Швейцариядағы Tödi тауы

Кіріспе

Тоди – тау массиві, оның ең биік шыңы Пиз Руссейн Глар Альп тауларындағы ең биік тау және Швейцарияның Глар кантонындағы ең биік шың. Ол Граубюнден кантонының оңтүстігінде және Гларус кантонының солтүстігінде, осы екі кантонның Ури кантонымен кездесетін нүктеге жақын орналасқан. Граубюнденнің ең биік нүктесі болмаса да, ол Бернина жотасынан тыс ең биік шың болып табылады.

География

Тоди Глар Альптарының батыс бөлігінде, солтүстікте Линталь және оңтүстікте Дисентис арасында орналасқан. Тоди – Линт алабы мен Рейн алабын бөліп тұратын тау қатарынан солтүстікке қарай сүйірленген алып тау массиві. Үш негізгі шыңы бар. Ең төменгі және ең солтүстік шыңы, Обер-Занд Альпінен көрінетін Sandgipfel деп аталады. Гларнер Тоди ұзақ жылдар бойы ең биік деп есептелген, және Стахельбергтен және солтүстікке қарайғы басқа да бақылау тұрақтарынан ең анық көрінетін шың, іс жүзінде биіктігі бойынша екінші орында тұрады. Ең биік шыңы (3613 м) Гларнер Тодидің батысында орналасқан және Гризондық Piz Russein атауымен белгіленген. Саяси тұрғыдан Тоди Дисентис және Сумвиг (Граубюнден) және Гларус-Зюд (Гларус) муниципалитеттерінің арасында бөлінген. Таудың орталық бөлігі екі мұздықтың арасында қоршалған, олардың ішіндегі ең ірісі – Бифертен мұздығы. Ол Тодидің оңтүстік-шығысындағы кең қарлы алаптан басталады, оңтүстік жағынан Сток Гронд, Пиц Урлаун және Бифертенсток шыңдарымен шектеледі, бұл екі кантонның шекарасын құрайды. Соңғы аталған шың шығыс жағынан мұздықты қоршаған тік жартастардың алып қабырғасы арқылы Селбсанфтпен байланысқан, және мұздықты бастапқыда шығысқа қарай төмендеуге мәжбүр етіп, содан кейін солтүстік-шығысқа, одан соң солтүстікке бұруға итермелейді. Қарсы беткейінде Тодиден солтүстік-шығысқа қарай төмен түсетін Бифертенгретли тау жотасы Бифертен мұздығының шекарасын құрайды. Бұл Тодиге ең жақын Грюнхорн болып табылады, онда Швейцария Альпілік клубының алғашқы паналасы орналасқан. Бифертен мұздығына оның тік тіктелігіне байланысты қол жеткізу қиын. Ол аралық тік беткейлері бар бірнеше мұз құлауларын қамтиды және көптеген жарықтарға толы. Тодидің батыс жағында құм мұздығы немесе Сандфирн жатыр, ол Санд Альпіне қарай төмен түсетін, екі алапты бөлетін тау жотасынан басталады. Ол Бифертен мұздығының басына дейін оңтүстікке қарай созылмайды. Сток Грондтан Тоди шыңына дейін солтүстікке қарай созылатын тау жотасы Граубюнден тізбегінің жағындағы Валь Руссейннің бастауын қарауына мүмкіндік береді, бірақ Тодидің негізгі бөлігі суайдырының солтүстік жағында орналасқан. 1570 метрлік биіктіктегі шың Гларус жағынан ерекше көзге түседі, мұнда шың мен Линт аңғары арасындағы биіктік айырмашылығы шамамен 3 км-ге жетеді. Оңтүстік жағында Рейн аңғарының биіктігі 1000 метрден жоғары болғандықтан, бұл айырмашылық азайған.

The Tödi lies in the west part of the Glarus Alps, between Linthal on the north and Disentis on the south. The Tödi is a vast mountain massif projecting as a promontory to the north from the range that divides the basin of the Linth from that of the Rhine. There are three principal peaks. The lowest, and northernmost, which is that seen from the Ober Sand Alp, is called Sandgipfel The Glarner Tödi , long supposed to be the highest, and most conspicuous from Stachelberg and other points of view to the north, is actually the second in height. The highest summit (3,613 m) lies west of the Glarner Tödi, and is distinguished by the Grison name Piz Russein. Politically, the Tödi is split between the municipalities of Disentis and Sumvitg (Graubünden), and Glarus Süd (Glarus). The central mass of the mountain is enclosed between two glaciers, of which the most considerable is the Biferten Glacier. This originates in a vast snow basin south east of the Tödi, bounded to the south by the peaks of Stoc Grond, Piz Urlaun and Bifertenstock, forming the boundary of the two cantons. The last named peak is connected with the Selbsanft by a massive wall of precipitous rocks enclosing the glacier on the east side, and forcing it, after descending at first nearly due east, to bend round first to north east, and then due north. On the opposite side a ridge of rocks called Bifertengrätli, descending north east from the Tödi, forms the boundary of the Biferten Glacier. The end of this nearest the Tödi is the Grünhorn, whereon stood the first hut of the Swiss Alpine Club. The Biferten Glacier is difficult to access, owing to its steepness. It includes some ice falls, with intermediate steeps, and is much crevassed. On the west side of the Tödi lies the Sand Glacier or Sandfirn, which descends towards the Sand Alp from the dividing ridge forming the pass to the south. This does not extend so far south as the head of the Biferten Glacier. The ridge running due north from the Stoc Grond to the summit of the Tödi overlooks the head of the Val Russein on the Graubünden side of the chain, but it appears that the main mass of the Tödi lies altogether on the north side of the watershed. The 1,570 metre prominence is particularly visible from the Glarus side, where the difference of altitude between the summit and the Linth Valley is almost 3 km. The difference is smaller on the south side as the Rhine Valley is above 1,000 metres.

Геология

Оңтүстік жағында Тоди массиві негізінен гнейстен тұрады, Эшер фон дер Линттің сөзіне сәйкес, ол ірі фелспар кристалдары бар пиориттік граниттің үстіне жатыр. Тодыдың шыңы мен солтүстік беткейі негізінен метаморфтық шиферден құралған, онда тальк басым, бірақ кейде фелспармен алмастырылады, сондықтан тау жынысы кейде гнейс, ал кейде слюдалы шифер сияқты болады. Антрациттің айқын белгілері бар, әсіресе Бифертенгрейтлиде, онда тау жынысы кейбір жерлерде тальктың сынықтары араласқан кварциттей көрінеді, бұл аймақтың басқа жерлерінде Веррукано деп аталған. Осы қабаттардан кейін доломит және юралық әктас келеді, олардың сипаттамасы Глар кантонында кеңінен дамығандарына ұқсас.

Тау шарықтау және шаңғымен шұғылдану

Алғашқы рет тау басына көтерілуді Плацид а-Спеша, альпинизмнің негізін қалаушылардың бірі жасады. Ол 1752 жылы дүниеге келіп, Дисентис монастырына кірді. 1824 жылы Плацид а Спеша, қызметшісі мен екі шамыз аулаушысымен бірге оңтүстік жақтан алтыншы және соңғы рет шабуыл жасап, шыңға шықты. Олар бір түнді Руссейдің шатырларында өткізді, ал келесі күні, 1 қыркүйекте, олар Porta da Spescha деп аталатын өткелге жетті, онда Плацид пен қызметші екі аңшының шыңға көтерілуін аяқтауын бақылады. Олар – Огюстен Бискульм және Плаци Куршеллас.

1863 жылдың 19 сәуірінде Швейцария Альпілік клубы құрылды. Рудольф Теодор Симлер орталық президент болып сайланды және Тоди мен Клариден аймағын алғашқы зерттелетін аймақ деп белгіледі. Бифертен мұздығының жанында, таудың етегінде қарапайым паналау орны салынды, ол Грюнхорн паналауы аталды және Швейцария Альпілік клубының алғашқы тау паналауы болды. Еуропа альпинистерге әлемдегі ең үлкен тік рельефтерге ие, оның ішінде Гималайдағы бағыттардан да асып түсетін маршруттар бар. Тау гиді және «Селкирк тау тәжірибесі» ұйымының негізін қалаушы Реуди Беглингердің айтуынша, Тодидегі тау шаңғысымен көтерілуге арналған баламалардың бірі «Альп тауларындағы ең қиын техникалық маршруттардың бірі болып саналады, шамамен 10 000 футтық түсуге мүмкіндік береді».