Кіріспе

Түрлі халық билерінің саны, жылдам және көтеріңкі темппен сипатталатын, итальяндық халық биі – Тарантелла, Калабрия, Кампания және Пулья аймақтарында пайда болған Оңтүстік Италияның әртүрлі халық билерінің жиынтығы. Ол әдетте (кейде немесе ) өлшемдерінде, домбыралармен сүйемелденетін жылдам, көтеріңкі темппен ерекшеленеді. Бұл Оңтүстік Италияның дәстүрлі музыкасының ең танымал формаларының бірі. Бидің атауы әр аймақта өзгеше: мысалы, Калабрияда – Сону а балу, Кампанияда – таммуриата, ал Салентода – пицца. Тарантелла Оңтүстік Италияда, Грецияда, Мальтада және Аргентинада кең таралған. Термин лингвистикалық тұрғыдан еркек санмен тарантелло деп аталуы мүмкін.

Тарих

Қазіргі Италияның оңтүстік бөлігі 19 ғасырдың ортасы мен соңына дейін бір елдің құрамына кірмеген. Бұл аймақ ежелгі Грекияның колониясы болған, тіпті Napoli ("Неаполь") атауы грек сөзі "Неаполис" – "Жаңа қала" дегеннен шыққан. Италия бірігуінен бұрын ол Неаполь патшалығы мен Сицилия патшалығының ("Сикелия" – бұл аралдың ежелгі Грекия колониясы ретіндегі бастапқы атауы) құрамына кірді, ал кейін екі патшалық біріккен кезде Екі Сицилия патшалығының бөлігі болды. Италия бірігуіне дейін Испания және қысқа мерзімге Австрия билік еткен. Бұл жерде спарталықтардың тауып алған ежелгі грек қаласы Тарантас орналасқан. Италияның Таранто провинциясында (аты Тарантас қаласынан алынған), Апулия аймағында, жергілікті жерде кең таралған құрт-құйрықтың ("Ликос" грек тілінде "құрт" дегенді білдіреді) шағуы, аймақтың атымен "тарантула" деп аталды, оның өте улы және тарантизм деп аталатын гистериялық жағдайға әкелетіні жұртқа кеңінен сіңген. Осы би "тарантелла" деп белгілі болды. Р. Лоу Томпсон бұл бидің "Дианизм немесе Дионисиялық культтың" жер астында сақталған қалдығы екенін болжады. Кейінірек Джон Комптон Рим Сенатының осы ежелгі Бақханалиялық обрядтарды басып тастағанын ұсынды. 186 ж.б.д. тарантелла жасырын күйге көшті, кейін тістегендерге шұғыл көмек ретінде қайта пайда болды.

Тарантизм биі мен құдалық биі

Бұл – бір немесе бірнеше жұптар билейтін, қысқа, әсем әрі сәнді тарентелла. Екінші жағынан, емдік немесе белгілі бір симптомды жеңілдету үшін биленетін тарантелла Lycosa tarantula шағылған адам жеке билейтін би (қазіргі кезде тарантул деп аталатын жәндіктен шатыстырмау керек); ол шаршаңқы және қобалжыған сипатқа ие, сағаттап немесе тіпті бірнеше күнге дейін созылуы мүмкін, және ерекше музыкамен сүйемелденеді. Дегенмен, бидің басқа түрлері жұптар биі болды және қазір де солай, көбінесе құдалықты немесе қылышпен шайқасты еліктейді. Шатасудың себебі – жәндіктер, ауру, оның зардап шегушілері (тарантолати) және билердің барлығының аттары Таранто қаласының атына ұқсас болуында. Би Апулия аймағында пайда болып, Екі Сицилия Корольдігіне тарады. Неаполитандық тарантелла – жұптар билейтін құдалық биі, оның «ритмдері, әуендері, қимыл-қозғалыстары және сүйемелдейтін әндері мүлдем ерекше», жылдам және көңілді музыкамен орындалады. Оның шығу тегі «XV ғасырдағы испан фандангосы мен морескалық балло ди сфессартияның бірігуінен» бастау алған болуы мүмкін. «Құдайға сыйынған діни» тарантелла – орақ (жаз) маусымында жәндік шағуынан туындаған естен шығу мен дене қимылдарының бұзылысын терлеу арқылы емдеу мақсатымен жеке биленетін би. Кейіннен бұл би невроздық әйелдердің мінез-құлқына (carnevaletto delle donne) ем ретінде де қолданылды. Тарантелланың бірнеше дәстүрлі топтары бар: Кантори ди Карпино, Официна Зоэ, Уччо Алоиси тобы, Канзониере Греканико Салентино, Селва Купина, I Тамбуреллисти ди Торрепадули. Тарантелла көбінесе мандолина, гитара, аккордеон және дабылмен орындалады; сондай-ақ флейта, скрипка, труба және кларнет те қолданылады. Тарантелла – билеуші мен дабылшының бір-бірін басып озуға тырысатын биі, олар ойнауды жылдамдату арқылы немесе билеуді ұзарту арқылы бірін-бірін шаршатуға ұмтылады.

Тарантизм

Тарантизм, ырым ретінде, ежелгі мифтерге тамырларымен байланысты деп есептеледі. Деректерге сәйкес, құлап түскен немесе құрысқан адамдар тиісті музыкамен билеуге көшіп, тарантул шаққандай жанданатын болған. Би маниясын емдеу үшін қолданылатын музыка, тарантизмде қолданылатын музыкаға ұқсас көрінеді, бірақ екеуі туралы да көп мәлімет жоқ. Юст Хеккер (1795–1850) өзінің «Орта ғасырлар эпидемиясы» атты еңбегінде былай деп сипаттайды: «Конвульсия адам денесін баурап алып, шарлап жіберді». Халықтың бүкіл қауымдары қол ұстасып, сағаттап билеп, секіріп, айқайлап, дірілдеп тұрды. Музыка – бұл ерекше эпидемиямен күресудің жалғыз құралы болып көрінді. Керней мен сыбызғыда ойналатын жылдам, шулы әуендер бишілерді қоздырды; ал жылдамдықтан баяуға, биікке төменге өтетін жұмсақ, тыныш үнқатарлар емге көмектесетін болып шықты. Өрмек шағуға қарсы қолданылатын музыкада барабандар мен кларнеттер болды, ол құрбанның ырғағына сай келді және Шопен, Лист, Россини және Хеллердің тарантеллаларында кейінірек бейнеленгенмен, олармен нашар байланысты. Көптеген белді қолдаушылар бидің тікелей физикалық пайдасына қатысты болжам жасағанмен, 18 ғасырдың ортасындағы медициналық оқулық бұл оқиғаны керісінше баяндайды, скрипканың музыкасы тарантулаларды билеуге мәжбүр ететінін айтады. Өте улы Жерорта теңізі жесірі, Latrodectus tredecimguttatus, Тарантоның қолмен астық жинауымен байланысты түрі болуы мүмкін.

Тиісті әдебиет

Инсерра, Инкороната. 2017 жыл. Global Tarantella: Оңтүстік Италия халық музыкасы мен билерін жаңарту. Urbana Champaign: Иллинойс университетінің баспасы. 226 бет.