Кіріспе

Альп тауларындағы ең үлкен мұздық
Финстер-архорннан басқа, Берн Альп тауларының ең биік шыңдарының барлығы мұздықтың су жиналатын алабында орналасқан. Юнгфрау мен Мёнх солтүстік шекараны құрайды; Гросс Фийшерхорн және Гросс Ванненхорн оның шығыс жағында, ал батыс жағында Алетчхорн – ең биік нүктесі орналасқан. Ең үлкен ағысына жеткенше, төрт кіші мұздық Конкордияплацта бірігеді:

Батыс жағынан Гроссер Алетшфирн ағып шығады, ол Алетчхорн мен Дрейкхорнның солтүстік етегімен созылады. Гроссер Алетшфирн солтүстіктен үш маңызды мұздықпен толысады: Эбени Флюе Фирн, Глетшерхорнфирн және Кранцбергфирн. Бұл мұздықтардың барлығының басталуы шамамен Әбени Флюе Фирннен Конкордияплацқа дейін Гроссер Алетшфирн ұзындығы шамамен және ені орташа есеппен құрайды. Батысында Гроссер Алетшфирн Лётшенлюке мұздық өткелі арқылы Лангглетшермен байланысып, Лётшентальға ағып түседі. Солтүстік-батыс жағынан Юнгфрауфирн ағып шығады. Бұл мұздық Алетч мұздығының тікелей жалғасы болып табылады, бірақ төрт қосалқы мұздықтың ең қысқасы. Оның бастауы Мёнхтың оңтүстік және Юнгфраудың шығыс беткейлерінде, арасында Юнгфраужох орналасқан. Конкордияплацқа дейін Юнгфрауфирн шамамен ұзын, батыста Кранцбергті (тау), ал шығыста Тругбергті айналып өтеді. Ең биік нүктесінде ені шамамен, ал төмен қарай ені одан да кең. Солтүстік жағынан Евигшнеефельд ("Мәңгілік қарлы алап") ағып шығады, оның бастауы Мёнхтың шығыс беткейінде. Ол Тругбергтің батыс жағынан және Гросс Фийшерхорн мен Грюнхорнның шығыс жағынан ағып, Конкордияплацқа жетіп, иіліс түзеді. Осы жерге дейін ұзындығы шамамен, ені орташа есеппен құрайды. Конкордияплацқа ағып түскен жерінен 25-30 пайыздық еңіспен төмен түседі; осы жерде мұздық қақ бөлінеді. Солтүстікке қарай Евигшнеефельд Айннерс Мёнчжох мұздық өткелі арқылы [[Эйсмар (мұздық)] (Валис диалектісінде "Мұз теңізі") су жиналатын алабымен байланысады. Обере Мёнхсжох мұздық өткелі арқылы Мёнх пен Тругберг арасында Юнгфрауфирнмен байланыс бар. Шығыс жағынан ең кішкентай мұздық Конкордияплацқа жетеді: Грюнеггфирн. Оның солтүстік тармағы Грюнегхорнның төменгі жағынан басталады. Оңтүстік тармағы қар мен мұзын Висснолен, Фишер Габельхорн және Шаммен қоршалған ойысқа жинақтайды. Висснолен мен Грюнхёрнли шыңдары арасында тағы бір мұздық өткел, Грюнхорнлюке, Фишерглетшермен байланысады. Грюнеггфирн Конкордияплацқа солтүстіктегі Грюнегг тау беткейлері мен оңтүстіктегі Фюльберг таулары арасындағы саңылаудан кіреді. Фюльбергтің батыс жағында Конкордия паналасы (тау паналасы) Конкордияплацқа қарап тұрады, биіктігі шамамен.

Конкордияплацтың оңтүстігінде мұздық [[Вале (Жоғарғы Вале)] аңғарына қарай ағып, шығыс жағында, Беттмералп маңында шағын мұздық көл, Мержелензее орналасқан; батыс жағынан бұрын Миттелеч мұздығы кіретін, бірақ 20-шы ғасырдың соңынан бастап Алетч мұздығымен байланысы үзілді. Одан әрі, шамамен 1880 жылға дейін, Обералетч мұздығы да Алетч мұздығына аузынан кіретін. Бірақ содан бері екі мұздық та соншалықты шегініп кеткен, олар енді бірікпейді (Жоғарғы Алетч мұздығы Алетч мұздығымен байланысқан жерінен шамамен шегінді), бірақ екеуі де қазір тек Масса өзенінің бастауы болып табылады. Өзен Гибидум көлі (су қоймасы, сонымен қатар 19-шы ғасырда мұздықтың аузын көрсетеді, мұздықтың 200 метрден астам шегінуі) және Бриг Глис маңындағы Ронаға жеткенше сол аттас шатқал арқылы ағып өтеді.

Туризм

Алецц мұздығы мен оны қоршаған кейбір аңғарлар ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген, сондықтан олар қорғалады және құрылыстар көбінесе сыртқы аймақтармен шектелген. Вале кантонындағы Белальп, Ридеральп және Беттмеральп арасындағы аймақ (Алеч аймағы деп аталады) мұздықтың төменгі бөлігіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Бетмерхорн мен Эггишорн танымал панорамалық тұрақтар болып табылады және оларға канат жолы арқылы жетуге болады. 2008 жылдан бері Масса өзенін аспалы көпірмен кесіп өтуге болады, бұл мұздықтың сол және оң жағы арасында жаяу серуендеуге мүмкіндік береді. Jungfraujoch теміржол станциясы (3450 м) жоғарғы Алецц мұздығына тікелей қол жеткізуді қамтамасыз етеді, сондай-ақ Юнгфрауға қалыпты жолмен өтуге болады. Оған Интерлакеннен ғана, Берн кантоны арқылы жетуге болады. Жаяу жүргін жолдары Конкордия немесе Голландия шатырларынан өтіп, массивтегі басқа мұздықтарға жетеді. Ридерфуркада, Ридеральп пен мұздық арасында, 2065 метр биіктікте тарихи Вилла Кассель орналасқан, ол бұрын саясат және қаржы әлемінің көптеген белгілі және ықпалды тұлғаларының жазғы резиденциясы болған. Бүгінде бұл үй Pro Natura экологиялық ұйымының орталықтарының бірі болып табылады және осы аймаққа арналған тұрақты көрмеге қонақтарды шақырады.

Панорама

Конкордияплацтың шығысынан кішкентай, бірақ маңызды Грюнеггфёрн (ұзындығы 3 км және орташа ені 600 м) орналасқан. Бұл мұздық Грунхорнлюке (3280 м биіктікте) мұздық саңылауы арқылы шығыстағы Фишер мұздығымен байланысқан. Конкордияплацтан Алетч мұздығының ені шамамен 1,5 км-ге жетеді және жылдамдығы жылына 180 метр болса, оңтүстік-шығысқа қарай Рона аңғарына қарай жылжиды, батысында Дрейкхорн және шығысында Ұлы Ванненхорнмен шектеседі. Содан кейін ол үлкен оңға бұрылыс жасап, оңтүстік-батысқа қарай жақындап, Рона аңғарының шетімен өтетін Эггисхорн мен Беттмерхорн арқылы ағып өтеді. Ұлы Алетч мұздығының ең төменгі бөлігі көбінесе бүйірлік және орталық мореналардың құм-қиыршық тастарымен жабылған. Мұздықтың басы қазіргі уақытта 1560 м биіктікте, жергілікті ағаштар шегінен әлдеқайда төмен жатыр. Одан Масса өзені басталады, ол Масса каньоны арқылы ағып, гидроэлектр энергиясын өндіруге пайдаланылады. Ол Бригтің жоғарғы жартысынан өтіп, ақырында Ронаға құяды. Ұлы Алетч мұздығында айтарлықтай мұз қалыңдығы бар. Конкордияплацта мұз қалыңдығы 900 метрден асады, бірақ оңтүстікке қарай жылжыған сайын мұздың көп бөлігі еруге ұшырап, қалыңдығы біртіндеп 150 метрге дейін төмендейді. Мұздықтың ортасында орналасқан ерекше қараңғы орталық морена Конкордияплацтан бастап мұздықтың басына дейін екі жолақ бойында созылады. Бұл орталық морена үш үлкен мұздықтың мұзынан жиналған, олар бірігіп ағады. Батыстағы морена Kranzbergmoräne деп, ал шығыстағысы Trugbergmoräne деп аталады.

Құрылуы мен дамуы

Алетш мұздығы қардың жинақталуы мен тығыздалуы нәтижесінде пайда болған. Мұздықтар әдетте, қар мен мұздың жинақталу мөлшері, қар мен мұздың еру мөлшерінен асып түсетін жерлерде қалыптасады. Қар мен мұз қалыңдай түскенде, ол ауырлық күші мен үстіндегі қар мен мұздың қысымының әсерінен қозғала бастайды. Соңғы мұздық кезеңдерде Алетш мұздығы қазіргіден әлдеқайда ірі болған. 18 000 жыл бұрын тау жотасының төменгі бөлігі, Ридеральп пен мұздық аралығында, толығымен мұзбен жабылған. Тек Бетмерхорн, Эггишорн және Фушхёрнер тауларының шыңдары мұздықтың үстінен көтеріңкі болған. Маңызды кері шегінуден кейін, мұздық 11 000 жыл бұрын соңғы мұздық кезеңде қайтадан кеңейді. Мұздық Рона аңғарына жетті, ал оның мұзы Ридерфуркаға дейін созылды. Алетш орманүндө әлі де мореналардың қалдықтарын көруге болады. Соңғы мұздық кезеңнен бері мұздық көбінесе кері шегінді. Дегенмен, шамалы климаттық өзгерістер болды және 1860 жылы мұздық 3 км-ге ұзынырақ, ал мұз деңгейі 200 м жоғары болды. Басқа көптеген мұздықтар сияқты, деректер ұзақ мерзімді кері шегіну тенденциясын көрсетеді. Алетш мұздығы 1870 жылдан бері, оның ішінде 1980 жылдан бері қысқарды. 1850 жылы Кішкентай мұз дәуірі аяқталғаннан бері мұздық мұз массасының 20 пайызын жоғалтты, бұл Швейцариядағы басқа мұздықтарға қарағанда айтарлықтай аз, олардың кейбіреуі 50 пайызға дейін жоғалған. Бұл Алетш мұздығының үлкен өлшемімен түсіндіріледі, ол кішкентай мұздықтарға қарағанда климаттық өзгерістерге өте баяу реакция жасайды. Дегенмен, 2100 жылға қарай мұздық 2018 жылғы мұз массасының тек оннан бірін ғана құрайды деп есептеледі.

Фотосуретке түсу мүмкіндігі

2007 жылдың 18 тамызында фотограф Спенсер Туник Алетч мұздығында жүздеген жалаңаш адамдарды "жанды мүсін" ретінде пайдаланды. Оның сөзіне göre, бұл фотосессия жаһандық жылынуға және әлемдегі мұздықтардың қысқаруына назар аудару мақсатында түсірілді. Фотосессия кезінде температура шамамен 10 °C (50 °F) болды. Қысқарып бара жатқан мұздыққа жиналған 600 қатысушы, Tunick-пен (Гринписпен бірлесіп) әлемге жаһандық жылынудың Швейцария мұздықтарына тигізетін әсерін көрсету үшін өз еркімен келгендерін айтты.