Кіріспе

Шығыс Германияның құпия полициясы – Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігі (Ministerium für Staatssicherheit, ; қысқартылып "MfS"), көбінесе Штази деп аталады, Штатсзехерайттің (Staatssicherheit) қысқартылған түрі, 1950 жылдан 1990 жылға дейін Шығыс Германияның (ГДР) мемлекеттік қауіпсіздік қызметі болды. Шығыс Германиядағы Штазидің функциясы Кеңес Одағындағы КГБ-ның функциясына ұқсас болды – ол мемлекеттік билікті сақтау құралы ретінде, яғни "Партияның қалқаны мен қылышы" (Schild und Schwert der Partei) ретінде қызмет етті. Бұл, негізінен, азаматтық хабаршылар желісін пайдалану арқылы іске асырылды. Бұл ұйым Шығыс Германияда шамамен 250 000 адамды қамауға ықпал етті. Штази сонымен қатар ГДР-ден тыс жерде өзінің бағынышты шетелдік барлау қызметі – Барлау кеңсесі немесе Бас басқарма А (Hauptverwaltung Aufklärung немесе HVA) арқылы тыңшылық және басқа да құпия операцияларды жүргізді. Оның қызметкерлері Батыс Германияның террористерімен байланыс орнатып, кейде олармен ынтымақтасты. Штазидің бас кеңсесі Шығыс Берлинде орналасқан, Берлин Лихтенбергтегі кең кешені мен қала бойынша бірнеше кішігірім нысандары болды. Штазидің ең ұзақ қызмет еткен басшысы Эрих Миелке ГДР-дің 40 жылдық тарихының 32 жылында (1957–1989 жж.) ұйымды басқарды. Маркус Вольф басшылығымен HVA (Hauptverwaltung Aufklärung) (1952–1986 жж. Leiter der HVA лауазымында) Суық соғыстың ең тиімді барлау агенттіктерінің бірі ретінде танылды. 1989–1991 жылдарғы Германияның қайта бірігуінен кейін, Штазидің кейбір қызметкерлері жасаған қылмыстары үшін сотталды, ал Штази миллиондаған шығыс немiстер туралы жинаған қадағалау файлдары құпиясы ашылып, барлық азаматтар өздерінің жеке істерімен танысуға мүмкіндік алды. Штази мұрағаттары 2021 жылдың маусымына дейін сақталды, содан кейін Германия Федералдық мұрағатының құрамына енді.

Жасау

Штази 1950 жылдың 8 ақпанында құрылды. Вильгельм Зайссер ГДР-дің алғашқы Мемлекеттік қауіпсіздік министрі болды, ал Эрих Мильке оның орынбасары еді. Зайссер 1953 жылғы маусым көтерілісінен кейін СЭД Бас хатшысы Уолтер Ульбрихтті қызметтен шеттетуге тырысты, бірақ оның орнына Ульбрихт оны қызметтен алып тастап, Эрнст Вуллвеберді тағайындады. 1953 жылғы маусым көтерілісінен кейін Политбюро аппаратты Мемлекеттік хатшылық деңгейіне төмендетуге және оны Вилли Стоп басқаратын Ішкі істер министрлігіне біріктіруге шешім қабылдады. Мемлекеттік қауіпсіздік министрі бір уақытта Мемлекеттік қауіпсіздік мемлекеттік хатшысы болып тағайындалды. Штази 1955 жылдың қараша айына дейін осы мәртебеде болды, содан кейін министрлік статусына қайта оралды. Вуллвебер 1957 жылы Ульбрихт пен Эрих Хонеккермен туындаған жанжалдардан кейін отставкаға кетті, ал оның орнын оның орынбасары Эрих Мильке иеленді. 1957 жылы Маркус Вольф Штазидің Бас барлау басқармасының (HVA) басшысы болды, ол Штазидің шетелдік барлау бөлімі еді. Барлау қызметінің басшысы ретінде Вольф Батыс Германияның үкімет, саяси және бизнес орталықтарына тыңшылар арқылы енуде үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Ең әсерлі жағдай – Гюнтер Гийом ісі, ол 1974 жылдың мамыр айында Батыс Германия канцлері Вилли Брандтың құлауына әкелді. 1986 жылы Вольф зейнеткерлікке шығып, оның орнын Вернер Гроссман басты.

Халықаралық операциялар

Германияның қайта бірігуінен кейін Штазидің халықаралық әрекеттерінің жария болуына байланысты ақпараттар тарады, мысалы, Батыс Германияның «Қызыл Армия фракциясы» мүшелеріне әскери оқыту жүргізгені белгілі болды.

Мысалдар

ШТАЗИ сарапшылары Эфиопия үкіметіне консультанттар жіберді. Фидель Кастроның Кубадағы режимі Штазиден оқып үйренуге ерекше қызығушылық танытты. Штази нұсқаушылары Кубада жұмыс істеді, ал кубалық коммунистер Шығыс Германияда оқудан өтті. Штази бастығы Маркус Вольф кубалық жүйені Шығыс Германия жүйесінің үлгісінде құрғанын айтты. Штази қызметкерлері 1957 жылдан бастап 58 жылға дейін Насер режимі тұсында Мысыр мемлекеттік қауіпсіздік ұйымдарының бастапқы даярлығына және идеологиялық жұмысына көмектесті. Бұл практиканы Анвар Садат 1976 жылы тоқтатты. ШТАЗИ мамандары Ангола Халық Республикасында, Мозамбик Халық Республикасында және Йемен Халық Республикасында (Оңтүстік Йемен) құпия полиция күштерін құруға көмектесті. Штази 1966 жылдан бастап, әсіресе 1973 жылдан бастап Хафез әл-Ассад пен Баас партиясының режимі тұсында сириялық Баасшыл Мухабаратты (жасырын полиция) ұйымдастырды және кеңінен оқытты. Штази батысқа агенттерін жасырын агенттер ретінде жіберді. Мысалы, жасырын агент Гюнтер Гийом социал-демократиялық канцлер Вилли Брандттың жақын көмекшісі болды және оның саясаты мен жеке өмірі туралы мәлімет берді. Штази кемінде бір бордель ұстады. Агенттер батыс үкіметтерінде жұмыс істейтін ерлер мен әйелдерге қарсы пайдаланылды. "Құрқырау" некедегі еркектерге және гомосексуалдарға қарсы қолданылды. Мартин Шлафф – Германия парламентінің тергеуіне сәйкес, австриялық миллиардердің Штазидегі кодолық аты "Ландграф", ал тіркеу нөмірі "3886 86" болды. Ол Шығыс Германияға эмбарго салынған тауарларды жеткізу арқылы ақша тапқан. Қызыл Армия фракциясы (Бадер-Майнхоф тобы) – Батыс Германияның ондаған азаматтарын және басқаларын өлтірген террористік ұйым Штазиден қаржылық және логистикалық қолдау алды, сондай-ақ баспана мен жаңа жеке бастық мәліметтер алды. Штази батыстың беделін түсіру мақсатымен батыстың неонацистік топтарына көп ақша жіберді. "Экономист" журналы оны "бір буынды жаңылыстырған оқ" деп сипаттады. ШТАЗИ-нің сақталған құжаттарында Курас Онесоргты атқан кезде олардың бұйрығымен әрекет еткенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. "Инфекция" операциясы – Штази КГБ-ға АҚШ ауруды жасады деген жалған ақпаратты таратуға көмектесті. Әлемдегі миллиондаған адам әлі де осы сөздерге сенеді. Sandoz химиялық зауытының апатты жағдайы – Германия телеарнасының деректі фильмінде КГБ Украинадағы Чернобыль апатынан назарды аудару үшін Штазиге химия зауытын саботаж жасауға бұйрық бергені хабарланды. Тергеушілер 1976 жылдан 1987 жылға дейін Шығыс Германия үкіметінің бұйрығымен бірнеше кісі өлтірулерді (соның ішінде швед журналисі Кэтс Фальктің өлтірілуін) жүзеге асырған өлім отрядының дәлелдерін тапты. Оларды соттауға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды. Штази режимін сынаған танымал сыншыл Вольфганг Велшті өлтіруге тырысты. Штази қызметкері Питер Хаак (ШТАЗИ-дегі кодолық аты "Альфонс") Велшпен достық қарым-қатынас орнатып, кейін оған талиймен уланған гамбургер берді. Дәрігерлер Велштің шашының кенеттен түсуіне не себеп болғанын анықтауға бірнеше апта жұмсады. Штази архивіндегі құжаттарда КГБ-ның болгар агенттеріне Шығыс блоктағы адам құқықтарын сынаған Папа Иоанн Павел II-ні өлтіруді бұйырғаны және Штазиден іздерін жасыруға көмектесуді сұрағаны айтылған. National Review басылымының хабарлауынша, Штазидің арнайы бөлімі румындық барлау қызметіне көмектесіп, батыс Германиядан румындық диссидент Оливиу Белдеануды ұрлап әкеткен. 1972 жылы Штази Вьетнам соғысы кезінде Қоғамдық қауіпсіздік министрлігіне (Вьетнам) барлау жұмысын жақсартуға көмектесуді жоспарлады. 1975 жылы Штази Батыс Германияның ХДС саясаткерлері Хельмут Коль мен Курт Биденкопф арасындағы әңгімені жазды. Кейін ол Stern журналына американдық барлау қызметі жазған транскрипт ретінде "ашылып" кетті. Журнал американдықтардың Батыс Германиядағы телефондарды тыңдап отырғанын мәлімдеді, ал халық бұл әңгімеге сене бастады.

Кеңес Одағының құлдырауы

Бірлесуге қарай ақпарат берушілерді тарту қиындықтары арта түсті, ал 1986 жылдан кейін ЖБ-ның (жедел желінің) айналымы теріс болып кетті. Бұл, халық арасындағы наразылықтың өсу кезеңінде ШТАЗИ-нің (Мемлекеттік қауіпсіздік комитеті) халықты бақылау мүмкіндігіне елеулі әсер етті, сондай-ақ ШТАЗИ-нің қызметі туралы ақпарат кеңінен тарады. Осы кезеңде ШТАЗИ-ге елдің экономикалық қиындықтарын саяси проблемаға айналдырмау, мемлекеттің ең ауыр мәселелерін жасыру арқылы оның алдын алу міндеті жүктелді, бірақ ол бұл міндетті орындамады. Тергеулер нәтижесінде "Шлаффтың компаниялар империясы ШТАЗИ агенттерінің қаржылық жағдайын қамтамасыз ету және барлау желісін сақтап тұру әрекеттерінде шешуші роль атқарды" деген қорытындыға келді. Бұл желі, бір есеп бойынша, 1 миллиард қағаз парақтан тұрады.

Штази штаб-пәтеріне шабуыл

ГДР құлағаннан кейін Штази таратылды. Штази қызметкерлері өздерінің қолындағы көптеген файлдар мен құжаттарды қолмен, өртеу арқылы немесе құжат тілгіштерді пайдаланып жоя бастады. Бұл әрекеттер белгілі болған соң, Штази штаб-пәтерінің алдында наразылық акциясы басталды. 1990 жылдың 15 қаңтарына қарай кешке қарай қақпалардың сыртында көпшілік жиналды, олар құпия файлдарды жоюды тоқтатуды талап етті. Ғимаратта көптеген жеке істердің кең ауқымды тізімдері сақталған, олардың көптегені Штази үшін қылмыс жасағандарды соттауда маңызды дәлел болатын еді. Наразылық білдірушілердің саны артып, олар полицияны жеңіп, кешенге кіре алды. Ішке кіргеннен кейін, наразылықшылардың ашуының басты нысанасы Эрих Хонеккер мен Эрих Мильке портреттері болды, олар жыртылды, тапталып, немесе өртеліп кетті. Кейбір Штази қызметкерлері жоғарғы қабаттардан терезеден лақтырылып, төмендегі көшеге құлағаннан кейін ұрып-сапаланды, бірақ өлгендер немесе ауыр жарақат алғандар болған жоқ. Наразылыққа қатысушылардың арасында қылмыстық іс қозғаған құжаттарды жоюға тырысқан бұрынғы Штази әріптестері де болды.

ШТАЗИ файлдардағы дау

1990 жылғы 3 қазанда Германияның қайта бірігуімен жаңа мемлекеттік мекеме құрылды, ол бұрынғы Германия Демократиялық Республикасының Мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің жазбалары бойынша Федералды комиссар (Der Bundesbeauftragte für die Unterlagen des Staatssicherheitsdienstes der ehemaligen Deutschen Demokratischen Republik) деп аталды, ресми түрде "BStU" деп қысқартылды. Файлдармен не істеу керектігі туралы пікірталас болды, оларды халыққа ашу керек пе, әлде жабық ұстау керек пе. Файлдарды ашуға қарсы болғандар жеке өмірдің құпиялылығын себеп ретінде келтірді. Олар бұл ақпараттың бұрынғы Штази мүшелеріне қатысты жағымсыз сезімдерге әкеліп, зорлық-зомбылыққа ұшырататынын сезінді. 1990 жылдың наурыз айынан кейін қорғаныс және қарусыздану министрі болған пастор Райнер Эппельман бұрынғы Штази мүшелерінің жаңа саяси бостандықтары кек алу әрекеттерімен қауіпке ұшырайды деп ойлады. Премьер-министр Лотар де Мейзиер тіпті кісі өлтіруге дейін баратынын болжады. Олар сондай-ақ бұрынғы Штази мүшелерін ұстау және соттау үшін файлдарды пайдалануға қарсы шығып, барлық бұрынғы мүшелер қылмыскер емес және жай ғана мүше болғандары үшін жазаланбауы керек деп талас жасады. Сондай-ақ, әркімнің қандай да бір кінәсі бар деп санайтындар да болды. Ішкі істер министрі Питер Майкл Дистель бұл файлдарды кінәсіздікті және кінәлілікті анықтау үшін қолдануға болмайды деп мәлімдеді, "осы жүйеде шын мәнінде кінәсіз екі адам ғана бар: жаңа туған нәрестелер мен алкоголиктер". Батыс Германияның ішкі істер министрі Вольфганг Шойбле сияқты басқалары Штазидің өткенін еске алмай, Германияның қайта бірігуіне жұмыс істеуге шақырып еді. Бірақ Штази не үшін осы ақпаратты мұрағатқа жинады? Басты мақсаты – қоғамды бақылау. Штази министрінің әрбір сөзінде кімнің кім екенін анықтау туралы бұйрық берілді, яғни кім не ойлап отырғанын білу қажеттігі айтылды. Ол біреудің режимге қарсы әрекет жасауын күтіп отырмады, адамдардың ой-пікірлерін және жоспарларын алдын ала білуге тырысты. Шығыс немiстер, әрине, оларды айналасында хабаршылар бар екенін білді, тоталитарлық режим сенімсіздік пен кең таралған қорқыныш атмосферасын тудырды, бұл кез келген диктатурадағы адамдарды қанаудың ең маңызды құралдары еді. Сондай-ақ, бұл шешім адамдарға өздерінің құжаттарын көшіруге мүмкіндік берді. Тағы бір маңызды мәселе – БАҚ осы құжаттарды қалай пайдалана алады және олардан қандай пайда көре алады. Шешімге сәйкес, бұқаралық ақпарат құралдары жеке тұлғалық ақпараты жоқ және 18 жасқа толмаған адамдар немесе бұрынғы Штази мүшелері туралы мәліметтерді қамтымайтын файлдарды алуға құқылы болды. Бұл шешім бұқаралық ақпарат құралдарына ғана емес, мектептерге де файлдарға қол жеткізуге рұқсат берді.

Бұрынғы ШТАЗИ хабаршыларының ізін табу

Кейбір топтар бұрынғы ШТАЗИ қауымдастығының мүшелері, бұрынғы мүшелерін іздеп жүрген ШТАЗИ аңшыларын қорқыту үшін зорлық-зомбылықпен қорқытты. Бұл аңшылар көптеген бұрынғы ШТАЗИ мүшелерін анықтауға жетістікке жетсе де, тек ШТАЗИ мүшесі болғаны үшін ешкімге айып тағылмады. Ол адам заңсыз әрекетке қатысқан болуы керек еді. Тұтқындалып, сотталған белгілі тұлғалардың арасында ГДР-дің үшінші мемлекеттік қауіпсіздік министрі Эрих Мильке және ГДР мемлекет басшысы Эрих Хонеккер болды. Мильке 1931 жылы екі полицейді өлтіргені үшін алты жылға бас бостандығынан айырылды. Хонеккер шығыс-батыс шекарасы мен Берлин қабырғасында қашып кетуге тырысқандарды өлтіруге рұқсат бергені үшін айыпталды. Сот процесі кезінде ол ракпен емделді. Өліміне жақындаған Хонеккерге соңғы жылдарын бостандықта өткізуге рұқсат етілді. Ол 1994 жылдың мамыр айында Чилиде қайтыс болды.

Жойылған файлдарды қайта құрастыру

Бұзылған файлдарды қайта жинау, архивтердің көптігі және құжаттарды жою машиналарынң тиімсіздігіне байланысты салыстырмалы түрде оңай болды (кейбір жағдайларда "жою" дегеніміз, беттерді қолмен екіге жырту, бұл құжаттарды оңай қалпына келтіруге мүмкіндік берді). 1995 жылы БСТУ жойылған құжаттарды қайта құрастыруды бастады; 13 жылдан кейін жобаға тартылған үш ондаған мұрағатшы тек 327 қапты қайта құрастырды. Қазіргі уақытта компьютерлік көмекпен деректерді қалпына келтіру жүйесі қалған 16 000 қапты қайта жинақтау үшін қолданылуда, бұл шамамен 45 миллион бетке тең. Бұл жұмысты аяқтау үшін 30 миллион доллар қажет болуы мүмкін деп есептеледі. ЦРУ, ШТАЗИ архивтерін тонау кезінде кейбір деректерді алды. Германия оларды қайтаруды сұрады және 2000 жылдың сәуірінде бір бөлігін алды. Сондай-ақ Розенхольц файлдарына қараңыз.

Мұражайлар

Бұрынғы Штази түрмелері мен әкімшілік ғимараттарында Штазиге қатысты бірнеше ескерткіштер мен мұражайлар орналасқан. Сонымен қатар, Берлин, Дрезден, Эрфурт, Франкфурт-на-Одер және Галле (Саале) қалаларындағы Штази мұрағаттары кеңселерінде аймақтық Штази қызметіне арналған тұрақты және алмасатын көрмелер ұйымдастырылған.

Берлин

Штази мұражайы (Берлин) Бұл бұрынғы Штази штаб-пәтерінің "Хаус 1" үйінде, Рушштрассе 103 мекенжайында орналасқан. Штазидің басшысы Эрих Милькенің кеңсесі осы ғимаратта сақталған, сондай-ақ бірнеше басқа бөлмелер де сақталған. 1990 жылдың 15 қаңтарында ғимаратты наразылық білдіргендер басып алды. 1990 жылдың 7 қарашасында зерттеу орталығы мен ескерткіш ашылды, ол қазір Штази мұражайы деп аталады. Берлин Хоэншенхаузен ескерткіші Кеңес оккупациясы және ГДР кезеңіндегі репрессия құрбандарына арналған ескерткіш. Бұл ғимарат 1946 жылдан бастап Кеңес түрмесі болды, ал 1951 жылдан 1989 жылға дейін Штазидің уақытша ұстау орталығы болды. 1990 жылдың 3 қазанында, Германияның бірігу күнінде ресми түрде жабылды. Мұражай және ескерткіш алаңы 1994 жылы ашылды. Ол Берлиннің солтүстік-шығысындағы Лихтенбергтегі Альт-Хоэншенхаузенде орналасқан.

Эрфурт қаласы

Естелік және білім беру орталығы Андреасстрассе – Эрфурт қаласындағы музей, бұрынғы Стази қамауға алу түрмесінің ғимаратында орналасқан. 1952 жылдан 1989 жылға дейін Андреасстрассе түрмесінде 5000-нан астам саяси тұтқын қамауда ұсталып, тексерілді. Бұл түрме ГДР-дегі 17 Стази қамауға алу түрмесінің бірі болды. 1989 жылдың 4 желтоқсанында жергілікті тұрғындар түрмені және көршілес Стази аудандық бас штабын басып алып, Стази құжаттарын жаппай жоюға жол бермеді. Бұл Шығыс немiс халқының Стазиға қарсы жасаған алғашқы қарсылығы болды және бүкіл ел бойынша Стази ғимараттарын басып алуға себепкер болды.

Дрезден

de (Дрездендегі Баутцнер-Страссе ескерткіші) Штазидің уақытша ұстау түрмесі және Штазидің Дрездендегі аймақтық бас кеңсесі. 1945 жылдан 1953 жылға дейін совет оккупациялық күштері, ал 1953 жылдан 1989 жылға дейін Штази түрмесі ретінде пайдаланылды. Штази бұл түрмені пайдаланған кезеңде 12 000-нан 15 000-ға дейін адамдарды ұстап, сұраққа тартылған. Ғимарат бастапқыда 19 ғасырдағы қағаз фабрикасы болған. 1933 жылы ол пәтерлер үйіне айналдырылды, бірақ 1945 жылы совет әскері тәркіледі. 1989 жылғы 5 желтоқсанда Штази түрмесі мен кеңселер ел бойынша осындай басып алу толқыны кезінде жергілікті тұрғындар тарапынан басып алынды. Мұражай мен ескерткіш орны 1994 жылы жұртшылыққа ашылды.

Frankfurt-на-Одер

Франкфурт-на-Одердегі Collegienstraße 10 мекенжайындағы «Саяси репрессиялар құрбандарының еске алу және құжаттау орталығы» мемориалы мен мұражайы. Бұл ғимарат Гестапо, совет оккупациялық күштері және Штази тұтқындау орталығы ретінде пайдаланылған. 1950 жылдан 1969 жылға дейін ғимарат Штази аудандық кеңсесі және уақытша ұстау абақтысы болды, содан кейін Volkspolizei түрмесі ретінде қолданылды. 1950 жылдан 1952 жылға дейін он екі өлім жазасына кесілген адам осы жерде атқыланды. Түрме 1990 жылы жабылды. 1994 жылдың маусым айынан бері Виадрина мұражайы басқаратын бұл орын мәдени орталық және саяси репрессиялар құрбандарына арналған мемориал болып табылады.

Гера

de, Герадағы ескерткіш және "кездесу орталығы" 1874 жылы салынған бұрынғы уақытша қамау орнында орналасқан, оны 1933 жылдан 1945 жылға дейін Гестапо, 1945 жылдан 1949 жылға дейін Кеңес оккупациялық күштері, ал 1952 жылдан 1989 жылға дейін Штази пайдаланды. Бұл ғимарат сонымен қатар Штази әкімшілігінің аудандық кеңселеріне де орналасқан. 1952 және 1989 жылдар аралығында 2800-ден астам адам саяси себептермен түрмеге қамалған. Мемориалдық кешен 2005 жылдың қараша айында "Die Gedenk und Begegnungsstätte im Torhaus der politischen Haftanstalt von 1933 bis 1945 und 1945 bis 1989" деген ресми атаумен ашылды.

Халле (Саале)

Roter Ochse (Қызыл бұқа) – Halle (Saale) қаласындағы Am Kirchtor 20 мекенжайындағы түрмеде орналасқан мұражай және естелік кешені. 1842 жылы салынған түрменің бір бөлігі 1950 жылдан 1989 жылға дейін Штазимен пайдаланылды, осы кезеңде түрмеде 9000-нан астам саяси тұтқын ұсталды. 1954 жылдан бастап ол негізінен әйелдер түрмесі ретінде қолданылды. "Roter Ochse" атауы – түрменің бейресми атауы, бұл атау 19-шы ғасырда ғимараттың сыртқы қабырғаларының түсінен туындаған болуы мүмкін. Қазір де ол жастарға арналған түрме ретінде жұмыс істейді. 1996 жылдан бері Штазидің тергеу орталығы ретінде және нацистердің атылу орны ретінде пайдаланылған ғимарат саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған мұражай және естелік орталыққа айналды.

Лейпциг

de ("Дөңгелек бұрыш" мемориалдық мұражайы) am Dittrichring-тегі бұрынғы Штази аудандық бас штабы қазір осы ұйымның тарихы мен қызметіне арналған мұражай. Ол ғимарат алдының иісті пішінімен аталған. Штази 1950 жылдан 1989 жылға дейін осы ғимаратты пайдаланған. 1989 жылдың 4 желтоқсанында кешке наразылар Штази құжаттарының жойылмауы үшін оны басып алды. 1990 жылдан бері мұнда тұрақты көрме жұмыс істеп келеді. Сондай-ақ, ғимаратта Штази құжаттар агенттігінің Лейпциг бөлімшесі орналасқан, оның сөрелерінде шамамен 10 км құжаттар сақталған. Lübschützer Teiche Штази бомбесі мұражайы Лейпцигтен 30 шақырым қашықтықтағы Махерн ауылында орналасқан. Оны "Дөңгелек бұрыш" мұражайының басқармасы басқарады. Бомбе 1968-1972 жылдары Штазидің Лейпциг басқармасының қызметкерлері үшін ядролық шабуыл жағдайында паналау үшін салынған. Онда 120-ға жуық адам сыйып отыратын. 5,2 гектар жерге демалыс орны ретінде жасырылған бомбе 1989 жылдың желтоқсан айында ғана табылған. "Жедел басқару орталығы – құпия құрылған кешен, Штази басшылығының билігін ерекше жағдайларда да сақтап қалуға арналған". Бүкіл аумақ тарихи ескерткіш ретінде танылған және әр айдың соңғы демалыс күндері мен басқа уақытта алдын ала келісілген топтық сапарлар үшін ашық. ГДР-дегі өлім жазасы орындалған орын Лейпцигтің оңтүстігіндегі Альфред Кастнер көшесіндегі орын, 1960 жылдан 1981 жылға дейін Шығыс Германиядағы өлім жазасын орындаудың орталық жері болды. Ол бастапқы күйінде сақталған. "Дөңгелек бұрыш" мұражайының басшылығы осы орынды жылына бір рет "Мұражай түнінде" және тарихи ғимараттар мен әдетте көпшілікке жабық орындар ашылатын мемлекеттік мерекелерде ашады.

Магдебург

Магдебургтегі Морицплацта орналасқан мемориалдық алаң – 1873-1876 жылдары салынған, 1945-1949 жылдары Кеңес әкімшілігі, ал 1958-1989 жылдары Штази саяси тұтқындарды ұстау үшін пайдаланған бұрынғы түрме орнындағы мұражай. 1950-1958 жылдары Штази азаматтық полициямен тағы бір түрмені бөлісіп пайдаланды. Морицплацтағы түрме 1952 жылдан 1958 жылға дейін халық полициясының (Volkspolizei) қызметінде болды. 1945-1989 жылдар аралығында осы түрмеде 10 000-нан астам саяси тұтқын қамауда ұсталды. Мемориалдық алаң мен мұражай 1990 жылдың желтоқсан айында құрылды.

Потсдам

Gedenkstätte Lindenstraße 54/55 Потсдам қаласындағы Lindenstraße 54/55 мемориалдық орны мен мұражайы нацистік Германия, кеңестік оккупация және ГДР кезеңдеріндегі саяси қуғын-сүргінді зерттейді. Алғашқы ғимарат 1733-1737 жылдары барокко сарайы ретінде салынған; 1820 жылы ол сот және түрмеге айналды. 1933 жылдан бастап нацистік режим онда саяси тұтқындарды ұстады, олардың көпшілігі нәсілдік себептермен тұтқындалды, мысалы, киімдеріне сары жұлдыз тағудан бас тартқан еврейлер. 1945 жылы түрмені Кеңес әкімшілігі өз бақылауына алды және оны саяси тұтқындарды уақытша ұстауға да пайдаланды. Кейін Штази 1952 жылдан 1989 жылға дейін, негізінен саяси тұтқындарды ұстау үшін тергеу изоляторы ретінде пайдаланды. Осы кезеңде Штази-де 6 мыңнан астам адам тұтқында болды. 1989 жылдың 27 қазанында жалпыұлттық кешірімге байланысты түрме барлық саяси тұтқындарды босатты. 1989 жылдың 5 желтоқсанында Потсдамдағы Штази штаб-пәтері мен Линденштрассе түрмесін наразылық білдірушілер басып алды. 1990 жылдың қаңтар айынан бастап ғимарат әртүрлі азаматтық бастамалар мен жаңа саяси топтардың кеңсесі ретінде пайдаланылды, мысалы, Neue Forum. 1990 жылдың 20 қаңтарынан бастап ғимарат жұртшылыққа ашылды және адамдар осы орынға экскурсия жасады. 1995 жылы ол ресми түрде Еске алу орны деп жарияланды. Тұтқындардың көпшілігі 1989 жылдың 27 қазанында жарияланған кешірімнен кейін босатылды. 1989 жылдың 4 желтоқсанында наразылық білдірушілер Ростоктағы Штази түрмесін басып алды, бұл акция алдымен Эрфурт қаласында сол күні басталды. Түрме 1990-шы жылдардың басында жабылды. 1998 жылы Мекленбург-Ворпомерн штаты оған иелік етті, ал 1999 жылы мемориалдық алаң мен мұражай құрылды. Осы орынды кең ауқымды қайта жаңарту жұмыстары 2018 жылдың желтоқсан айында басталды.

Ресейлік компаниялардың жұмысқа алуы

Бұрынғы ШТАЗИ агенты Маттиас Варниг (коднамы "Артур") қазір "Солтүстік ағын" компаниясының басшысы. Тергеулер көрсеткендей, "Газпром Германия" компаниясының бірқатар маңызды басшылары бұрынғы ШТАЗИ агенттері.

Лоббистік қызмет

Бұрынғы Штази қызметкерлері Gesellschaft zur Rechtlichen und Humanitären Unterstützung (GRH, Құқықтық және гуманитарлық қолдау қоғамы) арқылы саяси белсенділігін жалғастыруда. Ұйымның мүшелерінің басым көпшілігін бұрынғы жоғары лауазымды офицерлер мен Штази қызметкерлері құрайды, соның ішінде соңғы Штази директоры Вольфганг Шваниц, және ол Германия Коммунистік партиясының арасында қолдау табады. GRH құрылуына түрткі болған нәрсе – 1990 жылдардың басында Штазиге қатысты қылмыстық істердің қозғалғандығы. GRH бұл істерді «жеңімпаздардың әділдігі» деп сынап, оларды тоқтатуға шақырды. Бүгінде бұл топ ГДР тарихы бойынша қоғамдық пікір алмасуда, белгілі бір деңгейде утопиялық болғанымен, балама көзқарас ұсынады. Олар Берлиндегі Хоэншенхаузен еске алу орталығын жабуға шақырады және еске алу рәсімдері мен қоғамдық іс-шараларда белсенді түрде көзге түседі. 2006 жылдың наурызында Берлинде GRH мүшелері музейдегі шараны тоқтатты, бұл Берлиннің мәдениет министрі олармен күресуден бас тартқанда саяси дауға әкеп соқты. GRH көрінеу емес, жасырын түрде де адамдар мен институттарға ықпал етеді, қарсы пікірлерді қолдайды. Мысалы, 2006 жылдың наурызында Берлиннің білім беру министрі GRH мүшесі және бұрынғы Штази офицерінен музейді «жалғандық, антикоммунистік үгіт және кәмелетке толмағандарға қарсы психологиялық террор» таратқаны үшін сынаған хат алды. Музейге саяхат ұйымдастырған мектептерге де ұқсас хаттар келіп түсті.

Жалпы әдебиеттер

Блюменау, Бернард. "Құдайсыз одақ: Шығыс Германияның Штази және оңшыл террорист Одфрид Хепп арасындағы байланыс". Қақтығыс және терроризмді зерттеу (2018 жылдың 2 мамыры): 1–22. Гэри Брюс: Фирма: Штазидің ішкі тарихы, Оксфорд ауызша тарихы сериясы; Оксфорд университетінің баспасы, Оксфорд 2010. Де Ла Мотт және Джон Грин, Штази мемлекеті ме, әлде социалистік жұмақ па? Германия Демократиялық Республикасы және оның тағдыры, Артерия басылымдары. 2015. 2001 жылғы кітаптың аудармасы. Макракис, Кристи (2008). Құпияларға азба: Штази тыңшылық технологиясы әлеміне кіру. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы. Пикард, Ральф (2007). Штазидің медальдары мен естелік заттары, коллекционерге арналған нұсқаулық. "Фронтлайн тарихи баспасы". Пикард, Ральф (2012). Штазидің медальдары мен естелік заттары, II том. "Фронтлайн тарихи баспасы".