Кіріспе
Қытай зодиагының белгісі Сыңар немесе тышқан (鼠) – қытай зодиагында кездесетін, қайталанатын 12 жылдық циклдағы жануарлардың біріншісі, және қытай күнтізбесі жүйесінің бір бөлігін құрайды (басқа жерлерде де ұқсас жүйелер қолданылады). Стандартты қытай тілінде Сыңар жылы – 子 (zǐ) символының бірінші тармағымен байланысты, ол он екі жылдық циклді қайталай бастайды. Қытай тіліндегі "шу" (鼠) сөзі түрлі кішкентай кеміргіштерді (Muroidea) – мысықтар мен тышқандарды білдіреді. "Зодиак" термині көне грек тілінен шыққан, ол "кішкентай жануарлар шеңбері" деген мағынаны білдіреді. Тышқанға арналған жылдық ай және күндізгі сағат та бар (қытайдың екі сағаттық уақыты, түнгі ортасы, сағат 23:00-ден 01:00-ге дейін). Сыңар жылдары Аспандық Сабақтар циклымен байланыстырып, циклдік түрде ажыратылады, нәтижесінде бес жылдық Сыңар циклы қайталанады (алпыс жылдық кезеңде), әр Сыңар жылы қытайлық у-синнің бірімен байланысты, ол "бес элемент" немесе "фазалар" деп те аталады: "Бес фаза" – От (huǒ), Су (shuǐ), Ағаш (mù), Металл (jīn) және Жер (tǔ).
The Rat or Mouse (鼠) is the first of the repeating 12 year cycle of animals which appear in the Chinese zodiac, constituting part of the Chinese calendar system (with similar systems in use elsewhere). The Year of the Rat in standard Chinese is The rat is associated with the first branch of the Earthly Branch symbol 子 (zǐ), which starts a repeating cycle of twelve years. The Chinese word shǔ (鼠) refers to various small rodents (Muroidea), such as rats and mice. The term "zodiac" ultimately derives from an Ancient Greek term referring to a "circle of little animals". There are also a yearly month of the rat and a daily hour of the rat (Chinese double hour, midnight, 11:00 p. m. to 1:00 a. m.). Years of the rat are cyclically differentiated by correlation to the Heavenly Stems cycle, resulting in a repeating cycle of five years of the rat (over a sixty year period), each rat year also being associated with one of the Chinese wu xing, also known as the "five elements", or "phases": the "Five Phases" being Fire (lang=zh huǒ), Water (lang=zh shuǐ), Wood (lang=zh mù), Metal (lang=zh jīn), and Earth (lang=zh tǔ).
Тышқанның бірінші жылы
Қытай дәстүрінде бірінші жыл б.з.д. 2637 жылға сәйкес келеді (бірақ басқа деректерде басқа да күндер көрсетілген). Бірінші император Хуандидің (Сары император деп те аталады) премьер-министрі осы жылы алпыс жылдық айналымды зодиак циклін жасаған деп есептеледі. Осы жетістіктің бір бөлігі – он тоғыз жылдық, «Метон» деп аталатын циклді табу және оны жүйеге енгізу болды, ол ай және күн күндерін шамалас келеді (қос айларды пайдалану арқылы).
Айлық сарай
Дәстүрлі қытай астрологиясында және дәстүрлі қытай астрономиясында аспан әртүрлі астеризмдерге, немесе кейде қытай жұлдыздар шоқтарына бөлінген. Бұл, шындығында, 12 жануарлар циклынан гөрі, батыс астрологиясының зодиагына көбірек ұқсайды. Күн эклиптикасының жазықтығындағы жұлдыздар жиырма сегіз сарайға топтастырылған. Айдың айлық циклы барысында бір сарайдан (немесе "лагерьден") келесісіне түнгі сайын жылжитын сияқты көрінетіндіктен, олар "Ай сарайлары" деп те аталады. Дәстүр бойынша, бұл сарайлар әрқайсысы жетіден тұратын төрт топқа бөлінген және төрт рухани тіршілік иесімен байланыстырылған. Тышқан көбінесе Мистикалық Жауынгер аймағымен, немесе Xuánwǔ ((玄武)) және әсіресе Xū (虛) сарайымен байланысты, ол өз кезегінде солтүстік бағытымен және солтүстік жарты шардың қыс мезгілінің ең қараңғы бөлігімен байланысты. (Xū (虛) шамамен Beta Aquarii, сондай-ақ Sadalsuud жұлдызымен тең).
Тышқан сағаты
Ежелгі қытай дәстүрінде күндізгі-түнгі уақыт 12 қос сағатқа бөлінген, олардың әрқайсысы қытай зодиакасының он екі белгісімен байланыстырылған, ұқсас символикалық мотивтермен және астрологиялық мағынаға ие. Он екі қос сағаттың біріншісі түнгі ортаны қамтиды, яғни сағат 23:00-ден 01:00-ге дейін, түнгі ортасы бірінші қос сағаттың ортасы болып табылады, ол Тышқан сағаты немесе zǐ сағаты (lang=zh).
Танымал мәдениет
Халық мәдениетінде, тышқан жылының зодиактық түсінігі алдағы жылға қатысты болжамдар, сәтті сандар, сәтті түстер, жақсы ықтималмен байланыстар, сол жылдары туған адамдардың ұқсастықтары, қытай астрологиясы мен батыс астрологиясы арасындағы байланыстар және басқа да сенімдермен байланысты. Дәстүрлі қытай астрологиясы мен гороскопы 12 жануардың зоологиясына немесе символизміне қарағанда, Аспандық Сабақтар мен Жерлік Тарауларға көбірек назар бөлді; шын мәнінде, жануарларға сілтеме жасау уақытты есептеудің бір жолы болды. Дегенмен, қазіргі заманда зодиак жануарларына қызығушылық күшейіп, әлемнің әртүрлі аймақтарында кең таралды. Қалай болғанда да, тышқан ұзақ жылдардан бері өткір және шапшаң зиялы қабілеттерімен байланысты.
Жас император мен зодиактық орын үшін жарыс
Қазіргі заманғы танымал аңыз бойынша, он екі жылдық циклдегі жануарлардың реті Аспан, Жер және Тозақтың билеушісі – Жейд императорының жануарлар арасында өткізген сайысқа байланысты болды. Осы әңгіменің бір нұсқасына сәйкес, императордың кеңесшілері жануарлардың он екі түрін іріктеді, олардың ішінде тышқан мен мысық та болды. Жеңімпаз сыртқы түрі, өмір салты және әлемге тигізген үлесі сияқты еңбегіне қарай таңдалды. Сайысқа дейін мысық тышқаннан уақытында ояту үшін сұрады, бірақ тышқан, әсіресе мысықтың әдемілігіне қорқып, мысықты оятпады, сол себепті мысық ұйықтап қалды (содан бері ашулы мысық егеуқыр мен тышқан аулаушыға айналды). Жейд императоры неліктен тек он бір жануар ғана келгенін білгенде, қызметшілеріне сұрады. Олар асығыс түрде кездескен алғашқы жануарды (шошқаны) таңдап алды. Сайсыс басталғаннан кейін, тышқан өгіздің арқасында сыбызғы тартып, бірінші орынға ие болды. Жейд императоры әсерленіп, тышқанды он екі жылдық циклдің басына (ал өгізді екінші орынға, тышқанға өгіздің арқасында сыбызғы тартып беруге жол бергендігі үшін) қойды. Содан кейін қалған жануарлар Жейд императорының шешімімен ретімен орналастырылды.
Дүние жүзіндегі зодиактық тышқан
Зодиактық егеуқұйыр Қытайдан басқа да мәдениеттерде, Азияда және одан тыс жерлерде белгілі. Әдетте, егеуқұйыр/тышқан он екі жылдық жануарлар циклінің біріншісі болып табылады, бірақ кейбір басқа жануарлардың тізімі әртүрлі болуы мүмкін. Жапонияда егеуқұйырды "незуми" деп атайды, ол да он екі жылдық зодиак цикліндегі алғашқы жануар. Егеуқұйыр жылы және одан кейінгі зодиактық жануарлардың жылдары әлемнің көптеген елдерінде Қытай Жыл басы кезінде тойланады, әрбір жаңа жылға сәйкес жануар безендірулерде көркемдік мотив ретінде қолданылады. Егеуқұйыр және басқа зодиактық жануарлар да Қытай ай монеталарында, сондай-ақ әртүрлі елдердің монеталар серияларында және халықаралық почта маркаларында жиі кездеседі. Ағылшын тілінде Егеуқұйыр жылы кейде Тышқан жылы деп те аталады, бірақ қытай тілінде осы екі термин арасында ешқандай айырмашылық жоқ.
Қосымша оқу және қаралған дереккөздер
Алстон, Изабелла және Кэтрин Диксон (2014). Қытай зодиакасы. (Қытай: TAJ Books International)
Хейл, Гилл (2002). Фен-шуйдің практикалық энциклопедиясы. Нью-Йорк: Барнс және Нобель кітаптары.
Ву, Чжонсян және Карин Ву (2014, 2016). Аспан сабақтары мен жер бұтақтары: Тианган Дицзи. Лондон мен Филадельфия: Әншіл айдаһар.
Hale, Gill (2002). The Practical Encyclopedia of Feng Shui. New York: Barnes and Noble Books. Wu, Zhonxian and Karin Wu (2014, 2016). Heavenly Stems and Earthly Branches:TianGan DiZhi. London and Philadelphia: Singing Dragon.