Кіріспе

Вильгельм Франц Канарис (1 қаңтар 1887 – 9 сәуір 1945) – неміс адмиралы және 1935 жылдан 1944 жылға дейін Абвердің (неміс әскери барлау қызметінің) бастығы. Канарис бастапқыда Адольф Гитлерді және нацистік режимді қолдаған. Алайда, 1939 жылы Польшаға неміс басқыншылығынан кейін Канарис Гитлерге қарсы бұрылып, соғыс кезінде пассивті де, белсенді де қарсылық көрсетті. Нацистік Германияның әскери барлау агенттігінің басшысы болғандықтан, ол қарсылыққа қатысу үшін маңызды позицияда болды. Соғыс Германияға қарсы өрбуімен, Канарис және басқа әскери офицерлер нацистік Германия басшылығына қарсы жасырын оппозицияларын кеңейтті. 1945 жылы оның нацистік режимге қарсы қарсылық және саботаж әрекеттері жария болды, соның салдарынан Канарис Оңтүстік Германияға одақтас әскерлерінің шабуылы кезінде Флоссенбург концлагерінде мемлекеттік қасақаналық жасады деген айыппен дарға асылды.

Ерте өмір

Канарис 1887 жылғы 1 қаңтарда Вестфалиядағы Аплербекте (қазіргі Дортмундтың бір бөлігі) бай өнеркәсіпші Карл Канарис пен оның әйелі Аугустаның (қызметтес аты Попп) ұлы болып дүниеге келді. Канарис өзінің отбасы 19 ғасырдағы грек адмиралы және саясаткер Константинос Канариспен туыс екеніне сенді, бұл сенім оның Императорлық неміс теңіз флотына қосылу шешіміне әсер етті. Корфуға сапар барысында оған грек батырының суреті сыйға берілді, ол оны әрқашан кеңсесінде сақтап отырды. Алайда, Ричард Бассеттің сөзіне сәйкес, 1938 жылғы генеалогиялық зерттеу оның отбасының іс жүзінде Солтүстік Италиядан шыққан, бастапқыда Канариси аталған және 17 ғасырдан бері Германияда тұрғанын көрсетті. Оның атасы католик дінінен лютеран дініне ауысқан. Канарис Дуйсбургтегі Штайнбарт нақты орта мектебін бітірген. Ол ерте жасынан-ақ Императорлық теңіз флотының офицері болуға ұмтылды, бірақ әкесі оны Императорлық армияға қосылуға ынталанды. 1904 жылы Карл Канаристің қайтыс болуы Канариске теңіз мансабын жалғастыруға кедергі болды, ол 1905 жылғы наурызда бітіргеннен кейін бір айдан соң осы мүмкіндікті пайдаланды. Кильдегі теңіз академиясына қабылданған Канарис теңіз білімін жаттығу кемесінде – теңізшілерге негізгі теңіз өнерін үйреткен кемеде бастады. 1906 жылы ол мичман шеніне ие болды, ал 1907 жылғы сәуірден бастап болашақ теңіз офицерлеріне қажетті академиялық курстың тыңдаушысы болды. 1908 жылдың күзінде ол Атлантика мұхитын Орталық және Оңтүстік Америкаға жақын аймақта жүзген кемеде қызмет етті. 1909 жылғы ақпан айында Канарис Венесуэланың Азат етуші орденін (рыцарь дәрежесі) президент Хуан Висенте Гоместен алды. Оқиғаның мән-жайы белгісіз, бірақ 1908 жылдың басында Германия үкіметінің өкілдері мен вице-президент Гомес арасындағы келіссөздерді жеңілдеткені үшін Канариске сыйлық ретінде берілген болуы мүмкін. 1910 жылғы тамызда ол лейтенант шеніне ие болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Канарис 1911 жылғы желтоқсанда тағайындалған жеңіл крейсерде теңіздік барлау офицері болып қызмет ететін. Бұл адмирал Максимилиан фон Шпеедің Шығыс Азия эскадрильясының жалғыз соғыс кемесі болды, ол 1914 жылғы желтоқсандағы Фолкленд аралдары шайқасында Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінен ұзақ уақыт бойы қашып құтыла алды, бұл Канаристің өте шебер тактикасының арқасында мүмкін болды. Más a Tierra шайқасынан кейін зардап шеккен «Дрезден» Кэмберленд шығанағына, Робинзон Крузо аралына ішкі аймаққа кіріп, Чилимен интернмент мәселесі бойынша байланыс жасады. Шығанақта болғанда, Ұлыбритания Корольдік теңіз кемелері жақындасып, «Дрезденді» атқылады, ал кеме экипажы кемені суға батырды. Экипаждың көп бөлігі 1915 жылғы наурызда Чилиде тұтқындалды, бірақ 1915 жылғы тамызда Канарис испан тілін білу арқасында қашып кетті. Немец саудагерлерінің көмегімен ол 1915 жылғы қазанда Германияға оралды. Сапарында ол бірнеше портқа атырып өтті, соның ішінде Ұлыбританиядағы Плимут портына. Кейіннен, неміс теңіздік барлау қызметінің назарына ілігіп, әсіресе Чилиден ақылмен қашқандығы үшін, Канариске барлау жұмысы тапсырылды. Германия Жерорта теңізінде барлау операцияларын құруды жоспарлап жатқан еді және Канарис осы рөлге өте лайықты болды. Соңында ол Испанияға жіберілді, онда Мадридте оның міндеті жау кемелерінің қозғалысын жасырын бақылау және Жерорта теңізіндегі U- қайықтарын жабдықтау үшін қызмет құру болды. 1916 жылғы 24 қазанда Теңіз штабының Су асты кемелері инспекциясына тағайындалғаннан кейін, ол U- қайығының командирі лауазымына дайындыққа кірісіп, 1917 жылғы 11 қыркүйекте Су асты кемелері мектебін бітірді. Ол соғысты 1917 жылдың соңында Жерорта теңізінде U- қайығының командирі ретінде аяқтады және бірнеше кемені батырғаны үшін марапатталды, тіпті Кайзердің назарына ілікті. Испаниядағы ерлігі үшін оған Бірінші дәрежелі Темір крест берілді. Канарис алты тілді, соның ішінде ағылшын тілін жетік білді. Ескі мектептің теңіз офицері ретінде ол екі елдің арасындағы бәсекелестікке қарамастан, Ұлыбритания Корольдік теңіз күштеріне үлкен құрметпен қарады.

Соғыс аралығы

1918–19 жылғы неміс революциясы кезінде Канарис Ресей революциясының идеалдарын Орталық Еуропа елдеріне таратуға тырысқан коммунистік революциялық қозғалыстарды басу үшін Фрейкорптардың жарымәскери бөлімшелерін құруға көмектесті. Ол әскери соттың мүшесі болды, солшыл революционерлер Карл Либкнехт пен Роза Люксембургті Спартакистік көтеріліске қатысы бар деп өлтіргендерді соттады және көптеген жағдайларда ақтады. Сонымен қатар, Канарис қылмысқа қатысқандардың бірі Курт Фогельдің түрмеден қашып кетуіне көмектесті. Осыған байланысты Канарис төрт күн түрмеде отырды, бірақ оған ешқандай қылмыстық іс қозғалмады. Ол сондай-ақ қорғаныс министрі Густав Носкенің орынбасары болып тағайындалды. 1919 жылы ол Эрика Ваагқа үйленді, ол да өнеркәсіпшінің баласы, екеуінен екі бала дүниеге келді. 1920 жылдың 20 шілдесінде Канарис Маринесташн дер Остзее (Балтық теңіз станциясы) командасында адмиралдың штаб офицері болды. Канарис жаңа әскери-теңіз флотын жарақтандыру үшін жасырын қоймалардан материалдар мен қару-жарақтар сатып алды. Ақша табу үшін ол артық қару-жарақ пен жабдықтарды Дания арқылы сатуды ұйымдастырды. Канарис оңшыл экстремистік террористік ұйым "Консул" ұйымының байланысшысы болды, оны сатқындық үшін іздестірілген Герман Эрхардт басқарды. "Консул" мүшелері заңсыз қару-жарақ саудасынан ақша, сондай-ақ қару-жарақ пен жабдықтар алды. Тіпті "Консул" неміс саясаткерлерін, соның ішінде сыртқы істер министрі Вальтер Ратенау мен бұрынғы қаржы министрі Маттиас Эрцбергерді саяси түрде өлтіргеніне қарамастан, Канарис олармен бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырды. 1924 жылдың көктемінде Канарис Жапонияның Осака қаласына Версаль келісімін тікелей бұза отырып, жасырын U- қайықтарды салу бағдарламасын қадағалауға жіберілді. Бұл жоба вице-адмирал Адольф Зенкер британдықтармен ынтымақтастықты нығайту ниетімен тоқтатылғанда, Канарис келісімдер жасаса бастады. Неміс кеме қатынасының қуатты магнатының ұлы капитан Уолтер Ломанның көмегімен олар испан саудагерлерімен, неміс өнеркәсіпшілерімен, кейбір аргентиналық тәуекел капиталистерімен және испан әскери-теңіз флотымен келіссөздер жүргізді, осылайша немістер өздерінің жасырын теңіз қызметін жалғастыра алды. Анық айтқанда, Канарис құпия бизнесі мен барлау келіссөздері барысында Германияда жауларын жасады, бұл ішінара Ломанмен болған келісімдерінен туындаған кино өндіруші Фибус Фильмнің банкроттығына байланысты болды. Кенеттен "Либкнехт ісіне" қатысы бар екендігі қайтадан пайда болды және Канаристі жағымсыз жарыққа шығарды, бұл оған Испаниядағы лауазымынан айырылды. Оның орнына ол Вильгельмсхавенге жіберілді. Жаңа лауазымынан Канарис Ломанның "инвестициялары" жалпы сомасы 26 миллион маркадан асып кеткенін анықтады. 1928 жылы Канарис барлау қызметінен босатылды және "Дредноут" кемесінде екі жыл бойы әскери қызметте болды, 1932 жылдың 1 желтоқсанында кеме капитаны болды. Екі айдан кейін Адольф Гитлер Германияның жаңа канцлері болды. Канарис бұл оқиғаға қуанды және "Шлезен" кемесіндегі экипажына нацизмнің артықшылықтары туралы дәріс бергені белгілі болды. Бұрынғы Веймар үкіметінен бөлінген Канарис, оның республикалық принциптері оған ешқашан ұнаған жоқ, болашақты қалыптастыру үшін нацистік партияға қарады. Канарис үшін нацистердің екі ерекшелігі болды: олар харизматикалық көшбасшы басқарған мемлекеттік билікке оралуды білдірді, оны ол қолдады, және олар Версаль келісімінің шектеулерін жоюға бел буды. Гитлер әлемдік держава мәртебесіне қайта оралуды уағдалады, бұл Канарис үшін "қолындағы қауымдастық" деген ізгі сарбаздық қоғамды сақтау арқылы супер флотты құруды білдірді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германиядағы жағдайларда, Веймар үкіметі құрылған кезде, Канарис келісімге қайшы келетін үй қарауылдарын құруға көмектесті, Фрейкорп қозғалысына жанашырлық танытты және Капп төңкерісіне қатысты. Нацистердің Канаристі тартқан тағы бір жағы антикоммунизм болды. Оның достарының көпшілігі нацистік крест жорығына қосылды, ал Канарис "осылайша қызу ұлтшыл социалист ретінде танылды". Бұрынғы СС генералы Вернер Бест бірде Канаристі "қатаң ұлтшыл" деп сипаттады және сәйкесінше, Канарис нацистерді "бұрынғыдан әлдеқайда жақсы" деп санайды деп мәлімдеді. Тіпті Ұзын пышақ түнінен кейін де Канарис "жаңа режиммен шын жүректен ынтымақтастық туралы уағыздады". Канарис бірде былай деді: "біз офицерлер әрқашан Фюрер мен оның NSDAP-сы болмаса, неміс әскери ұлылығы мен күшін қалпына келтіру мүмкін болмас едіін мойындауымыз керек – офицердің міндеті Ұлттық социализмнің мысалы болу және неміс Вермахты (Армия) Ұлттық социалистік идеологияның орындалуын көрсетеді. Міне, біздің ұлы жоспарымыз". 1934 жылдың 29 қыркүйегінде Свинемүнде бекініс командирі лауазымына тағайындалған Канарис отбасымен бірге белгілі бір "өңірлік жерсіздікке" енгендей сезінді. Бірақ, көп ұзамай, Канарис Рейхсвер министрлігіндегі Абвер басшысы капитан де Орстедтің ізбасары туралы дауды естіді, ол отставкаға жіберілді. Патциг Канаристі оның көрнекті қызметіне және барлау операцияларындағы бұрынғы тәжірибесіне байланысты оның орнына тағайындауды ұсынды. Оның үміттері тез орындалды және жаңа жұмысына деген құлшынысымен Канарис партияның және оның полиция органдарының "шайтандық" маневрлері туралы Патцигтың ескертулеріне "жай ғана назар бөлмеді". Ескертулер негізінен SS барлау қызметінің басшысы Рейнхард Гейдрихке қатысты, ол Абвердің жеңіліске себеп болған барлау қателіктеріне сенгендіктен Абверге жақсы қарамады. Сонымен қатар, Гейдрих Германия үшін барлық саяси барлауды бақылауға ниеттенді. 1935 жылдың 1 қаңтарында, Гитлер Германия үкіметін бақылауға алғаннан кейін екі жылдан астам уақыт өткен соң, Канарис Германияның ресми әскери барлау агенттігі Абвердің басшысы болып тағайындалды. Мәліметтерге сәйкес, Канарис Абвер басшысы ретінде келісімді кандидат ретінде бекітілді, өйткені Германия әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы, теңізшіл адмирал Эрих Раэдер бастапқыда оның тағайындалуына қарсы болды, бірақ Канарис қабылданбаса армия офицерін ұсыну туралы Патцигтың ұсынысынан кейін мойындады. Гейдрих пен Канарис арасындағы сырттай жақсы қарым-қатынасқа байланысты, бұрынғы Абвер хатшысы Инге Хаагтың сөзіне сүйенсек, Гейдрих Абвер басшысы ретінде Канаристің тағайындалуын қолдаған болуы мүмкін. Екеуі "достық" бәсекелес болды, бірақ Канарис Гейдрихті "қатыгез фанат" деп есептеді және Гейдрихтің SD Абвердің телефондық байланысын үнемі бақылайтынын білді. Гейдрих Канариске күдікпен қарады, оны "ақылды ескі түлкі" деп атады және әріптестеріне оны ешқашан бағаламауға кеңес берді. Абвер басшысы лауазымына келгеннен кейін бірнеше апта өткен соң, Канарис Гейдрих пен оның бірнеше шенеуніктерімен Абвер, Гестапо және SD арасындағы барлау операцияларын бөлу үшін кездесті. Көзінің куәгерлерінің айтуынша, бұл кезде Канарис Гитлерге адал болды, бұрынғы Гестапо офицері Герхард Фишер Гитлердің Канариспен әдепті қарым-қатынасы оны "Гитлеризмнің экстремалды жақтасына" айналдырды деп мәлімдеді. 1935 жылдың мамырында Канарис алғаш рет артқы адмиралдың формасын киді, бұл Германияның өсіп келе жатқан қайта қарулану бағдарламасын жаудың қарсы барлау агенттерінен қорғау жауапкершілігімен бірге болды, бұл Абвердің айтарлықтай кеңеюін білдірді. Абвердің кеңеюі...

Мюнхен келісімі мен интригалар

Канарис пен оның серіктестері міндетті түрде Гитлер режимін құлатуға бейім болмаған, бірақ олар тағы бір радикалды топпен белгісіз байланыста болды: полковник Ханс Остер мен Ханс Бернд Жизевиус басқарған «нацистерге қарсы» фракция, олар дағдарысты нацистік режимді құлату үшін төңкеріс жасауға мүмкіндік беретін сылтау ретінде пайдалануды көздеді. Канарис пен Эвальд фон Клейст Шмензиннің бірлесіп жасаған ең батыл жоспары – Чехословакияға шабуыл жасамас бұрын Гитлерді және бүкіл нацистік партияны тұтқындап, биліктен ығыстыру болатын. Осы кезде Клейст Ұлыбританияға құпия сапар жасап, британдық MI6 және жоғары лауазымды саясаткерлермен ахуалды талқылады. Сонда Клейстің нацистерге қарсы қастандық жағдайындағы оң қолы ретінде Канарис кеңінен танылды. Жоғары әскери шенді неміс басшылары Гитлер Чехословакияға немесе басқа елге шабуыл жасаса, Ұлыбритания Германияға соғыс жариялайды деп сенді. MI6 та осы пікірде болды. Британдықтардың соғыс жариялауы, олардың ойынша, Бас штабқа Гитлерді құлату үшін сылтау да, қолдау да берер еді, олардың көпшілігі «неміс халқының соғысқа қарсы көңіліне» байланысты осыны жоспарлап отырды. Бірақ Гитлердің Судет аймағына қойған талаптарына британ үкіметінің реакциясы сақтықпен болды. Мюнхенде Гитлермен өткен кездесуде британ премьер-министрі Невилл Чемберлен мен француз премьер-министрі Эдуард Даладье соғыс орнына дипломатияны таңдады. Осылайша, Мюнхен келісімі Клейст пен Канарис үшін ауыр тікелей соққы болды. Бұл Гитлердің беделін арттырып, оның халыққа әйгілілігін өсірді, себебі ол бейбітшілік әкелгендей көрінді. Алайда Гитлер өзінің жоспарларына қарсылық көрсеткен генералдарына наразылық білдірді, өйткені ол соғыс қалаған. Герман Геринг бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізгендіктен Гитлердің ықыласынан қалысты, бірақ Батыс державалары оған кейбір жеңілдіктер бергенімен, Гитлердің соғысқа ұмтылысы бәсеңдемеді. Канарис соғыстың болдырмауына қуанды және Гитлермен байланыс орнатуға тырысты, өйткені Судет дағдарысы бойынша Abwehr ұсынған көптеген есептердің қате екені анықталды. Ханс Остер мен оның жақтастары үшін Канарис кенеттен Гитлерге қайтадан адал болғандай көрінді.

Нидерланд соғысы қорқынышы

1939 жылдың қаңтар айында Канарис «Голландия соғысының қаупін» жасады, ол британ үкіметін қатты алаңдатты. 1939 жылдың 23 қаңтарына қарай британ үкіметі Германияның 1939 жылдың ақпан айында Голландияға шабуыл жасау ниетінде екенін білді. Мақсаты – Голландияның әуежайларын пайдаланып, британ қалаларын толық қиратып, Британияға қарсы стратегиялық бомбалау шабуылымен «нокаут» соққысын беру еді. Бұл ақпараттың бәрі жалған болғанмен, Канарис британ сыртқы саясатын өзгертуді көздеді. Канарисқа бұл әрекет сәтті аяқталды, ал «Голландия соғысының қаупі» Чемберленнің «континенттік міндеттеме» қабылдауына ықпал етті. Ол 1939 жылдың ақпан айында соғыс жағдайында Францияны қорғау үшін британдық құрлық әскерін жіберуге уәде берді.

Америка Құрама Штаттары

1937 жылы Канарис Абверде әуе барлау қызметінің жаңа бөлімін құрып, Люфтваффеге Г. Николас Риттерді I. Люфт (Әуе барлау бөлімінің бастығы) бастығына тағайындады. АҚШ-та он екі жыл өмір сүрген Риттерге Америка мен Ұлыбританияда жұмыс істейтін Абвер агенттеріне басты билік берілді. Канарис Риттерге Нью-Йоркте тұратын, Бірінші дүниежүзілік соғыстан таныс, бұрынғы неміс әскери-теңіз барлауының шұғылдандырушысы Фриц Жубер Дюкенмен байланысып, оны қайта жандандыруды тапсырды. Дюкесн – Екінші буар соғысы кезінде Бермудадағы британдық императорлық бекініс колониясындағы әскери тұтқын лагерінен қашып шыққан африканер. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық армияның фельдмаршалы Герберт Китченердің қайтысына тікелей қатысы бар деп жалған айыпталған. 1931 жылы Риттер Нью-Йоркте Дюкеснемен кездесті, ал екі тыңшы 1937 жылдың 3 желтоқсанында Нью-Йоркте қайтадан кездесті. Риттер сонымен қатар Пауыл деген құпия есіммен жұмыс істейтін тыңшы Герман В. Лангпен кездесті. Герман Ланг Нью-Йорктегі Карл Л. Норден компаниясында механик, жобалаушы және құрастыру инспекторы болып жұмыс істеді, ол жоғары құпия әскери бомбалаушы бөлігі – Норден бомбалау көзқарасын жасау үшін келісімшарт жасады. Ол Абверге бомбалау көзқарасының үлкен сызбасын ұсынды, кейін Германияға барып, одан да жақсырақ нұсқасын жасады. Германияда Ланг Канарис пен Герингпен де сұхбаттасты. Риттер АҚШ-та бірнеше басқа да сәтті агенттерді жұмысқа алды, бірақ ол кейіннен Федералдық тергеу бюросының (ФБР) қос агенті болатын Уильям Себольдты жұмысқа алу қателігін де жіберді. 1940 жылдың 8 ақпанында Риттер Себольдты Гарри Сойер деген атпен Нью-Йоркке жіберіп, оған шетелдегі неміс қысқа толқын станциясымен байланыс орнату үшін қысқа толқын радио тарату станциясын орнатуды тапсырды. Себольд сонымен қатар TRAMP кодын пайдалануды және DUNN кодын пайдаланатын Фриц Дюкесне агентімен байланысуға нұсқау алды. 1941 жылдың 28 маусымында екі жылдық тергеуден кейін ФБР Дюкесне мен тағы 32 нацистік тыңшыны АҚШ қару-жарағы және кемелердің қозғалысы туралы құпия ақпаратты Германияға жеткізгені үшін тұтқындады. 1942 жылдың 2 қаңтарында, АҚШ-тың Пёрл-Харборға жапон шабуылынан және Германияның АҚШ-қа соғыс жариялағаннан кейін бір ай өткен соң, Дюкесн тыңшылар тобының 33 мүшесі 300 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырылды. Олар 2014 жылы тарихшы Питер Даффи айтқандай, "күні бүгінге дейін АҚШ тарихындағы ең ірі тыңшылық ісі" деп танылды. Бір неміс тыңшы-бастығы кейіннен бұл топтың тұтқындалуы олардың АҚШ-тағы тыңшылық әрекеттеріне "өлшеусіз соққы" тигізгенін айтты. Дж. Эдгар Гувер Дюкесн тобына жасаған ФБР-дің шабуылын АҚШ тарихындағы ең үлкен тыңшыларды ұстап алу деп атады. 1942 жылы жоғары лауазымды тұлғаларына жолдаған хатында Канарис тұтқынға алынған бірнеше тыңшыларының маңыздылығын атап, олардың бағалы үлесін көрсетті. Ол Дюкесн "АҚШ газ маскалары, радиомен басқарылатын құрылғылар, газға қарсы отын бактары, теледидар аспаптары, ұшаққа қарсы шағын бомбалар, ауа тазартушы және винтті қозғалтқыш механизмдерін жеткізді. Жеткізілген заттар "бағалы" деп белгіленді, ал бірнешеуі "жақсы" және "өте жақсы" деп бағаланды".

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйегінде Германия мен Польша арасында соғыс басталғаннан кейін, Канарис майданға барып, неміс әскерінің келтірген қиратуларын көрді. Варшаваның өртеніп жатқанын көргенде ол жасқа қабады. Ол: «Бұл үшін біздің балаларымыздың балалары кінәлі болады» деп айқайлады. Ол сондай-ақ СС Einsatzgruppen жасаған соғыс қылмыстарының куәсі болды, оның ішінде 200 поляк еврейлері бар Беджин синагогасын өртеп жіберді. Сонымен қатар ол Польшадағы бірнеше жаппай кісі өлтіру оқиғалары туралы Абвер агенттерінен хабар алды. 1939 жылдың 12 қыркүйегінде Канарис Гитлер штабының пойзына барып, оның қатыгездіктеріне қарсылығын білдірді. Канарис Вермахттың (ОКВ, Қарулы Күштердің Жоғарғы Бас басқармасы) Оберкомандосының бастығы Вильгельм Кейтелге «көптеген атыс іспеттес және ақсүйектер мен дін қызметкерлерін жою қажеттігі» туралы айтты, ал Кейтел оған Гитлер мәселені «шешкенін» мәлімдеді. Кейтел Канариске наразылығын тоқтатуды ескертті, өйткені зұлымдықтардың егжей-тегжейлі жоспары Гитлерден тікелей келді. Канарис Гитлер режимін құлату үшін белсендірек жұмыс істей бастады, бірақ ол SD-мен бірге алдау үшін жұмыс істеді. Осылайша ол біршама уақыт бойы сенімді адам ретінде көрінуге мүмкіндік алды. 1940 жылдың қаңтарында толық адмирал дәрежесіне көтерілді. Өзінің бағыныстысы Эрвин Лахаузенмен бірге 1940 жылдың күзінде ол Вермахт офицерлерінен ойдас топ құруға тырысты, бірақ бұл кезде көп сәттілік болмады. 1941 жылдың қыркүйек айының ортасында Канариске ОКВ-ның совет тұтқындарына қатыгездікпен қарау туралы жарлықтары келіп түскенде, ол тағы да шағымданды. Кейтел Канариске «ерлік соғыс» тұрғысынан ойлағанын еске салды, бұл қолданылмайды, өйткені бұл «әлемдік идеологияны жою мәселесі» болды. Осы арада, шағымдар мен Канаристің айқын сезімталдығын Хайдрих атап өтті және Абвердің «саяси сенімділігі» туралы өзінің файлына қосты. Сонымен қатар, Канарис Гибралтарды басып алудың неміс жоспары – Феликс операциясын болдырмау үшін жұмыс істеді. 1941 жылдың желтоқсан айында Берлинде өткен жоғары лауазымды офицерлер конференциясында Канарис «Абвердің еврейлерді қудалауға қатысы жоқ, бізді қызықтырмайды, біз бұған қатыспаймыз» деп айтқан. Канарис Швейцарияда тұратын поляк тыңшысы Халина Шиманскамен қарым-қатынаста болды, ол одан Лондонға қоныс аударған Польша үкіметіне ақпарат берді және оны британдықтар мен американдықтарға, соның ішінде Аллен Даллеске де ұсынды. Канаристан Шымкент арқылы одақтастарға жеткен негізгі ақпарат – Барбаросса операциясының басталуы туралы алдын ала ескерту болды, бұл немістердің Кеңес Одағына шабуыл жасауы. МИ6 басшысы Стюарт Мензис, Канаристің антикоммунизмін бөліскен, соғыстың соңында Канаристің батылдығы мен ерлігін мақтаған. 1940 жылдың желтоқсанында Гитлер Канаристі Испанияға жіберді, егер қажет болса, Франкомен одақтастарға қарсы соғыста испандықтардың қолдауы үшін келісім жасасу үшін, бірақ Гитлердің қалауына келісуді талап етудің орнына, Канарис Франконың Британия жеңілгенге дейін испандықтарды жібермейтінін хабарлады. Франко мен Канарис арасындағы әңгімелер белгісіз, өйткені олар тіркелмеген, бірақ Испания үкіметі Канаристің жесіріне зейнетақы төлеп, ризашылығын білдірді. Франко Испанияны соғыстан тыс ұстауға кеңес бергені үшін Канариске «мәңгі риза» болды. 1942 жылдың маусым айында Канарис сегіз Абвер агентін АҚШ-тың шығыс жағалауына Пасториус операциясының бөлігі ретінде жіберді. Миссиясы – Американың экономикалық мақсаттарына саботаж жасау және АҚШ-тың азаматтық халқын әлсірету. Алайда екі аптадан кейін олардың бәрін ФБР ұстады, себебі екі агент миссияға сатқындық жасады. Абвер агенттері азаматтық киіммен тұтқындалғандықтан, олар Вашингтондағы әскери трибуналдың сотына тартылды. Барлығы да кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. ФБР-мен жұмыс істеген тағы екі адам өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Қалғандары Колумбия округінің түрмесінде электрлік креслода өлім жазасына кесілді. «Пасториус» операциясының ұятқа қалдыратын сәтсіздіктеріне байланысты, АҚШ-та бұдан әрі саботаж жасау әрекеттері болған жоқ. 1942 жылдан кейін Канарис Испанияға жиі баратын және Гибралтардағы британдық агенттермен байланыста болған болуы мүмкін. 1943 жылы Францияда Канарис британдық агенттермен байланысқа түсті. Парижде ол құдайдың азап шегуі монастырына көзін байлап алып кетеді, ол жерде ол британдық барлау қызметінің жергілікті басшысымен кездеседі, ол шын мәнінде полковник Клод Оливье болды. Канарис Германия Гитлерден құтылса, бейбітшілік шарттары қандай болатынын білгісі келді. Черчилльдің екі аптадан кейін жіберген жауабы қарапайым болды: «Талқандаусыз капитуляция». Хайдрих Прагада болған кезде, бір ауыр оқиға оны және Канаристі ашық қақтығысқа түсірді. Хайдрих Канаристен Абверді СД және СС бақылауына беруді сұрады. Канарис кері шегінгендей көрінді және жағдайды дипломатиялық шешімге келтірді, бірақ Абверге дереу әсер етпеді. Шындығында, Канарис МИ6-пен екі қосымша байланыс орнатқан, біреуі Цюрих арқылы, екіншісі Испания және Гибралтар арқылы. Ватикан байланыстары оның британдық әріптестеріне үшінші жол ұсынған болуы мүмкін. Канарис сонымен қатар нацилік қудалаулардан құтылу үшін бірнеше адамдарды, оның ішінде еврейлерді құтқаруға көмектесті, оларды қауіптен шығарды. Мысалы, 1941 жылдың мамыр айында 500 голланд еврейін қауіпсіздікке жеткізуге көмектесті. Көптеген адамдарға Абвер «агенттері» ретінде номиналды оқыту берілді, содан кейін Германиядан кетуге мүмкіндік беретін құжаттар берілді. Ол көмектескендердің бірі Варшавадағы Любавичер Реббе, Раввин Йосеф Ицхак Шнеерсон болды. Бұл Яд Вашем Холокост ескерткішінің оны Адал кісі ретінде тануы үшін Хобад Любавичтықтардың күш салуына әкелді.

Төңкерілу және орындалу

Канарис екі жақты ойын ойнап жүргеніне қатысты дәлелдер күшейді, және Генрих Гиммлердің талабымен Гитлер 1944 жылдың ақпан айында Канаристі қызметтен босатып, Абверді таратып жіберді. Оның функцияларын Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің бөлігі болған Аусланд СД қабылдады, оны СС бригаденфюрері Вальтер Шелленберг басқарды. Бұрын Абвердің жауапкершілігінде болған салалар Гестапо басшысы Генрих Мюллер мен Шелленберг арасында бөлістірілді. Бірнеше аптадан кейін Канарис үй қамауына алынды. 1944 жылдың маусым айында ол Берлиндегі Сауда соғысы және экономикалық қарсы шаралар жөніндегі арнайы штабтың (HWK) басшысы болып тағайындалды, ол Германияға қарсы одақтастардың экономикалық блокадасына қарсылық көрсетті. Канарис 1944 жылдың 23 шілдесінде әскери барлаудағы қызметін алмастырған Георг Хансенді тергеу нәтижесінде тұтқындалды. Шелленберг Канаристі құрметтеді және оның нацистік режимге адалдығына сенді, тіпті ол тұтқындалғаннан кейін де. Хансен 20 шілдедегі қастандыққа қатысқан рөлін мойындады, бірақ Канаристі оның "рухани жетекшісі" деп айыптады. Оның қастандыққа қатысқандығына тікелей дәлелдер табылған жоқ, бірақ көптеген қастандық жасаушылармен тығыз байланысы және оның жазған кейбір құжаттары, бұзықшылық тудыратын құжаттар деп есептелді, оның кінәлі екендігіне біртіндеп әкелді. Канаристің тобында күдікпен қаралатын екі адам, өздерін атып өлтірді, бұл Гестапоны Гитлерге қарсы жоспарды білгенін дәлелдеуге белсенділікке итерді. Тергеулер 1945 жылдың сәуір айына дейін жалғасты, содан кейін қастандыққа қатысқан қалған тұтқындарды жою туралы бұйрық келіп түсті. Канаристің жеке күнделігі 1945 жылдың сәуір айының басында табылып, Гитлерге ұсынылды, ол оны қастандыққа қатысқандығын көрсетті. Канарис СС-тің жедел сотында сотталды, төрағалықты Отто Торбек жасады, ал прокурор ретінде Вальтер Хуппенкотен болды. Ол мемлекетке опасыздық жасады деп айыпталды, кінәлі деп танылды және өлім жазасына кесілді. Канаристің орынбасары Ханс Остер, әскери заңгер генерал Карл Сак, теолог Дитрих Бонхоффер және әскери офицер Людвиг Геремен бірге куәгерлердің алдында қорланды. Канарис жалаңаш күйінде дарға асылып, 9 сәуірде Флензенбург концлагерінде, Еуропа соғысы аяқталуына бірнеше апта қалғанда, өлімге жіберілді. Юрген Штроптың (SS Gruppenführer) айтуынша, Канарис орта ғасырлардан бастау алған қасапшы ілмегіне ілінді. Бір тұтқын Канаристің өлім алдындағы түні өзінің камерасының қабырғасына шифрланған хабарды соғып жібергенін естігенін айтты, онда ол өзінің сатқын еместігін және елге деген борышын орындағанын мәлімдеді. Канаристің екі басқарушысы Эрвин фон Лахаузен мен Ханс Бернд Гизевиус соғыстан аман қалды және Нюрнберг процесінде Канаристің Гитлерге қарсы тұрған батылдығы туралы куәлік берді. Лахаузен Канарис пен генерал Вильгельм Кейтель арасындағы әңгімені еске алды, онда Канарис Кейтельге Польшадағы қиянаттар үшін неміс әскері жауапты болатынын ескертті. Кейтель оларға Гитлердің бұйрығымен әрекет еткенін жауап берді. Соғыстан аман қалған Кейтель Нюрнбергте соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп танылып, дарға асылды.

Фильмдердегі бейнелеулер

1954 жылғы О.Э. Хассе қатысқан "Канарис" фильмі оның өмірбаянына негізделген. Вильгельм Канаристі Энтони Куэйл 1976 жылғы "Қыран қонды" фильмінде бейнелейді.