Кіріспе
Швейцарияның Альпілік аймағы, көбінесе Швейцария Альпі деп аталады, елдің маңызды табиғи ерекшелігі болып табылады және Швейцарияның Швейцариялық платосы мен Юра тауларының Швейцария бөлігімен қатар, оның үш негізгі физиографиялық аймағының біріне жатады. Швейцария Альпі Батыс Альпі және Шығыс Альпінің аумағында орналасқан, кейде Орталық Альпі деп аталатын аймақты қамтиды. Берн Альпісінен Аппенцель Альпісіне дейінгі солтүстік қатарлары толығымен Швейцарияда орналасса, Монблан массивінен Бернина массивіне дейінгі оңтүстік қатарлары Франция, Италия, Австрия және Лихтенштейн сияқты басқа елдермен ортақ. Швейцария Альпі Альптың ең биік тауларының көп бөлігін қамтиды, мысалы, Дюфурспиц (4 634 м), Дом (4 545 м), Лискамм (4 527 м), Вайсхорн (4 506 м) және Маттерхорн (4 478 м). Швейцария тауларының тізімінде одан да көп маңызды шыңдарды кездестіруге болады. Орта ғасырлардан бері Альп арқылы өту тарихта маңызды рөл атқарды. Сент-Готтард асуының солтүстігіндегі аймақ 14 ғасырдың басында Швейцария Конфедерациясының ядросына айналды.
The Alpine region of Switzerland, conventionally referred to as the Swiss Alps, represents a major natural feature of the country and is, along with the Swiss Plateau and the Swiss portion of the Jura Mountains, one of its three main physiographic regions. The Swiss Alps extend over both the Western Alps and the Eastern Alps, encompassing an area sometimes called Central Alps. While the northern ranges from the Bernese Alps to the Appenzell Alps are entirely in Switzerland, the southern ranges from the Mont Blanc massif to the Bernina massif are shared with other countries such as France, Italy, Austria and Liechtenstein. The Swiss Alps comprise almost all the highest mountains of the Alps, such as Dufourspitze (4,634 m), the Dom (4,545 m), the Liskamm (4,527 m), the Weisshorn (4,506 m) and the Matterhorn (4,478 m). The other following major summits can be found in this list of mountains of Switzerland. Since the Middle Ages, transit across the Alps played an important role in history. The region north of St Gotthard Pass became the nucleus of the Swiss Confederacy in the early 14th century.
География
Альп таулары Швейцарияның жалпы аумағының 60% -ын құрайды, бұл елді ең альпілік елдердің біріне айналдырады. Швейцария Альп тауларының жалпы аумағының тек 14% -ын ғана алып отырғанына қарамастан, 82 альпілік төрт мыңдықтың 48-і швейцариялық Альпта орналасқан, ал қалған 34-інің көп бөлігі елдің шекарасының ішінде жатыр. Швейцария Альп тауларының мұздықтары елдің аумағының 3% -ын жабады, бұл Альп тауларының жалпы мұздық аймағының 44% -ын құрайды. Швейцария Альп таулары Швейцария жазығының оңтүстігінде және мемлекеттік шекараның солтүстігінде орналасқан. Альп пен жазық арасындағы шекара Женева көлінің жағасындағы Веведен Констанц көлінің жағасындағы Роршахқа дейін, Тун және Люцерн қалаларынан өтеді. Швейцариядағы Альп тауларының шетінде орналасқан, әсіресе солтүстік жағындағы, нақты анықталмаған аймақтар Швейцария Алп алды деп аталады (француз тілінде – Преальп, неміс тілінде – Voralpen, итальян тілінде – Prealpi). Швейцария Алп алды негізінен әктастан тұрады және олар көбінесе биіктігімен шектеледі. Альпілік кантон (ең биігінен ең төменгісіне дейін): Вале, Берн, Граубюнден, Ури, Глар, Тичино, Санкт-Галлен, Во, Обвальден, Нидвальден, Швиц, Аппенцелль Иннерроден, Аппенцелль Ауссерроден, Фрибург, Люцерн және Цуг. Швейцариямен Альп тауларының сілемдерін бөлісетін елдер (батыстан шығысқа қарай): Франция, Италия, Австрия және Лихтенштейн.
The Swiss Alps are situated south of the Swiss Plateau and north of the national border. The limit between the Alps and the plateau runs from Vevey on the shores of Lake Geneva to Rorschach on the shores of Lake Constance, passing close to the cities of Thun and Lucerne. The not well defined regions in Switzerland that lie on the margin of the Alps, especially those on the north side, are called the Swiss Prealps (Préalpes in French, Voralpen in German, Prealpi in Italian). The Swiss Prealps are mainly made of limestone and they generally do not exceed
The Alpine cantons (from highest to lowest) are Valais, Bern, Graubünden, Uri, Glarus, Ticino, St. Gallen, Vaud, Obwalden, Nidwalden, Schwyz, Appenzell Innerrhoden, Appenzell Ausserrhoden, Fribourg, Lucerne and Zug. The countries with which Switzerland shares mountain ranges of the Alps are (from west to east): France, Italy, Austria and Liechtenstein.
Өзендер
Швейцария Альптарының солтүстік жағы Рона, Рейн және Инн (Дунай алабының бір бөлігі) өзендерімен суға толады, ал оңтүстік жағында негізінен Тичино (По алабы) өзені суға толады. Солтүстіктегі өзендер Жерорта, Солтүстік және Қара теңіздерге құяды, ал оңтүстіктегі По өзені Адриатика теңізіне құяды. Альп тауларындағы үш маңызды суайырық аймағы ел ішінде орналасқан: Пиз Лунгин, Витенвассереншток және Монте Форкола. Витенвассереншток пен Пиз Лунгин арасында Атлант мұхиты (Солтүстік теңіз) мен Жерорта теңізінің (Адриатика және Қара теңіздер) бассейнін бөліп тұратын Еуропа суайырығы жатыр. Еуропа суайырығы негізгі тізбектің тек бір бөлігін ғана қамтиды. Швейцария Еуропаның тұщы суының 6% -на ие, сондықтан оны кейде "Еуропаның су мұнарасы" деп атайды.
Көлдер
Ең биік бөгеттер Альпілік аймақтарда орналасқандықтан, көптеген ірі тау көлдері жасанды және гидроэлектр станцияларының су қоймалары ретінде пайдаланылады. Кейбір ірі жасанды көлдер 2300 метрден жоғары орналасқан, бірақ 1 км²-ден үлкен табиғи көлдер көбінесе 1000 метрден төмен жатады (Энгадиндегі Сильс көлі және Берн Оберландтағы Эшхинен көлі сияқты көлдер ерекшелік етеді). Төмен бойдағы мұздықтардың еруінен жаңа көлдер пайда болады, мысалы, 2002 және 2003 жылдары пайда болған 0,25 км² ауданындағы Трифтзе көлі.
Мұздықтардың еруі су электр қуатына әсер етеді
Швейцария климаттың алабасқандай өзгеруін жаңа инновацияларды дамыту және елдегі энергия өндіру жолдарын өзгерту үшін пайдалы мүмкіндік ретінде қарастырып отыр. Швейцария көршілес елді мекендерді электр қуатымен қамтамасыз ету үшін гидроэлектр энергиясына тәуелді, бірақ мұздықтар еріп, қайта қатып қалмағанда, энергияны тудыратын еріу процесі де тоқтап қалады. Зерттеушілер мұздықтар кішірейген кезде топография қалай өзгеретінін бағалап, сондай-ақ құрылысқа жұмсалатын ақша, энергия өндірісі және осы жаңа жобалармен байланысты болашақ қиындықтарды жан-жақты зерттеп жатыр. Швейцария – климаттың өзгеруіне жауап ретінде энергия өндірудің болашағы туралы ойлана бастаған көптеген елдердің бірі. Швейцария инновациялар мен шығармашылық шешімдердің жаңа толқынына бастама болып, әлемнің қалған бөлігі де соңынан еріп, осыдан үлгі алуға тиіс.
Жердің биіктігі
Төмендегі кестеде 2000 м және 3000 м биіктіктен жоғары жердің ауданы, сондай-ақ 2000 метрден жоғары нүктесі бар әрбір кантонның жалпы ауданындағы осыған сәйкес пайыздық үлесі көрсетілген. Кантон 2000 м-ден жоғары жердің ауданы (км²) 2000 м-ден жоғары жердің үлесі (%) 3000 м-ден жоғары жердің ауданы (км²) 3000 м-ден жоғары жердің үлесі (%) Аппенцелль Аузерроден 1 0.4 0 0 Аппенцелль Иннерроден 4 2.3 0 0 Берн 887 15 100 1.7 Фрибург 14 0.8 0 0 Гларус 213 31 4 0.6 Граубюнден 4296 60 111 1.6 Люцерн 4 0.3 0 0 Нидвальден 20 7 0 0 Обвальден 66 13 1 0.2 Швиц 69 8 0 0 Сент-Галлен 184 9 1 0.05 Тичино 781 28 2 0.07 Ури 562 52 19 1.8 Вале 2595 50 697 13 Во 92 3 1 0.03 Швейцария 9788 24 936 2.3
Уақыт өте келе мұздықтардың өзгеруін бақылау
PERMOS (Швейцарияның тұрақты мұздықты мониторинг желісі) – операциялық бақылау қызметі, оның басты мақсаты – Швейцария Альпісіндегі тұрақты мұздықтың өзгеруін ұзақ мерзімді ғылыми тұрғыдан құжаттау. Альпі тауларының қазіргі жағдайын нақты бейнелеу үшін желі тұрақты мұздықтың температурасын және бұрғылау ұңғыларындағы жылу өзгерістерін, қар қаптамасының ең төменгі температурасын, жер бетінің температурасын және қар қаптамасының қалыптасуын тіркеу арқылы жүзеге асырылады. Желі сонымен қатар таңдалған аймақтардан белгілі бір уақыт аралығымен әуе суреттерін түсіреді. Бұл мониторинг стратегиясы жаңа зерттеулер мен деректер жиналатын сайын уақыт өте келе дамып жатыр. Швейцария Альпісіндегі мұздықтар соңғы 90–120 жыл ішінде көлемінің шамамен жартысын жоғалтты.
Геология
Үлкен тектоникалық бірліктердің құрамы Альп тауларының қалыптасу тарихын көрсетеді. Солтүстіктегі Хельветикалық аймақтың тау жыныстары, ал оңтүстіктегі Аустроальпілік таулар – Оңтүстік Альп таулары, сәйкесінше Еуропа және Африка континенттерінен шыққан. Пенниникалық қабаттардың тау жыныстары бұрынғы Брайансон микроконтиненті және Тетис мұхитының аумағына жатады. Соңғысы Африка плитасының астына суға батып (алғаш Пьемонт мұхиты, кейін Валей мұхиты), екі плитаның соқтығысуына және альпілік орогенез деп аталатын құбылысқа дейін болды. Шығыс Глар Альптеріндегі Сардона тектоникалық аренасының негізгі итермелі жарылысы тау құрылысы процестерін нақты көрсетеді, сондықтан ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы деп жарияланды. Альпштейн аймағы да Хельветикалық аймақ материалының бірнеше көзге көрінетін көтерілісін көрсетеді. Рона және Рейн өзендерінен солтүстікке қарайғы Альп тауларының көпшілігі Хельветикалық аймақтың бөлігі, ал оңтүстік жағындағылары Пенниникалық қабаттардың бөлігі болып табылады. Аустроальпілік аймақ негізінен Шығыс Альп тауларына қатысты, бірақ Маттерхорн осы ереженің ерекшелігі болып табылады. Соңғы мұздық кезең Швейцарияның ландшафтын күрт өзгертті. Швейцария Альп тауларының көптеген аңғарлары мұздық эрозиясының нәтижесінде U пішіндес болды. Вюрм мұздығының ең үлкен кеңею кезеңінде (18 000 жыл бұрын) мұздықтар Швейцарияның жазығын толығымен жауып, кейін шегініп, тек биік таулы аймақтарда қалдықтар қалдырды. Қазіргі уақытта, Берн Альптерінің батысындағы Алеч мұздығы Альп тауларындағы ең үлкен және ең ұзын мұздық болып табылады, Конкордиаплатстағы ең тереңдігі 900 метрге жетеді. Фишер және Аар мұздықтарымен бірге, бұл аймақ 2001 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық тізіміне енді. Рейн мұздығының шамамен 10 000 жыл бұрын шегінуінің салдарынан Флимс тас көшкіні пайда болды, ол әлемдегі ең үлкен, көрінетін тас көшкін болып табылады.
Қоршаған орта және климат
Құрып кету қаупі төнген түрлерді қорғау мақсатында кейбір аумақтар қорғауға алынды. Швейцарияның Граубюндендегі Ұлттық паркі 1914 жылы алғашқы Альпілік Ұлттық парк ретінде құрылды. 2001 жылы Энтлебух аймағы биосфералық қорық деп жарияланды. Елдегі ең ірі қорғалатын аумақ – 2006 жылы ашылған Эла паркі, оның ауданы 600 шаршы километрді құрайды. Юнгфрау-Алеч қорғалған аймағы Альп тауларындағы алғашқы Әлемдік мұра тізіміне енген орын.
Мұздықтардың еруі
Ауа райы үлгілерінің өзгеруіне байланысты, жастар әрі жылырақ, ал қыстар ылғалдырақ болатыны күтілуде. Ауа райының осы өзгерісі, су тасқынының, ауыр жаңбырдың, мәңгілік тоң қабаты аймақтарының еруінің, географиялық және жануарлар әлемінің өзгеруінің, сондай-ақ, қауіпті тау көшкіндерінің болу мүмкіндігін арттырады. Бұған қоса, су тасқыны, қар көшкіні және жер көшкіні сияқты табиғи құбылыстар жиілеп барады. Мұздықтардың қамтамасыз еткен су қоры да азайып келеді, бұл энергия өндіру, егін шаруашылығы және басқа да адамның қажеттіліктері үшін мәселе тудырады. Сонымен қатар, мұздықтардың еруі экономикаға қауіп төндіреді, себебі бұл мұздықтар мен экожүйелер әдетте қамтамасыз ететін туризм және демалыс салаларынан түсетін қаржылық кіріс азаяды. Осының салдары жақын жердегі елді мекендерге зиян келтіреді және ауқымды қираудың алдын алу үшін инфрақұрылымды жаңарту және қауіпсіздік шараларын күшейту қажет.
Саяхат және туризм
Швейцария Альп тауларында туризм Альп тауларының негізгі шыңдарына (1811 жылы Юнгфрау, 1850 жылы Пиц Бернина, 1855 жылы Монте Роза, 1856 жылы Маттерхорн, 1858 жылы Дом, 1861 жылы Вайсхорн) алғашқы шағылысулардан басталды, көбінесе британдық таушылар жергілікті жетекшілермен бірге көтерілді. Туристерге арналған инфрақұрылымның құрылысы XIX ғасырдың ортасында қонақүйлер мен тау шатырларын салумен (1863 жылы Швейцария альпинистік клубы құрылды) және тау теміржолдарының ашылуымен (1873 жылы Риги, 1889 жылы Пилатус, 1898 жылы Горнерграт) басталды. Jungfraubahn 1912 жылы ашылды; ол Еуропадағы ең биік теміржол стансасына, Jungfraujoch-қа жетелейді.
Жазғы туризм
Швейцарияда 62 мың шақырымдық жақсы күтілген жол желісі бар, оның 23 мыңы таулы аймақтарда орналасқан. Көптеген таулар, әсіресе 4000 метрлік шыңдар мен үлкен солтүстік беткейлер (Эйгер, Маттерхорн және Пиц Бадиле) әлемнің түкпір-түкпірінен көптеген альпинисттерді қызықтырады. Көптеген үлкен қысқы курорттар жазда да танымал, себебі әуе трамвайларының көпшілігі жыл бойы жұмыс істейді, бұл туристер мен альпинистерге көп еңбектенбей биікке көтерілуге мүмкіндік береді. Клайн Маттерхорн – Еуропа құрлығындағы канат жолы арқылы қолжетімді ең биік шың.
Климаттың өзгеруі
Климаттың өзгеруі табиғи апаттардың саны мен күшін күшейту арқылы Еуропадағы Альпілік туризмге әсер етеді және туристік орындардың қолжетімділігі мен инфрақұрылымына қауіп төндіреді. Мұздықтардың еруі Альпілік ландшафттың тартымдылығын азайтады, қысқы температураның жоғарылауы шаңғы маусымын қысқартады, ал бұл климаттық өзгерістер қар жамылғысының көлемін шектейді. Осы климаттық және географиялық факторлардың салдарынан келушілер саны азайып, кіріс төмендеуде, бұл қысқы туризмге елеулі экономикалық зиян келтіруі мүмкін. Осы өзгерістерге ден қойып, Швейцария осы туристік аймандарға деген сұранысты қанағаттандыру және экономиканың тұрақтылығын сақтау үшін жасанды қар өндіруге көшті.