Аризонаның Тас Төңірақ Ұлттық Саябағы

Кіріспе

Аризона штатының солтүстік-шығысындағы Навахо және Апачи округтерінде орналасқан ұлттық парк. Парк қазбаланған ағаштан жасалған үлкен қорларымен танымал, оның ауданы шамамен 500 шаршы километрді құрайды. Парк штаб-пәтері Холбрук қаласынан шығысқа қарай 42 километр қашықтықта орналасқан. Ол BNSF теміржолының Оңтүстік магистралімен, Пуэрко өзенімен және тарихи 66-шы АҚШ тас жолымен қатар өтеді. Парктің солтүстік бөлігі Суреттелген шөлге дейін созылады. 2018 жылы паркке 644 922 демалыс турисі келді. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен шамамен 1646 метр, климаты құрғақ және желді, температура жазда ыстықтан қыста суыққа дейін өзгереді. Паркте 400-ден астам өсімдік түрі өседі, олардың көпшілігі – астық тұқымдас шөптер, көк жусан және сакатон. Жануарлар дүниесіне бұғы, қоян, мысық, кішкентай жануарлар (тышқандар, жыландар, кесірткелер), екімекенділердің жеті түрі және 200-ден астам құс түрі кіреді. Парктің үштен бір бөлігі жабайы табиғат аймағы болып белгіленген. Қазбаланған орман қазбаларымен, әсіресе 225 миллион жыл бұрын, Триас кезеңінің соңында өмір сүрген құлаған ағаштармен әйгілі. Қазбаланған ағаштарды қамтитын шөгінділер кең таралған және түрлі-түсті Чинл формациясының бөлігі болып табылады, осы формацияның арқасында Суреттелген шөл атын алған. 60 миллион жыл бұрын Колорадо үстірті тектоникалық күштердің әсерінен көтеріліп, эрозияға ұшырады. Парктің барлық тау жыныстары қабаттары, парктің кейбір бөліктеріндегі геологиялық жағынан жаңадан табылғандарынан басқа, жел мен сумен шайылып кеткен. Паркте табылған қазбаланған ағаштардан басқа, көктайғақтар, цикадтар, гинкголар және басқа да көптеген өсімдіктердің, сондай-ақ фитозаврлар, ірі амфибиялар және ертедегі динозаврлар сияқты алып бауырымен жорғалаушылардың қалдықтары да табылды. Палеонтологтар 20-ғасырдың басынан бері парктегі қазбаларды қазып, зерттеп келеді. Парктің алғашқы адамдары 13 000 жыл бұрын келген. Бұл Кловис мәдениетінің өкілдері, олар Американың жергілікті халықтарының ата-бабалары. Шамамен 2500 жыл бұрын ежелгі Пуэбло шаруалары жүгері өсіріп, парктің аумағында болашақта пайда болатын жер асты үйлерінде өмір сүрген. Мың жыл бұрын Пуэбло шаруалары жер үстіне, тастан салынған үйлерде (пуэбло) тұрып, үлкен қоғамдық ғимараттарда (үлкен киваларда) жиналатын болған. 1450 жылға қарай Қазбаланған орманның Пуэбло шаруалары Хопи Месаларына (солтүстік-батысқа қарай) және Зуни Пуэблосына (шығысқа қарай) жылдам өсіп келе жатқан қауымдарға қосылу үшін көшіп кетті. Бүгінде осы аймақтарда мыңдаған ұрпақтары тұрып жатыр. Паркте 1000-нан астам археологиялық ескерткіштер, соның ішінде петроглифтер табылған. Бұл ата-бабалардың мекендері ұрпақтары үшін маңызды болып қала береді. 16 ғасырда испан саяхатшылары бұл аймақты зерттеді, ал 19 ғасырдың ортасында АҚШ сарбаздары қазіргі парктің орналасқан жерінен өтетін шығыс-батыс бағытты зерттеп, қазбаланған ағаштарды байқады. Кейіннен осы бағыттармен жолдар мен теміржолдар салынды, бұл туризмнің дамуына және, парк қорғалатын болғанға дейін, қазбаларды ірі көлемде алып кетуге әкелді. 21 ғасырда да қазбаланған ағаштарды ұрлау мәселесі әлі де күшті болып тұр.

National park in Arizona, United States

Petrified Forest National Park is an American national park in Navajo and Apache counties in northeastern Arizona. Named for its large deposits of petrified wood, the park covers about , encompassing semi desert shrub steppe as well as highly eroded and colorful badlands. The park's headquarters is about 26 mile (42 km) east of Holbrook along Interstate 40 (I 40), which parallels the BNSF Railway's Southern Transcon, the Puerco River, and historic U. S. Route 66, all crossing the park roughly east–west. The site, the northern part of which extends into the Painted Desert, was declared a national monument in 1906 and a national park in 1962. The park received 644,922 recreational visitors in 2018. Averaging about 5400 feet (1646 m) in elevation, the park has a dry windy climate with temperatures that vary from summer highs of about to winter lows well below freezing. More than 400 species of plants, dominated by grasses such as bunchgrass, blue grama, and sacaton, are found in the park. Fauna include larger animals such as pronghorns, coyotes, and bobcats; many smaller animals, such as deer mice, snakes, lizards, and seven kinds of amphibians; and more than 200 species of birds, some of which are permanent residents and many of which are migratory. About one third of the park is designated wilderness—. The Petrified Forest is known for its fossils, especially fallen trees that lived in the Late Triassic Epoch, about 225 million years ago. The sediments containing the fossil logs are part of the widespread and colorful Chinle Formation, from which the Painted Desert gets its name. Beginning about 60 million years ago, the Colorado Plateau, of which the park is part, was pushed upward by tectonic forces and exposed to increased erosion. All of the park's rock layers above the Chinle, except geologically recent ones found in parts of the park, have been removed by wind and water. In addition to petrified logs, fossils found in the park have included Late Triassic ferns, cycads, ginkgoes, and many other plants as well as fauna including giant reptiles called phytosaurs, large amphibians, and early dinosaurs. Paleontologists have been unearthing and studying the park's fossils since the early 20th century. The park's earliest human inhabitants arrived 13,000 years ago. These Clovis era people are the ancestors of Native Americans. By about 2,500 years ago Ancestral Pueblo farmers were growing corn and living in subterranean pit houses in what would become the park. By one thousand years ago Ancestral Pueblo farmers lived in above ground, masonry dwellings called pueblos and gathered in large communal buildings called great kivas. By AD 1450 Ancestral Pueblo farmers in the Petrified Forest migrated to join rapidly growing communities on the Hopi Mesas to the northwest and the Pueblo of Zuni to the east–these locations are still home to thousands of descendant community members today. More than 1000 archeological sites, including petroglyphs, have been discovered in the park. These ancestral places remain important to descendant communities. In the 16th century, Spanish explorers visited the area, and by the mid 19th century a U. S. team had surveyed an east–west route through the area where the park is now located and noted the petrified wood. Later, roads and a railway followed similar routes and gave rise to tourism and, before the park was protected, to large scale removal of fossils. Theft of petrified wood remains a problem in the 21st century.

АҚШ-қа дейінгі кезең

Қазбаланған орман ұлттық паркінің шегінде 1200-нен астам археологиялық орын табылды. Деректерге сүйенсек, парктің алғашқы тұрғындары 12 мың жыл бұрын келген. Кловис және Фолсом үлгісіндегі тасқа айналған ағаштан жасалған сүйек ұштары – паркте табылған палеоиндейлердің ең ежелгі артефакттарының бірі. Архаикалық кезеңде көшпелі топтар тасқа айналған орман ішінде маусымдық лагерьлер құрды, онда олар қоян, бұрандалы антилопа және бұғы сияқты жануарларды аулады, сондай-ақ үнділік күріш шөбі және басқа да жабайы өсімдіктерден тұқым жинады. Кемінде және Basketmaker II кезеңінде (–) ата-баба Пуэбло шаруалары жүгері өсіре бастады. Халық саны тез өсті. Көптеген отбасылар тасқа айналған орманға үй салып, алғаш рет жыл бойы тұруға кірісті. Саусақтар жасаушы III кезеңінде отбасылар жер астындағы терең емес шұңқыр құрылыстарын алдымен үстірттерде немесе басқа да ыңғайлы орындарда, кейіннен топырағы жақсы жартастар мен жазық жерлерде орналастырды. Елді мекендер өзгерді және халық саны 700-900 жылдары Пуэбло I дәуірінде өсті, ал алғаш рет отбасылардың үлкен топтары бірігіп, үлкен ауылдар құрды. Осы кезеңде әр үй шаруашылығы суық қыс айларында жылыну үшін жақсы оқшауланған жер асты тұрғын үй құрылыстарын және жылы айларда азық-түлік сақтау және күнделікті іс-әрекеттер үшін пайдаланылатын тас және жақаға ұқсас жер үсті бөлмелерін салды. Пуэбло II кезеңінің басында ата-баба Пуэбло шаруалары жер үстіне салынған тас сәулет құрылыстарын (мысалы, Agate House, жұртшылыққа ашық шағын тас құрылысы) салуды бастады, бұл тұрғын үйдің тұрақтылығының жоғары дәрежесін білдірді. Пуэбло II және Пуэбло III кезеңдерінде (1050–1225) жергілікті халық саны тез өсті. Көптеген Пуэбло әлемінде болғандай, осы кезеңде халық тығыздығы тез өсті және осы кезеңге жататын 1000-ға жуық орын паркте әртүрлі жерлерде – шатқалдардың аузында, сіңулердің жанында және ылғалды ұстайтын құм төбелерде анықталды. 1250 және 1450 жылдары аралығында ата-баба Пуэбло отбасылары бірнеше жүз адаммен бірге тұратын үлкен пәтерлік үйлерге (пуэблолар) жиналды. Олар екі үлкен пуэбло салды: біреуі Stone Axe, ол парк шығысына қарай 0,8 км қашықтықта орналасқан, ал екіншісі – Пуэрко Пуэбло, ол парктің ортасындағы Пуэрко өзеніне қарап тұрады. Олар ашық алаңның айналасына 200-ге жуық бөлме салды. Кейбір бөлмелерде терезелер мен есіктер болмады, кіру үшін баспалдақпен көтеріліп, төбедегі тесіктен түсу қажет болды. Бұл пуэблода шамамен 200 адам тұрды. Бірақ уақыт өте келе, ата-баба Пуэбло отбасылары көшіп, Солтүстік Аризонадағы Хопи үстірттерінде және Нью-Мексиконың солтүстігіндегі Зуни Пуэблосында тез өсіп келе жатқан қалаларға қосылды, онда қазбаланған орманның ежелгі шаруаларының ұрпақтары бүгінге дейін өмір сүреді. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, тұрақты құрғақ климат көші-қонға әкелді, ал соңғы тұрғындар Пуэрко Пуэблодан шамамен 1380 жылы кетіп қалды. Пуэрко Пуэблода және парктегі көптеген басқа орындарда петроглифтер – бейнелер, символдар немесе суреттер – тас беттеріне сызылып, қазылып, оюланып немесе ойылып жасалған, көбінесе шөлдік лак деп аталатын патинаға. Қазбаланған орман ұлттық паркіндегі петроглифтердің көпшілігі 650 жылдан 2000 жылға дейінгі жасқа жатады. 16-18 ғасырларда Рио-Гранде өзенінің бойындағы испан колониялары мен батыста Тынық мұхитының жағалауындағы испан колониялары арасында жол іздеген саяхатшылар осы аймақтан өтіп, оны El Desierto Pintado, яғни Суретті шөл деп атады. Алайда, парктегі ең көне испан жазулары, бұл аймақтың алғашқы испан отаршылдарының ұрпақтары қалдырған, 19 ғасырдың соңына ғана жатады. Пуэрко қиратысына алғаш келген археолог Джесси Уолтер Фьюкс 19 ғасырдың соңында көптеген артефакттар табылатынын болжаған. Қорғаушы Джон Мьюр 1905-1906 жылдары қиратыстың алғашқы қазба жұмыстарын жүргізді. Ол өз зерттеулерін жарияламағанымен, федералды үкіметті Қазбаланған орманды сақтауға шақырды. Парктегі кәсіби археологиялық жұмыстар 20 ғасырдың басында Уолтер Хоу Пуэрко қиратысында және басқа да орындарда қазба жұмыстарын жүргізген кезде басталды. 2005 жылғы зерттеуде паркте 447 түрлі өсімдік, оның ішінде 57 түрлі инвазивті түрлер бар екені анықталды. Парк қазбаларымен және эрозияға ұшыраған құнарсыз жерлерімен танымал болғанымен, оның негізгі ортасы – жартылай шөлді бұталы дала. Дамудан және мал бағудан көп жылдар бойы қорғалғандықтан, паркте Солтүстік-Шығыс Аризонадағы ең жақсы шөптік жерлер бар. Суретті шөлдегі Зиярат орталығы, модернист архитектор Ричард Нейтра жасаған, Ұлттық тарихи орындар тізіміне енген Суретті шөл қауымдық кешенінің бір бөлігі болып табылады. Парктегі тағы сегіз орын да Ұлттық тізімде, оның ішінде Суретті шөлдегі қонақ үй және шатырлар, Agate House Пуэблосы, Суретті шөлдегі петроглифтер және қиратыстар археологиялық ауданы, Newspaper Rock петроглифтері археологиялық ауданы, Пуэрко қиратысы және петроглифтері, Flattop орыны (археологиялық орын), Twin Buttes археологиялық ауданы және 35-ші параллель жолы (Белдің түйе жолы деп те белгілі) бар. Суретті шөлдегі қонақ үй 1987 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесіне ие болды. Парктің солтүстік кіреберісіне жақын орналасқан зиярат орталығы келушілерге ақпарат береді және жарты сағат сайын көрсетілетін "Timeless Impressions" атты 20 минуттық бағдарламаны көрсетеді. Онда кітап дүкені, көрмелер, сағат 8-ден 15-ке дейін жұмыс істейтін мейрамхана, сыйлық дүкені, жанармай құю станциясы, жұмыс күндері сағат 11-ден 13-ке дейін жұмыс істейтін пошта бөлімі, пошта жәшігі және қоғамдық әжетханалар бар. Парктің оңтүстік кіреберісінен 3 км қашықтықта орналасқан Rainbow Forest мұражай кешені ақпараттық қызметтерді және жарты сағат сайын көрсетілетін "Timeless Impressions" бағдарламасын ұсынады. Онда кітап дүкені, қазбалар көрмесі, Триас кезеңінің интерактивті виртуалды туры, шектеулі тамақтандыру қызметі, сыйлық дүкені және қоғамдық әжетханалар бар. Суретті шөлдегі қонақ үй, Суретті шөлдегі Зиярат орталығынан 3 км қашықтықта орналасқан, келушілерге ақпарат береді. Онда кітап дүкені, мұражай көрмелері (ғимараттың өзі де соның ішінде) және қоғамдық әжетханалар бар. Бірнеше ерекшеліктерден басқа, мысалы, топырақты Old Highway 66, велосипедтер 45 км ұзындығындағы негізгі парктік жолмен жүруі керек және жолдардан және топырақты беттерден шығуға тыйым салынған. Парктегі жеті күтілген жаяу жолдары, оның кейбіреулері топаланған, 1 км-ден кемден 5 км-ге дейін ұзындығы әртүрлі. Жануарлар осы жолдарда тізгішпен сақталған жағдайда ғана рұқсат етіледі, бірақ велосипедтерге рұқсат жоқ. Аталған жолдар: Painted Desert Rim, Puerco Pueblo, Blue Mesa, Crystal Forest, Giant Logs, Long Logs және Agate House. Жаяу жүргіштер мен қапшықтар парктің ең шеткерлі аймақтарына да баруға болады. Түндеу үшін тегін рұқсаттар қажет, оларды Суретті шөлдегі Зиярат орталығынан, Суретті шөлдегі қонақ үйден және Rainbow Forest мұражайынан алуға болады. Қапшықтардың көпшілігі парктің солтүстік жағынан кіреді, онда тұрақ және кіру жолы бар. Топтық кемпингке ең көп 8 адам рұқсат етіледі. Парк рейнджерлері парктің түрлі бағдарламаларын ұсынады. Тұрақты іс-шараларға Суретті шөлдегі қонақ үйге экскурсия, Rainbow Forest мұражайының күн бөлмесіндегі Триас кезеңіне арналған бағдарлама, мұражайдың артындағы Giant Logs жолымен серуен немесе Puerco Pueblo басшылықпен жүргізілетін серуен кіреді. Парк Жер ғылымы аптасына және Ұлттық американдықтар мұрасы айына арналған арнайы іс-шараларды ұйымдастырады. Суретті шөлдегі қонақ үйдің сенбі күндері, Естелік күнінен Еңбек күніне дейін аймақтың шеберлері ежелгі халықтарға, тайпалық қарым-қатынастарға және еуропалық текті мәдениеттерге қатысты мәдени демонстрацияларды көрсетеді.

More than 1200 archeological sites have been found inside the boundaries of Petrified Forest National Park. Evidence suggests that the earliest inhabitants of the park arrived over 12,000 years ago. Clovis and Folsom type spear points made from petrified wood are among the earliest artifacts of Paleoindians found in the park. Between , the Archaic Period, nomadic groups established seasonal camps in the Petrified Forest from which they hunted game such as rabbits, pronghorn antelope, and deer and harvested seeds from Indian ricegrass and other wild plants. By at least and through the Basketmaker II period (–)Ancestral Puebloan farmers began to grow corn. Between population size grew rapidly. Many families built houses in the Petrified Forest and for the first time began to stay there year round. During the Basketmaker III period, , families occupied shallow subterranean pit structures, at first on mesas or other vantage points and later at the base of bluffs and in lowlands, where the soil was better. Settlement patterns shifted and population size grew during the Pueblo I era between 700 and 900 CE and for the first time large groups of families aggregated together and formed large villages. During this period, each household built large well insulated subterranean residential pit structures to keep warm during the cold winter months and several adjacent above ground rooms made from stone and jacal similar to adobe—used for food storage and daily activities during the warmer months. During the early Pueblo II period Ancestral Pueblo farmers began constructing above ground masonry architecture (for example Agate House, a small masonry structure built from petrified wood that is open to the public) signaling a greater degree of residential permanence. During the Late Pueblo II and Early Pueblo III periods 1050–1225 local population size grew rapidly. Similar to much of the Ancestral Pueblo world, population density increased rapidly at this time and nearly 1,000 sites dating to this period have been identified in the park at a wide variety of locations—at the mouths of washes, near seeps, and on moisture holding sand dunes. Between 1250 and 1450 CE Ancestral Pueblo families gathered into large apartment building like masonry structures (also known as pueblos) with several hundred people living together in close quarters These large villages were often located near important water sources. Ancestral Pueblo people constructed more than two of these large pueblos, one called Stone Axe, about 0.5 mile (1 km) east of the park, and the other at Puerco Pueblo, which overlooks the Puerco River near the middle of the park. There they built roughly 200 rooms around an open plaza. Some rooms had no windows or doors and could be entered by climbing a ladder and descending through a hole in the roof. At its peak, perhaps 200 people lived in this pueblo. Over time, however, Ancestral Pueblo families undertook migrations and joined rapidly growing towns on the Hopi Mesas in Northern Arizona and at the Pueblo of Zuni in northern New Mexico, where the descendants of the ancient Petrified Forest farmers still live today. Some researchers have argued that a persistently dry climate led to out migration, and the last residents left Puerco Pueblo in about 1380 CE. At Puerco Pueblo and many other sites within the park, petroglyphs—images, symbols, or designs—have been scratched, pecked, carved, or incised on rock surfaces, often on a patina known as desert varnish. Most of the petroglyphs in Petrified Forest National Park are thought to be between 650 and 2,000 years old. From the 16th through the 18th centuries, explorers looking for routes between Spanish colonies along the Rio Grande to the southeast and other Spanish colonies on the Pacific coast to the west passed near or through the area, which they called El Desierto Pintado, the Painted Desert. However, the park's oldest Spanish inscriptions, left by descendants of the region's early Spanish colonists, date only to the late 19th century. Jessee Walter Fewkes, the first archeologist to visit Puerco Ruin, predicted in the late 19th century that it would yield many artifacts. Conservationist John Muir conducted the first excavations of the ruin in 1905–06. Although he did not publish his findings, he urged the federal government to preserve Petrified Forest. Professional archeological work in the park began in the early 20th century when Walter Hough conducted excavations at Puerco Ruin and other sites. A 2005 survey found that 447 species of flora, of which 57 species are invasive, occur in the park. Although the park is known for its fossils and eroded badlands, its main environment is semi desert shrub steppe. Protected from development and overgrazing for many years, the park has some of the best grassland in northeastern Arizona. The Painted Desert Visitor Center, designed by modernist architect Richard Neutra, is part of the Painted Desert Community Complex Historic District listed on the National Register of Historic Places. Eight other sites within the park are also on the National Register, including the Painted Desert Inn and associated cabins, the Agate House Pueblo, the Painted Desert Petroglyphs and Ruins Archeological District, Newspaper Rock Petroglyphs Archeological District, Puerco Ruin and Petroglyphs, the Flattop Site (an archeological site), the Twin Buttes Archeological District, and the 35th Parallel Route (also known as the Beale Camel Trail). The Painted Desert Inn was upgraded to a National Historic Landmark in 1987. The visitor center, which is near the north entrance to the park, offers visitor information and shows a 20 minute orientation movie, "Timeless Impressions", once every half hour. It has a bookstore, exhibits, a restaurant open from 8 a. m. to 3 p. m., a gift shop, a gas station, a post office open from 11 a. m. to 1 p. m. Monday through Friday, a postal drop box, and public restrooms. The Rainbow Forest Museum complex 2 mile (3 km) north of the park's south entrance offers services including information and "Timeless Impressions" showings once every half hour. It has a bookstore, fossil exhibits, an interactive Triassic Virtual Tour, limited food service, a gift shop, and public restrooms. The Painted Desert Inn, 2 mile (3 km) north of the Painted Desert Visitor Center, offers visitor information. It has a bookstore, museum exhibits (including the building itself), and public restrooms. With a few exceptions such as unpaved Old Highway 66, bicycles must stay on paved roads such as the 28 mile (45 km) main park road and stay off trails and unpaved surfaces. The park's seven maintained hiking trails, some paved, vary in length from less than 0.5 mile (1 km) to nearly 3 mile (5 km). Pets are allowed on these trails if kept on a leash, but bicycles are not. These named trails are Painted Desert Rim, Puerco Pueblo, Blue Mesa, Crystal Forest, Giant Logs, Long Logs, and Agate House. Hikers and backpackers may also visit the park's wilderness areas. Free permits are required for overnight stays; they are issued from the Painted Desert Visitor Center, Painted Desert Inn, and Rainbow Forest Museum. Most backpackers enter the wilderness at the north end of the park, where parking and an access trail are available at Painted Desert Inn. Group camping is limited to eight people. Rangers offer a variety of programs about the park. Regularly scheduled events include a Painted Desert Inn tour, a Triassic program at the Rainbow Forest Museum sunroom, a talk or walk along the Giant Logs Trail behind the museum, and a Puerco Pueblo guided walk. The park hosts special events related to Earth Science Week and National American Indian Heritage Month. On Saturdays from Memorial Day weekend through Labor Day at the Painted Desert Inn, artisans from the region give cultural demonstrations related to ancient peoples, intertribal relationships, and European descent cultures. For students and teachers, the rangers offer educational materials and field trip talks. In some years during the summer months, artists in residence work in the park.