Соня Хени: Мұз айдынының үш дүркін чемпионы

Кіріспе

Норвегиялық фигуралы сырғанаушы (1912–1969)

Соня Хени (8 сәуір 1912 – 12 қазан 1969) – норвегиялық фигуралы сырғанаушы және киножұлдыз. Ол әйелдер арасындағы жеке сырғанаудан үш дүркін Олимпиада чемпионы (1928, 1932, 1936), он дүркін әлем чемпионы (1927–1936) және алты дүркін Еуропа чемпионы (1931–1936) атанды. Хени әйелдер арасында Олимпиада және әлем чемпионаттарында ең көп жүлде алған сырғанаушы. Ол әйелдер арасындағы жеке сырғанаудан Олимпиада титулын қорғаған екі сырғанаушының бірі (екіншісі – Катарина Витт), ал оның алты Еуропа чемпионатының нәтижесін Витт та қайталады. Актерлік мансабының шарықталу кезеңінде ол Голливудтағы ең көп жалақы алатын жұлдыздардың бірі болды және "Жұқа мұз" (1937), "Бақытты қону", "Менің сәтім" (1938), "Екінші скрипка" (1939) және "Сан-Вэлли серенадасы" (1941) сияқты табысты фильмдерде ойнады.

Ерте өмір

Хени 1912 жылғы 8 сәуірде Норвегияның Кристиания қаласында (қазіргі Осло) дүниеге келді. Ол Норвегияның табысты тері сатушысы Вильгельм Хенидің (1872–1937) және оның әйелі Сельма Лохманн Нильсеннің (1888–1961) жалғыз қызы болды. Әкесі мен анасының екеуі де тері бизнесінен түскен табысқа қоса, мұраға байлық алған. Вильгельм Хени бір кезде велосипедпен әлем чемпионы атанған, ал Хени балаларына жас кезінен бастап түрлі спорт түрлерін үйренуге мүмкіндік берді. Хени бастапқыда шаңғы тебуде дағды көрсетті, содан кейін ағасы Лейфтің қадамын басып, фигуралы сырғанаумен айналыса бастады. Кішкентай кезінде Хени елдегі үздік теннисшілердің қатарында болды, сонымен қатар жақсы жүзуші және атпен жүруде шеберлік танытты. Хени фигуралы сырғанаумен кәсіби түрде айналыса бастағаннан кейін, мектептегі білімі тоқтатылды. Оған жеке репетиторлар сабақ берді, ал әкесі қызын спорт жұлдызына айналдыру үшін әлемдегі ең білікті мамандарды, соның ішінде танымал орыс балеринасы Тамара Карсавинаны шақырды.

Жарыс мансабы

1924 жылы 11 жасында өткен қысқы Олимпиада ойындарында Хени сегіз қатысушының арасында сегізінші орын алды. Хени 1927 жылы 14 жасында беспрецедентті он рет қатарынан жеңіске жеткен әлем чемпионатының біріншісін ұтып алды. 1927 жылғы әлем чемпионатының нәтижелері, онда Хени Австрияның Олимпиада және әлем чемпионы Герма Сабоны 3:2 есебімен (немесе 7-ге қарсы 8 реттік ұпай) жеңіп алды, даулы болды. Себебі Хениге бірінші орынды берген бес судьяның үшеуі норвегиялық болды (1 + 1 + 1 + 2 + 2 = 7 ұпай), ал Сабо австриялық және неміс судьялардан бірінші орын алды (1 + 1 + 2 + 2 + 2 = 8 ұпай). Келесі жылы Хени Олимпиададағы үш алтын медалінің біріншісін жеңіп алып, фигуралы сырғанаудан ең жас Олимпиада чемпионы атанды. Ол 1932 және 1936 жылдары Олимпиада титулдарын, ал әлем чемпионаттарын 1936 жылға дейін жыл сайын қорғады. Кәсіби мансабында Хени көп саяхат етіп, түрлі шетелдік жаттықтырушылармен жұмыс істеді. Ослодағы үйінде ол Фрогнер стадионында жаттықты, оның жаттықтырушылары Хьордис Олсен және Оскар Холте болды. Мансабының соңғы кезеңінде ол негізінен Лондондағы америкалық Говард Николсоннан жаттықтыру алды. Жарыстарға қатысу және жаттығу үшін саяхаттағаннан басқа, ол Еуропа мен Солтүстік Америкадағы фигуралы сырғанау көрмелерінде өнер көрсетуші ретінде үлкен сұранысқа ие болды. Хени жұртшылық арасында соншалықты танымал болды, Прага және Нью-Йорк сияқты түрлі қалаларда оның өнерін тамашалау үшін полиция күштері шақырылды. Ол кездегі қатаң әуесқойлық талаптарына қарамастан, Вильгельм Хени қызының коньки тебуге қатысуы үшін «жол ақысын» талап еткені құпия болған жоқ. Хенидің екі ата-анасы да Норвегиядағы өздерінің ісінен бас тартып, Лейфті тері бизнесін басқаруға қалдырып, Сонямен бірге саяхаттау үшін және оның менеджерлері ретінде әрекет ету үшін оны сүйемелдеді.

Кәсіби және кинодағы мансабы

1936 жылғы әлем чемпионатынан кейін Хени әуесқой статусынан бас тартып, актерлік және тікелей эфирдегі кәсіби өнер иесі ретінде мансапқа қадам басты. 1936 жылы Лос-Анджелесте әкесі ұйымдастырған, оның кино мансабын бастауға арналған табысты мұз шоудан кейін, Голливуд студиясының басшысы Даррил Занук оны Twentieth Century Fox студиясымен ұзақ мерзімді келісімшартқа қол қойды, осылайша ол сол кездегі ең көп жалақы алатын актрисалардың біріне айналды. Алғашқы фильмі «Миллиондағы біреу» (1936) сәтті болғаннан кейін Хенидің орны бекітілді және ол Занукпен бизнес мәселелерінде көбірек талапкер бола бастады. Хени сондай-ақ «Екінші скрипка» (1939) сияқты фильмдердегі коньки тебу сахналарын толық бақылауда ұстауға талап етті. Хени «Барлығы түнде болады» (1939) және «Рахатқа беріле беріңіз» (1945) фильмдерімен музыкалық комедия жанрының шеңберінен шығуға тырысты, бұл фильмдер нацистерге қарсы және «Жұлдыз туады» әңгімесінің конькимен жүзу нұсқасы болды. «Рахатқа беріле беріңіз» (1945) оның Technicolor түсірілген жалғыз фильмі болды, бірақ ол басқа фильмдерінен гөрі кассада аз табыс әкелді және оның жалғыз драмалық рөліндегі актерлік шектеулерін көрсетті. Занук бұны түсінген соң, оны «Sun Valley Serenade» (1941) (Гленн Миллер, Джон Пейн, The Nicholas Brothers қатысқан, «In the Mood», «Chattanooga Choo Choo», «It Happened in Sun Valley» және «I Know Why (And So Do You)» хиттерімен), содан кейін «Iceland» (1942) (Джек Оки, Пейн және «There Will Never Be Another You» хитімен) және соңында «Wintertime» (1943) (Сезар Ромеро, Кароль Лэндис, Корнел Уайльд және Оки қатысқан) сияқты музыкалық комедияларға тартып алды. Соня бұл кезде комедиялық дағдысын жетілдірді және бұл фильмдердің барлығы 20th Century Fox үшін сол жылдарығы ең табысты фильмдердің қатарында болды. 2017 жылғы доллармен есептегенде, Хенидің сегіз фильмі 100 миллион доллардан астам ішкі кассалық табысқа ие болды. «Бақытты қону» (1938) оның ең табысты фильмі болды. «Барлығы түнде болады» (1939) фильмінде Рей Милланд пен Роберт Каммингс Хьюго Норденнің (Морис Москович) ізін қуатын бәсекелес тілшілер рөлін ойнады. Нобель сыйлығының лауреаты Норденнің гестапо тарапынан өлтірілгені хабарланды, бірақ ол жасырынып, әлемдік бейбітшілікті қолдайтын анонимді хабарламалар жазады деген қауесет тарады. Джеффри мен Кен Норденді Швейцария Альпындағы шағын ауылға іздеп келгенде, олар әдемі Луизаның (Хени) махаббатына таласады, ол жоғалған Нобель лауреатымен тілшілер білмейтін жақын байланысқа ие. Джеффри мен Кеннің романға беріліп, өздерінің тапсырмаларын ұмытуы гестапоның Норденді тоқтатуға тырысуына әкеліп соқтырады. 1939 жылдың 22 желтоқсанында шыққан бұл фильмке нацистік Германияда тыйым салынды. 1936-1943 жылдар аралығында Fox студиясындағы кино мансабынан басқа, Хени Артур Виртцпен бизнес келісімшарт жасады, ол оның «Голливуд мұз шоуы» атты гастрольдік мұз шоуларын ұйымдастырды. Виртц сонымен қатар Хенидің қаржылық кеңесшісі болды. Ол кезде конькимен сырғанау және мұз шоулары АҚШ-та кең таралған ойын-сауық түрі емес еді. Хенидің кино актрисасы ретіндегі танымалдылығы көптеген жаңа жанкүйерлерді тартты және конькимен сырғанау шоуларын жаңа танымал ойын-сауық түріне айналдырды. 1940 жылдары Хени мен Виртц Рокфеллер орталығының Орталық театрында әсем музыкалық мұз шоуларын ұйымдастырды, олар миллиондаған билет сатып алушыларды тартты. 1950 жылы Хени Виртцпен келісімін бұзды және келесі үш маусымда «Sonja Henie Ice Revue» атты жеке гастрольдік шоуларын өткізді. Виртцпен бәсекелесуге тырысуы дұрыс емес шешім болды, өйткені оның шоуларында жаңа Олимпиада чемпионы Барбара Энн Скотт қатысты. Виртц ең жақсы ареналар мен уақыттарды бақылағандықтан, Хени кішкентай ареналарда және басқа гастрольдік мұз шоуларымен қаныққан жерлерде өнер көрсетуге мәжбүр болды. 1952 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы шоу кезінде трибунаның бір бөлігі құлап, турнеге қатысты заңдық және қаржылық қиындықтарға себеп болды. 1953 жылы Хени Морис Чалфенмен жаңа серіктестік құрды және оның Еуропалық «Боздағы демалыс» турнесіне қатысты, ол үлкен жетістікке жетті. 1956 жылдың қаңтарында Нью-Йорктегі Рокси театрында өзінің жеке шоуын ұйымдастырды. Алайда, 1956 жылы Оңтүстік Америкада өткен турне сәтсіз аяқталды. Ол кезде Хени көп ішіп, гастрольдік сапарлардың қиындықтарына шыдамады, бұл оның конькимен сырғанаудан зейнетке шығуына себеп болды. Ол бірнеше қалаға саяхаттаған фильмдер сериясын өз қаражатымен түсіруге тырысты. Париж және Лондон қалалары аталды, бірақ тек «Hello London» (1958) фильмі өзінің қолдауымен, Майкл Уайлдинг пен арнайы қонақ жұлдызы Стэнли Холлоуэйдің қатысуымен түсірілді. Оның мұз шоу сахналары әлі де көруге тұрарлық болғанымен, фильм аз дистрибьюторларға ие болды және жағымсыз пікірлер алды, осылайша оның кино мансабы аяқталды. Оның өмірбаяны «Mitt livs eventyr» 1938 жылы жарық көрді. «Wings on My Feet» атты ағылшын тіліне аудармасы 1940 жылы шықты және 1954 жылы қайта жаңартылған басылымы жарық көрді. Өліміне дейін 57 жастағы Хени 1970 жылдың қаңтарында көрсетілуі тиіс телешоуға оралуды жоспарлап отырды. Ол «Доктор Живаго» фильмінен «Lara’s Theme» әніне билеуге тиіс болған.

After the 1936 World Figure Skating Championships, Henie gave up her amateur status and took up a career as a professional performer in acting and live shows. In 1936, following a successful ice show in Los Angeles orchestrated by her father to launch her film career, Hollywood studio chief Darryl Zanuck signed her to a long term contract at Twentieth Century Fox, which made her one of the highest paid actresses of the time. After the success of her first film, One in a Million (1936), Henie's position was assured and she became increasingly demanding in her business dealings with Zanuck. Henie also insisted on having total control of the skating numbers in her films such as Second Fiddle (1939). Henie tried to break the musical comedy mould with the anti Nazi film Everything Happens at Night (1939) and It's a Pleasure (1945), a skating variation of the often told A Star Is Born tale about alcoholic star in decline helps newcomer up. It was her only film shot in Technicolor, but it was not as huge at the box office as her other films and also proved her limitations as a dramatic actress in her only dramatic film. When Zanuck realized this, he cast her in more musical comedies; Sun Valley Serenade (1941) with Glenn Miller, John Payne, The Nicholas Brothers, and hit songs such as "In the Mood", "Chattanooga Choo Choo", "It Happened in Sun Valley", and "I Know Why (And So Do You)"; followed by Iceland (1942) with Jack Oakie, Payne, and the hit song "There Will Never Be Another You"; and finally Wintertime (1943) with Cesar Romero, Carole Landis, Cornel Wilde, and Oakie. Sonja had by now developed a comedy flair and these films were all among the top box office hits for 20th Century Fox the respective years. Adjusted for 2017 dollars, eight Henie movies crossed the $100 million domestic gross mark. Happy Landing (1938) was her biggest box office hit. In her film Everything Happens at Night (1939), Ray Milland and Robert Cummings star as rival reporters hot on the trail of Hugo Norden (Maurice Moscovich). Norden, a Nobel Prize winner, was supposedly murdered by the Gestapo, but is rumoured to be in hiding and writing anonymous dispatches advocating world peace. When Geoffrey and Ken track Norden to a small village in the Swiss Alps, they soon find themselves competing over the affections of beautiful Louise (Henie), who has a deeper connection to the missing Nobel laureate than the reporters realize. When Geoffrey and Ken get so distracted by romance that they begin to neglect their assignments, it almost leads to disaster as the Gestapo sets out to silence Norden once and for all. Released on 22 December 1939, it was banned in Nazi Germany. In addition to her film career at Fox from 1936 to 1943, Henie formed a business arrangement with Arthur Wirtz, who produced her touring ice shows under the name of "Hollywood Ice Revue". Wirtz also acted as Henie's financial advisor. At the time, figure skating and ice shows were not yet an established form of entertainment in the United States. Henie's popularity as a film actress attracted many new fans and instituted skating shows as a popular new entertainment. Throughout the 1940s, Henie and Wirtz produced lavish musical ice skating extravaganzas at Rockefeller Center's Center Theatre attracting millions of ticket buyers. Henie broke off her arrangement with Wirtz in 1950 and for the next three seasons produced her own tours under the name "Sonja Henie Ice Revue". It was an ill advised decision to set herself up in competition with Wirtz, whose shows now featured the new Olympic champion Barbara Ann Scott. Since Wirtz controlled the best arenas and dates, Henie was left playing smaller venues and markets already saturated by other touring ice shows such as Ice Capades. The collapse of a section of bleachers during a show in Baltimore, Maryland, in 1952 compounded the tour's legal and financial woes. In 1953, Henie formed a new partnership with Morris Chalfen to appear in his European Holiday On Ice tour, which proved to be a great success. She produced her own show at New York's Roxy Theatre in January 1956. However, a subsequent South American tour in 1956 was a disaster. Henie was drinking heavily at that time and could no longer keep up with the demands of touring, and this marked her retirement from skating. She did try to make a film series at her own expense; a series that would serve as a travelogue to several cities. Paris and London were mentioned, but only Hello London (1958) was made with her own backing, co starring Michael Wilding and special guest star Stanley Holloway. While her ice show numbers were still worth watching, the film received few distributors and poor reviews, ending her film career. Her autobiography Mitt livs eventyr was published in 1938. An English translation, Wings on My Feet, was released in 1940 and republished in a revised edition in 1954. At the time of her death, the 57 year old Henie was planning a comeback for a television special that would have aired in January 1970. She was to have danced to "Lara's Theme" from Doctor Zhivago.

Халықаралық танымал ретінде

Хенидің Адольф Гитлермен және басқа да жоғары лауазымды нацистік шенеуніктермен байланысы болғандықтан, Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын, соғыс кезінде және одан кейін ол дау-дамайдың ортасында болды. Әуесқой конькимен сырғанау мансабында ол Германияда жиі өнер көрсетті және неміс көрермендерінің, тіпті Гитлердің өзінің сүйіктісі болды. Бай жұлдыз болғандықтан, ол патшалар мен мемлекет басшылары сияқты әлеуметтік ортада жүріп, Гитлермен танысты. Жылдар бойы оның шоулары мен кейінірек өнер көрмелері Принцесса Маргарет, Сноудон графинесі және Швеция королі Густав VI Адольф сияқты адамдардың назарын аударды және ол олармен кездесті. "Екінші скрипка" (1939) фильмінің түсірілімі кезінде ол сол кездегі Норвегияның тәж мұрагері Олав пен Марта жұбайымен АҚШ-тағы гастрольдері барысында кездесті. Дау-дамай алғаш рет 1936 жылы Гармиш-Партенкирхендегі қысқы Олимпиада ойындарында Хени Гитлерді нацистік салютпен сәлемдеген кезде туды. Ойындардан кейін ол Гитлердің Оңтүстік-Шығыс Бавариядағы Берхтесгадендегі курорт үйінде түскі асқа шақыруды қабылдады, онда Гитлер Хениге ұзақ жазуы бар автографталған фотосуретті сыйлады. Ол норвеж баспасөзінде осы ісі үшін қатты сынға ұшырады. 1954 жылы қайта жаңартылған өмірбаянында ол 1936 жылғы Олимпиадада норвеж судьясы болмағанын, бірақ норвегиялық ретінде оған мұндай құқық тиесілі болғанын айтты. Сондықтан ол бар күшін салып, үшінші Олимпиада медалін жеңіп алды. Ол алтын медаль жеңімпазы ретінде Гитлердің трибунасынан өте жатқанда, күміс медаль иегері Сесилия Колледж және қола медаль иегері Виви Энн Хултенмен бірге, олардың ешқайсысы Гитлерге нацистік салютпен құрмет көрсетпеді. 1936 жылғы фигуралы сырғанаудан Еуропа чемпионаты да Берлинде өтті, онда Хени, Колледж және Меган Тейлор Гитлерге тағзым етпеді.

Ықпал

Хени би хореографиясын қолданған, фигуралы сырғанауда қысқа юбка киген және ақ ботинка киген алғашқы фигуралы сырғанаушы деп есептеледі. Бұл ботинкалардың ауырлығын азайтып, сырғанаушының аяқтарын жеңіл және ұзын көрсетті, бұл "судьялар мен көрермендердің назарын аударатын" бірден көзге түсетін ерекшелік болды. Ақ ботинкалар әйел сырғанаушылар үшін стандартқа айналғаннан кейін, Хени ерекше болу үшін бежевый ботинка киді. Фигуралы сырғанау туралы жазатын және зерттейтін Эллин Кестнбаум Хениді фигуралы сырғанауды "сырғанаушы денесінің тамашасы" деп сипаттаған және спорттың мағынасын әйелдікке қарай өзгергенін айтады. Кестнбаумның сөзіне сәйкес, "Хенидің сырғанаудың қоғамдық бейнесіне қосқан ең үлкен үлесі" және норвегиялық кеме компаниясының иесі, өнерді қолдаушы Нильс Онстад (1956–1969) болды. 1956 жылы зейнеткерлікке шыққаннан кейін Хени мен Онстад Ослода қоныстанды және Осло маңындағы Барумдағы Ховикодденде орналасқан Хени Онстад өнер орталығының негізін құрайтын қазіргі заманғы өнердің үлкен коллекциясын жинады. Ол Мартин Стиксрудпен және өзінің бәсекелесі, коньки клубының мүшесі Эрна Андерсенмен бірге Ослода оқыды. Хениге 1960 жылдардың ортасында созылмалы лимфоциттік лейкемия диагнозы қойылды. Ол 1969 жылы 57 жасында Парижден Ослоға жедел жәрдем ұшағымен бара жатып қайтыс болды. Ол Хени Онстад өнер орталығына қарап тұрған төбеде Онстадпен бірге жерленген.

Басқа көріністер

Бір кезде Соня Хенидің суреті Norwegian Air Shuttle әуе компаниясының Боинг 737-300 ұшағының құйрығын әшекейлеген. Боинг 737-300 ұшақтары пайдаланудан шығарыла бастағанда, оның суреті сол әуе компаниясының Боинг 737-800 ұшағының құйрығына, ал 2013 жылы Norwegian Air Shuttle-дің алғашқы Боинг 787 Dreamliner ұшағының құйрығына орналастырылды. Бұл әуе компаниясының айрықша белгісі – ұшақтарының құйрықтарында танымал, қайтыс болған норвегиялықтардың портреттері бейнеленуі. 2012 жылы Posten Norge (Норвегия поштасы) Соня Хенидің суреті бар екі марка шығарды.

Танымал мәдениетте

Хени 2018 жылы Анн Севицкийдің "Сонья – Аққу" фильмінде сомдалды, ол 2019 жылы Санденс кинофестивалінде көрсетілді. Оның есімі мен келбеті Уолт Диснейдің 1939 жылғы "Хоккей чемпионы" фильмінде мұз айдынындағы Дональд Дак бейнесі арқылы бейнеленген. Оның аты мен сыртқы түрі MASH 4077 телесериалының 285-ші эпизодында айтылды. Оның мультфильмдегі әріптесі Диснейдің "Автограф іздеуші" қысқаметражды фильмінде Дональд одан автограф сұрағанда пайда болды. Ол Тай Уэбб, Чеви Чейзтің "Кэддишэк" фильміндегі кейіпкері, Родни Денджерфилдтің кейіпкеріне (Ал Цзервикке) Майкл О’Кифтің Дэнни Нунанды таңдағанға дейін соңғы "гольфтік бәс" турындағы мүмкін, бірақ қол жетімді емес ауыстырушы ретінде еске алынады. "Сонья Хенидің юбкасы!" – Том мен Рэй Маглиоццидің Ұлттық қоғамдық радиодағы "Автомобиль туралы әңгіме" бағдарламасында жиі айтатын сөзі еді.