Кіріспе

Арандар туысы Автоматты таксобокс.
| сурет = Aranha armadeira(Phoneutria nigriventer) por Rodrigo Tetsuo Argenton (4). jpg
| сурет түсірілімі = Phoneutria nigriventer
| таксон = Phoneutria
| авторы = Perty, 1833. Осы туысқа жататын арандарды әдетте бразилиялық көшпенді арандар деп атайды. Басқа ағылшынша атаулары: қарулы арандар (бразилиялық португал тілінде – армадейралар) және банан арандары (бұл атаумен бірнеше басқа түрлер де белгілі).

Мінез-құлық

Қаңғыбас бұрышқыштар осылай аталады, себебі олар түнде ормандағы жер бетінде шарлайды, емес, қоршау салмастан немесе торы барлық уақытта сақтап тұрмайды. Күндіз олар термит үйінділерінің ішінде, құлаған ағаштар мен тастардың астында, банан өсімдіктерінде (сондықтан "банан бұрышқышы" деген есім) және бромелияларда жасырынады. P. nigriventer адамдар тұратын жерлерде немесе олардың жанындағы қараңғы және ылғалды жерлерде жасыруға бейім. P. nigriventer сәуірден маусымға дейінгі құрғақ маусымда көбейеді, осылайша осы кезеңде осы түрді жиі кездестіруге болады.

Тарату

Телефунтриялар Коста-Рикадан оңтүстікке қарай, Анды тауларының шығысында орналасқан Оңтүстік Американың ормандарында кездеседі, оның ішінде Колумбия, Венесуэла, Гвиана, Эквадор, Перу, Боливия, Бразилия, Парагвай және солтүстік Аргентина. Үш түрі (P. reidyi, P. boliviensis және P. fera) Амазонка аймағында таралған, ал бір түрі (P. fera) Амазонкаға ғана тән, бір түрі (P. depilata) Панама мен Коста-Рикада Орталық Америкаға дейін жетеді. Қалған түрлері Аргентина, Парагвай және Бразилияның Атлантикалық орманымен, соның ішінде Серрадо саваннасындағы орман бөліктерімен шектелген. Бразилияда Телефунтрия Баия штатының Сальвадор қаласының солтүстігіндегі солтүстік-шығыс аймағында кездеспейді. Жағдайлар туралы хабарлау жалғасуда, бірақ сарапшылардың анықтауын растайтын дәлелдер жоқ. 2005 жылы Англияның Бриджвотер қаласында банан жөнелтілімінен бір адамды құрт шаққан, ал 2014 жылы оңтүстік Лондондағы бір отбасы үйлеріне жеткізілген банан шоғырынан құртты суретке түсірген.

Медициналық маңызы

Phoneutria туысы адамдарға қауіп төндіретін сирек кездесетін өрмекшілердің бірнеше түрін қамтиды. Адамдарға қауіп төндіретін факторлар удың күші ғана емес, сонымен қатар өрмекшінің жеткілікті мөлшерде уды жеткізу қабілеті, шағу ықтималдығын арттыратын мінез-құлқы және адамдар тұратын жерге жақындығы да болып табылады. Бұл өрмекшілердің көшпелі өмір салты оларды осылай қауіпті деп есептеуге себеп болады. Тығыз қоныстанған аймақтарда Phoneutria түрлері күндіз жасырынуға және қараңғы жерлерді іздеуге бейім, сондықтан үйлерде, киімдерде, көліктерде, аяқ киімдерде, қораптарда және бұталардың арасында жасырынып, кездейсоқ мазаланып қалса, шағуы мүмкін. Өрмекшілердің ауыз мүшелері өте кішкентай жемді улауға бейімделген, ал адам сияқты ірі сүтқоректілерге шабуыл жасауға олай бейімделмеген. Кейбір мамандардың пікірінше, Phoneutria сияқты, негізінен жемді өлтіру үшін уын пайдаланатын өрмекшілер, Atrax сияқты примитивті өрмекшілерге қарағанда, уын сақтау үшін қорғаныс мақсатында "құрғақ" шағуды жасай алады. 2009 жылғы наурызда жасалған зерттеу көрсеткендей, Phoneutria шағудың үштен бірінде уды енгізеді, ал үштен бірінде оның мөлшері өте аз болады. Тағы бір зерттеуде көрсетілгендей, шағудың бар болғаны 2,3% (көбінесе балаларда) уға қарсы дәрі қабылдауды талап ететіндей ауыр болған. Бұл саладағы зерттеулерге түрлерді анықтаудың қиындығы кедергі келтіреді. Дегенмен, өлімге әкелген бірнеше жағдай белгілі. Сан-Себастьян қаласында бір өрмекші екі баланы өлтірген. Бұл өрмекшіні Вольфганг Бюхерл Phoneutria деп анықтаған. Ауырлығының дәрежесі өрмекшінің жынысына байланысты болуы мүмкін, себебі аталық өрмекші аналыққа қарағанда аз у шығарады және одан аз қауіпті, бірақ P. boliviensis ерекшелігі – аталық уыттырақ. Симптомдар шағудан кейін 10-20 минут ішінде пайда болуы мүмкін, ал өлім 2-6 сағат ішінде туындауы мүмкін. Бұл кезде ауырсыну дене мүшелеріне таралады, жүйелік әсерлеріне тахикардия, қан қысымының көтерілуі, бас айналу, қызба, тершеңдік, көру қабілетінің бұзылуы, жүрек айну, құсу, тыныс алудың қиындауы және паралич кіреді. Өлім көбінесе тыныс алу тоқтауынан болады. Бұл өрмекшілер суық айларда (маусым мен қыркүйек аралығында) 0,03 мг, орташа 0,44 мг және жаз айларында 1,84 мг у шығарады. Жеке өрмекшілердегі ең жоғары доза 3,10 мг (26 қазан), 4 мг (3 қараша), 5 мг (4 қараша) және 8 мг (31 қазан) құрады; 500 тышқанды тері астына, ал 1000 тышқанды ішекке енгізу үшін 7 мг кептірілген у жеткілікті. P. nigriventer Бразилиядағы уланудың көптеген жағдайларына жауапты, себебі ол Бразилияның оңтүстік-шығысындағы, Сан-Паулу, Минас-Жерайс, Рио-де-Жанейро және Эспириту-Санту штаттарындағы тығыз қоныстанған аймақтарда кең таралған.

Хабарланған жағдайлар

45 жастағы, жүйке аурулары болмаған, Бутантан институтының ауыл шаруашылығы бөлімінде жалаң аяқ жұмыс істейтін ер адамды сағат 10:40-да сол аяғының кішкентай саусағын орташа өлшемді Phoneutria шақты. Ол бірден аяғы мен тізесіне күшті ауырсыну сезінді. Көз бұзылысы да болды, ал ғимаратқа кіруге тырысқанда құлап кетті. Күші жоқ болғандықтан, екі адам оны зертханаға көтеріп алып, қарап тексерді. Ол тұра алмады, көруі қиын болды, сөйлеуде де қиындықтар туды (сұрақтарға жауап бере алмады) және қатты жалпы ауырсыну мен суыққа шағымданады. Көп терледі, мұрынынан көп шырыш және сілекей ағып, үнемі мұрын қышу мен түкіруге мәжбүр болды. Ұсыққан, аяқтары мен тізесінде дікілдеу мен құрысулар болды, сонымен қатар пульсі минутына 112 рет соқты. Шағудан кейін бір сағат өткен соң, сарысу сол жақ жамбасына егілді. Келесі сағатта пульсі жылдамдап, әлсіреп, санау қиын болды, температура төмендеді және жалпы жағдайы нашарлады. Түскі уақытта зардап шеккенге тағы бір сарысу егілді, ал сағат 13:00-ге қарай жағдайы жақсарды. Бразилияның Сан-Паулу қаласында базарда жұмыс істейтін 23 жастағы жігіттің қолын P. nigriventer шақты, ол банан жинап жатқанда осы оқиға болды. Шаққан жәндіктің ұзындығы 3,5 см, аяқтарымен бірге 6 см болған. Жарақаттың қатты ауырғаны, зардап шеккен адамның шаққан жерінен тер шығып, терісінің түктері тік тұрғанын байқағаны айтылды. Сондай-ақ, ауырсыну кеудеге тарағанын және жүрегінің тез соғып бастағанын хабарлады. Басы айналып, құсып, суықтап, сілекейі ағып, приапизм пайда болды. Кейіннен оған анестетик, тетанус профилактикасы және уға қарсы сарысу берілді, шағудан 36 сағат өткен соң жазылып кетті. Тағы бір жағдай 52 жастағы ер адамды ересек P. nigriventer шаққанда болды. Шағудан кейін ол қатты жергілікті ауырсыну, көрудің нашарлауы, көп терлеу және құсу сезімдеріне тап болды. Шағудан бір-екі сағат өткен соң, ол қозғыштық пен жоғары қан қысымын көрсетті; төрт сағаттан кейін жүрек соғуы минутына 150 рет, жеңіл тахипнея, аяқ-қолдарының суынуы, көп терлеу, жалпы дікілдеу және приапизм байқалды. Оған анестетик, уға қарсы сарысу және сұйықтықтар берілді. 2005 жылы ағылшын адамын Phoneutria деп анықталған жәндік екі рет шақты, ол банан қорабында жасырынып отырған. Оның қолы ісіп, басы айналып, үйге келген соң құлап кеткені хабарланды. Ол ауруханаға жеткізіліп емделді, бірақ жағдайы нашарлай берді. Көкірегінің қысылуы, тыныс алудың қиындығы, қан қысымы мен жүрек соғуының жоғары екенін айтты. Денеден уды сорғысы үшін оған көп мөлшерде физиологиялық тұз ерітіндісі берілді және келесі күні ауруханадан шығарылды. Толық қалпына келуіне шамамен бір апта уақыт кетті. 70 жастағы ер адамды, аяқтарының аралық кеңдігі 5-6 см жәндік шақты, ол Сан-Педро де Алькантараның ауылдық жеріндегі үйінде қант қамысын кесіп жатқанда, жәндік иығына секіріп, оң қолымен арқасына дейін "жүргендей" келіп, қолын шақты (сол кезде қан кеткен), ол бірден қатты ауырсыну сезінді. Жәндіктің құрсағында бірнеше шабақтары болған. Науқаста қозғыштық, уайым, қан қысымы 200/110 мм рт.ст., жүрек соғуы минутына 62 рет, тыныс алу жиілігі минутына 36 рет, тыныс алу қиындығы, гиперемия, ісіну және ауырсыну сезімі пайда болды. 50 минуттан кейін науқас HU жедел жәрдем бөліміне 150/90 қан қысымымен (каптоприлден кейін), жеңіл демсіздікпен (туберкулезбен пневмектомия жасаған науқас), парестезиямен және бұрын хабарланған жергілікті жағдаймен түсті. Оған анестезия инфильтрациясы, дипирон және екі құты сарысу берілді, оң қолы қызыл және ісіңкі болып қалды, уайым белгілері азайды және қан қысымы қалыпқа келді. Тағы бір жағдай Бразилияның Минас-Жерайс штатында тіркелді, онда Phoneutria шаққан ер адамның аяқтарында ұю, қызару, бас ауруы және уақыт пен кеңістік сезімін жоғалту байқалды.

Өлім туралы мәліметтер

Сао-Паулу штатындағы Итанхаем қаласында болған жағдайда, аяғына шалынған 40 жастағы ер адам күшті ауырсыну мен жалпы денесінің қырысуына тап болды және оқиғадан алты сағат өткен соң көз жұмды.