды дауылдардың зиянды әсерін азайту үшін түрлі әдістер ұсынылды. Массачусетс технология институтының ғалымы Моше Аламаро келе жатқан дауылдың жолын бұзу үшін кішігірім дауылдарды тудыруға арналған жоғары бағытталған реактивті қозғалтқыштары бар баржаларды пайдалануды ұсынды; сыншылар реактивті қозғалтқыштардың көзге көрінерлік әсер етуге жеткілікті күшті болатынына күмән келтіреді. 2002 жылы МТИ-нің Керри Эммануэль жүргізген тәжірибелер дауылдық желдер мұнай жабынының құрылымын бұзып, оны тиімсіз ететінін көрсетті. NOAA жүргізген сандық модельдеулер көрсеткендей, бұл тропикалық циклон сияқты ірі жүйелер үшін тиімді шешім бола алмайды. 19 ғасырдан бері кейбір шаруалар апатты дауылдан сақтану үшін қар пушкаларын қолданып келеді, бірақ олардың тиімділігін растайтын сенімді ғылыми дәлелдер жоқ. Тағы бір жаңа дауылға қарсы технология – тропикалық циклонның құрылысын бұзу үшін оның көз қабырғасына теңіз суын сорып, желге тарату әдісі.
Әскери қызметте
"Попай" операциясы – 1967 жылдан 1972 жылға дейін АҚШ әскері жүргізген жоғары құпиялы операция. Мақсаты – Оңтүстік-Шығыс Азиядағы муссонның мерзімін ұзарту. Көп мөлшердегі жауын Вьетнам армиясының тактикалық логистикасын тиімсіз етуге жеткілікті болды. "Попай" операциясы соғыста ауа райын өзгерту технологиясын алғаш рет табысты қолдану болып саналады. Ол жарияланғаннан кейін, Экологиялық өзгерту конвенциясы (ENMOD) бойынша соғыста ауа райын өзгертуге тыйым салынды. 1997 жылғы наурыз айында жарық көрген "Жақсы ниетті ауа райын өзгерту" еңбегінде Әскери-әуе күштерінің майоры Барри Б. Кобл ауа райын өзгерту ғылымының бар екенін айта келіп, осы саланың дамуын, әсіресе Пентагон мен ЦРУ-ның ең бейшара идеологиялық жауыздарының қолында болған оқиғаларды баяндайды. Ауа райын өзгертуді құрамында қамтитын алғашқы ғылыми бақыланатын және мониторингіленген тәжірибе 1948 жылы метеорологиялық қауымдастық тарапынан мойындалды. Доктор Ирвинг Лангмуир Нью-Мексикода жаңбыр жаудыру үшін бұлттарды жасанды түрде себу арқылы алғашқы тәжірибелер жүргізген кезде, оның тәжірибелері оң нәтижелер көрсетті – бұл салаға бірден зор қызығушылық тудырды. Әлемнің көптеген елдері ауа райын өзгертумен айналысады. Ресейліктер бұрқасынды бақылау үшін ауа райын өзгертуді пайдалануға ұзақ уақыттан бері қызығушылық танытып келеді. 1990 жылдары Әскери-әуе күштері штабының бастығы Рональд Р. Фоглмен болашақта АҚШ-тың әуе және ғарыш күштерінің үстемдігін сақтау үшін қажетті ұғымдарды, қабілеттерді және технологияларды зерттеуге нұсқау берді.
АҚШ пен Канада арасындағы келісім
1975 жылы АҚШ және Канада Біріккен Ұлттар Ұйымының басшылығымен ауа райын өзгертү жөніндегі ақпарат алмасу туралы келісім жасасты.
1977 жылғы БҰҰ-ның қоршаған ортаны өзгерту туралы конвенциясы
Ауа райын өзгерту, әсіресе жауынгерлік ауа райы соғысы, "Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 31/72 қарары, TIAS 9614 қоршаған ортаны өзгерту техникаларын әскери немесе басқа да жауынгерлік мақсатта пайдалануға тыйым салу туралы конвенциясы" арқылы қарастырылды. Конвенция 1977 жылдың 18 мамырында Женевада қол қойылды, 1978 жылдың 5 қазанында күшіне енді, АҚШ президенті Джимми Картер 1979 жылдың 13 желтоқсанында ратификациялады, ал АҚШ ратификациялық құжаты 1980 жылдың 17 қаңтарында Нью-Йоркте тапсырылды.
АҚШ Ұлттық мұхит және атмосфералық басқару басқармасы
АҚШ-та Ұлттық мұхит және атмосфералық басқарма 1971 жылы қабылданған 92-205 заңының және 15 USC § 330B-нің негізінде, Сауда министрінің тапсыруымен ауа райын өзгерту жобаларының тізімін жүргізеді.
Теннессидің заңдары
Теннесси штатының HB 2063/SB 2691 заң жобасы 2024 жылдың 11 сәуірінде заңға қол қойылды. Бұл заң Теннесси штатында "температураға, ауа райына немесе күн сәулесінің қарқындылығына әсер ету мақсатында" химиялық заттарды "қасақана енгізуге, таратуға немесе шашуға" тыйым салады. Заң жобасының мәтінінде «хемиотраил» конспирологиялық теориясы туралы тікелей айтылмаған, бірақ заң жобасының ұсынушысы, сенатор Стив Саузерленд, бұл заңның мақсаттарының бірі екенін мәлімдеді.
Дін мен мифологияда
Ауа райын бақылауға арналған сиқырлы және діни амалдар түрлі мәдениеттерде кездеседі. Ежелгі Үндістанда яджня, яки мантра оқу және құрбан шалу рәсімдерін ришилер жаңбыр аз болатын аймақтарда кенеттен жаңбыр жаудыру үшін орындаған. Кейбір американдықтар мен еуропалықтар да жаңбыр шақыруға қабілетті ритуалдарға ие болған. Ал фин халқының ауа райын басқара алатынына сенгендер де болды. Осыдан келіп, викингтер финдерді теңіз шабуылдарына алып жүруден бас тартқан. Бұл сенімнің іздері ХХ ғасырға дейін сақталды, кейбір кеме экипаждары фин теңізшілерін қабылдауға тартынды. Жаңа заманның басында адамдар шайқас кезінде зеңбіректер мен басқа да қарулардың оқ атуы көбінесе жауын-шашынның басталуына себеп болатынын байқады. Грек мифологиясында Ифигения Троя соғысының бастапқы кезеңінде Ахилл флотын тоқтатып тұрған Артемида қаһарынан құтылу үшін құрбандыққа шалынды. Гомердің "Одиссеясында" желдің иесі Эол Одиссей мен оның серіктеріне төрт желді бір қапқа салып сыйлады. Бірақ теңізшілер Одиссей ұйықтағанда олжа іздеп қапты ашып, нәтижесінде қатты дауылдан жолдан тайып кетті. Ежелгі Римде лапис маналис – Рим қаласының сыртындағы Марс храмында сақталған қасиетті тас еді. Римде құрғақшылық болғанда, тас қалаға сүйреліп әкелінетін. Шотландияның Бервик сиқыршылары Шотландия королі Яков VI-ны кемесімен бірге суға батыру үшін қара магия арқылы дауыл шақыруға тырысқандары үшін кінәлі деп танылды. Скандинавиялық сиқыршылар желді қаптарға салып немесе ағаш таяқтарға тоғытып сататындарын айтқан; олар осы қаптарды теңізшілерге сатқан, олар желдің жоқтығында оларды босата алатын. Наварраның түрлі қалаларында құрғақшылық кезінде жаңбыр беру үшін Әулие Петрге дұғалар тіленген. Егер жаңбыр жаумаса, Әулие Петрдің мүсіні шіркеуден алынып өзенге тасталатын. Еврей кітабында Илияс пайғамбардың Ахав патшаға нұсқауымен, жаңбыр жаумайтыны айтылған. Кейіннен Илияс жаңбыр шақырып, жер қайта гүлденген. Жаңа өсиетте Иса Мәсіхтің дауылды сөз арқылы тоқтатуы жазылған. Ислам дінінде құрғақшылық кезінде Алладан жаңбыр тілеу үшін Салат әл-Истиска (Жаңбырға дұға) оқылады.
Құрлық теориясы
Ауа райын өзгерту, климаттық инженериямен қатар, қастандық теорияларында жиі кездесетін тақырып. «Химиялық іздер» қастандық теориясы соққы жарықтарының ауа райын және басқа да құбылыстарды өзгерту үшін химиялық түрлендірілетінін болжайды. Басқа теориялар жоғары жиілікті белсенді ауралық зерттеу бағдарламасы сияқты ғылыми инфрақұрылымды да араластыруға тырысады.
Әдебиетте
Франк Герберттің "Дюна" сериясында ауа райын бақылау технологиясы, негізінен Аракис планетасында қолданылады. Бұл технология жеке өмірді сақтап қалу үшін, сондай-ақ Империядан халықтың нақты санын және планетаны түрлендіру жоспарларын жасыру үшін пайдаланылады. Chapterhouse планетасында Bene Gesserit осы планетаны шөлге айналдыруды көздейді. Ауа райын өзгерту қабілеті супергеройлар әдебиетінде жиі кездесетін супер күшке айналған. Мысалы, Marvel Comics кейіпкері Storm. "Көбелекті ит шары" атты балалар кітабында Chewandswallow қаласында ауа райының орнына тамақ жауады, бірақ бұл жағдай тым нашарлап, тұрғындар басқа қалаға көшуге мәжбүр болады. Осы кітап бойынша түсірілген фильмде қаладан шеттетілген ғалым Флинт Локвуд бұлттардағы суды тамаққа айналдыратын машина жасайды.