Швейцарияның географиясы және табиғаты

Кіріспе

Швейцарияның географиясы Батыс және Орталық Еуропадағы таулы және теңізге шығу жолы жоқ ел. Швейцарияның табиғи ландшафты көптеген көлдерімен және тауларымен ерекшеленеді. Оны бес ел қоршап тұр: шығысында – Австрия және Лихтенштейн, батысында – Франция, оңтүстігінде – Италия және солтүстігінде – Германия. Швейцарияның солтүстік-оңтүстік бағытындағы ең ұзын арақашықтығы және шығыс-батыс бағытындағы ұзындығы шамамен құрайды. Швейцария оңтүстік және оңтүстік-шығыстағы Альп тауларымен әйгілі. Альп тауларының солтүстігінде Швейцарияның жазықтығы елдің шығыс-батыс осі бойымен созылады. Швейцария халқының көп бөлігі осы жазықтың төселген төбелері мен жазықтарында тұрады. Кішкентай Юра таулары жазықтың солтүстік-батыс жағында орналасқан. Германиямен солтүстік шекараның көп бөлігі Рейн өзені бойымен өтеді, бірақ Рейн Шаффхаузен маңынан Швейцарияға кіреді. Германиямен және Австрияның бір бөлігімен шығыс шекарасы Боден көлі (Констанц көлі) арқылы жүргізілген. Франциямен оңтүстік-батыс шекарасының бір бөлігі Женева көлі арқылы өтеді. Швейцария 26 тәуелсіз кантонға бөлінген. Швейцария жазықтығындағы кантондар көбінесе ең көп халқы бар, өнеркәсіптік дамыған және діни тұрғыдан протестанттық болып табылады. Альп тауларындағы кантондар көбінесе халық азырақ, католик және аграрлық немесе туризмге негізделген экономикаға ие. Берннен шығысқа қарай (Тичино кантонын қоспағанда) халық көбінесе неміс тілінде сөйлейді. Берннің батысында халық көбінесе француз тілінде сөйлейді. Оңтүстік Тичино кантонында көпшілік итальян тілінде сөйлейді. Романш – бұл ежелгі латын тілінен тараған диалекттер тобы, Граубюнден кантонының бірнеше аймақтарында қолданылады.

Физикалық сипаттама

Швейцария 45°49'05 және 47°48'30 ендік параллельдер арасында және 5° 57'23 және 10° 29'31 ұзындығындағы меридиандар арасында орналасқан. Ол дұрыс емес төртбұрыш пішіндес, оның шығыстан батысқа дейінгі ең ұзындығы және солтүстіктен оңтүстікке дейінгі ең ені шамамен Швейцария құрлыққа шығу жолы жоқ ел, ең жақын жағалауы Генуя шығанағында, Чиассодан 160 км оңтүстікте орналасқан. Оның саяси шекаралары көбінесе табиғи шекаралармен сәйкес келмейді. Тичино кантонының барлық бөлігі Альп тауларынан оңтүстікке қарай орналасқан, сондай-ақ Симплон (Вале), Месокко, Брегалья, Пошиаво және Мюстайр (барлығы Грабюнденде) аңғарлары да сондай. Штейн-ам-Райн муниципалитетінің өте шағын бөлігін қоспағанда, Шаффхаузен кантонының барлық бөлігі, Базель-Сити кантонының бір бөлігі және Цюрих кантонының шағын бөлігі Рейннің солтүстігінде, ал Грабюнденнің көп бөлігі Рейннің шығысында, ал Поррентруй Юраның батыс беткейінде орналасқан. Бұл ерекше жағдайларды ескермесек, Швейцарияның физикалық географиясын былай сипаттауға болады: оңтүстікте Альп тауларының негізгі тізбегі жатыр, ол (Мартиньи маңындағы Мон-Долентте) Женева көлінің оңтүстігінен көтерілетін төменгі жоталармен қосылады және шығыста Пиз-Ладқа дейін жартылай швейцариялық болып созылады. Осы негізгі тізбектің солтүстігінде Лозаннаның үстіндегі Жорат жотасынан басталатын, Берн Альптері мен Тёди тобының биік қарлы шыңдарына жететін және Шур маңында солтүстікке бұрылып, Сантис тобында қайта көтерілгеннен кейін Боден көлінің оңтүстік жағалауында аяқталатын, ені мен биіктігі жағынан сәл ғана төмен тағы бір үлкен тау тізбегі (толығымен швейцариялық) бар. Альп тауларының негізгі тізбегінің швейцариялық бөлігі және үлкен солтүстік шеткі бөлігі Мартиньиден Чурға дейін бір-біріне параллель созылады, ал Пиццо Ротондоның жанында (Сан-Готтард асуының батысында) қысқа ғана қашықтықта бірігіп, Оберальп асуының жанында (Сан-Готтард асуының шығысында) қайтадан бөлінеді. Бұл екі үлкен қарлы тау тізбегі арасында Еуропаның ең ірі екі өзені – батысқа қарай Рона және шығысқа қарай Рейн ағып жатыр, олардың бастаулары Пиццо Ротондо мен Оберальп асуы арасындағы таулы массивпен бөлінген, ол Реуссты солтүстікке, ал Тичиноны оңтүстікке жібереді. Үлкен солтүстік шеткі бөліктің солтүстігінде Юра жотасы көтеріледі, бұл Альп тауларының үлкен шұңқыры (ол Жорат жотасымен байланысқан), ал солтүстік шеткі бөлік пен Юра арасында Швейцарияның жазықтары немесе платосы деп аталатын жерлер жатыр, ол негізінен Туннан төменге қарай созылатын Аре өзенінің толқынды аңғарынан және оның көптеген салаларынан тұрады. Бұл өзен аңғарына Рейннің тікелей саласы – Тур аңғары да қосылады. Тичино мен Инн аңғарларын ескермесек, Швейцарияны үш үлкен өзен аңғарынан (Рона, Рейн және Аре) және кішірек Тур аңғарынан тұрады деп сипаттауға болады, олардың барлығы Альп тауларының негізгі тізбегінің солтүстігінде орналасқан және Альптер мен Юра арасындағы аймақты қамтиды. Егер мәселені мұқият қарастырсақ, Рона мен Рейн аңғарлары Аре (және Тур) аңғарларынан Берн және Глар Альптерінен тұратын Альп тауларының үлкен солтүстік шеткі бөлігімен бөлінгенін байқауға болады. Осылайша, Альп тауларының солтүстік беткейінде, солтүстік және оңтүстікке қарай орналасқан екі кең және толқынды аңғар (Аре және Тур) және екі терең ойылған аңғар (Рона мен Рейн) жатыр. Альп тауларының негізгі тізбегі Швейцария аумағында Монте-Розаның ең биік шыңына немесе Дуфурспицеге (толығымен Швейцария) дейін көтеріледі, бірақ Мишабель жотасындағы Дом – бұл Швейцарияның аумағындағы ең биік тау массиві. Үлкен солтүстік шеткі бөлігі Финестерхорн тауларының биіктігіне жетеді, ал Конфедерация ішіндегі ең төменгі нүкте Маджоре көлінде (Тичино өзенінің ағысында) орналасқан. Швейцариядағы ең биік тұрақты тұрғындар тұратын ауыл – Аверс алпыс аңғарының басында орналасқан Юф, ал ең төменгісі – Маджоре көліндегі Аскона. Швейцарияның платосы бассейнді құраса да, ол тегіс емес, оны дөңес таулар, көлдер мен өзендер алып жатыр. Швейцарияның ірі көлдерінің көпшілігі платода орналасқан. Женева көлі мен Констанс көлі де платода орналасқан, бірақ басқа елдермен бөліседі. Швейцариядағы ең үлкен көл – Нойшатель көлі Швейцарияның платосында орналасқан. Швейцарияның платосы үш үлкен өзен аңғарымен (Рона, Рейн және Аре) және кішірек Тур аңғарымен кесіледі. Бұл төрт өзеннің бастаулары Альп тауларында орналасқан, олар Альптер мен Юра таулары арасындағы платодан өтеді. Шаффхаузен маңында Рейн Рейн сарқымасынан өтеді, ол Еуропаның ең үлкен сарқымасы. Рейн сарқымасы шамамен ені және биіктігі бар. Плато Швейцарияның жер ауданының шамамен үштен бірін алып жатыр, ал халықтың шамамен екі үшін бір бөлігі осы ауданда тұрады. Платодағы халық тығыздығы шамамен шаршы километрге 450 адамды (шаршы мильге 1166 адамды) құрайды. Халықтың көп бөлігімен қатар, Швейцарияның платосы елдегі өнеркәсіп, өндіріс және ауыл шаруашылығының көп бөлігіне де отан. Фермалар әдетте кішкентай және жақсы ұйымдастырылған. Көптеген фермаларға түрлі дақылдар мен шағын ормандық алқаптармен араласатын шағын шалғындықтар кіреді.

Switzerland extends between the parallels 45°49'05 and 47°48'30 lat. and the meridians 5° 57'23 and 10°29'31 long. It forms an irregular quadrilateral, of which the greatest length from east to west is , and the greatest breadth from north to south is nearly Switzerland is a landlocked country, the closest coastline being at the Gulf of Genoa, 160 km south of Chiasso. Its political boundaries often do not coincide with those of nature. The entire canton of Ticino is south of the Alps, as are the valleys of Simplon (Valais), Mesocco, Bregaglia, Poschiavo and Müstair (all in Graubünden); except for a very small part of minicipality of Stein am Rhein the whole of the canton of Schaffhausen, part of that of the canton of Basel City, and a small part of the canton of Zürich are north of the Rhine, while the majority of Graubünden lies to the east of the Rhine basin, and Porrentruy is far down on the western slope of the Jura. Putting these exceptional cases aside, the physical geography of Switzerland may thus be described:

On the south runs the main chain of the Alps, which is joined (at Mont Dolent near Martigny) by the lower ranges that rise south of Lake Geneva, and which continues partly Swiss till close to Piz Lad on the east. To the north of this main chain there is another great range of mountains (wholly Swiss) only slightly inferior in extent and height, which starts from the hills known as the Jorat range above Lausanne, reaches maximum in the great snowy summits of the Bernese Alps and the Tödi group, before trending to the north near Chur and, after rising once more in the Säntis group, dies away on the southern shore of Lake Constance. The Swiss portion of the main chain of the Alps and the great northern outlier run parallel to each other from Martigny to near Chur, while for a short distance they actually unite near Pizzo Rotondo (west of the St Gotthard Pass), parting again near the Oberalp Pass (east of the St Gotthard). Between these two great snowclad ranges flow two of the mightiest European rivers, the Rhône towards the west and the Rhine towards the east, their headwaters being only separated by the tangled mountain mass between Pizzo Rotondo and the Oberalp Pass, which sends the Reuss towards the north and the Ticino towards the south. To the north of the great northern outlier rises the Jura range, a huge spur of the Alps (with which it is connected by the Jorat range), while between the northern outlier and the Jura extends what may be called the plains or plateau of Switzerland, consisting almost wholly of the undulating valley of the Aare (below Thun) with its numerous affluents. To that river valley, the valley of the Thur (a direct affluent of the Rhine), that lies between the Aare basin and the Rhine basin (Lake Constance) must be added. Putting aside the valleys of the Ticino and Inn, Switzerland may thus be described as consisting of three great river valleys (Rhône, Rhine and Aare) with the smaller one of the Thur, which all lie to the north of the main chain of the Alps and include the region between the Alps and the Jura. If matters are examined more carefully, it can be noted that the Rhône and Rhine valleys are shut off from that of the Aare (and of the Thur) by the great northern outlier of the Alps, which consists of the Bernese and Glarus Alps. Two wide and undulating valleys (Aare and Thur) and two deeply cut trenches (Rhône and Rhine) thus lie on the northern slope of the Alps, to the north and south respectively of the great northern outlier of the Alps. The main chain of the Alps rises in Swiss territory to the height of in the loftiest summit or Dufourspitze (wholly Swiss) of Monte Rosa, though the Dom , in the Mischabel range, is the highest mountain mass which is entirely within Switzerland. The great northern outlier attains a height of in the Finsteraarhorn, while the lowest level within the Confederation, is on Lake Maggiore (on the course of the Ticino). The highest permanently inhabited village in Switzerland is Juf at the head of the high Alpine valley Avers (the Averser Rhein being a tributary of the Rhine), while the lowest is Ascona , on Lake Maggiore. Even though the Swiss Plateau forms a basin, it is by no means a flat territory and it is covered with rolling hills, lakes and rivers. Most of Switzerland's large lakes are located in the plateau. Both Lake Geneva and Lake Constance are located in the plateau but are shared with other countries. The largest lake totally in Switzerland, Lake Neuchâtel , is located in the Swiss Plateau. The Swiss Plateau is crossed by three great river valleys (Rhône, Rhine and Aare) and the smaller Thur valley. While the headwaters of these four rivers all lie in the Alps, they all cut across the plateau between the Alps and the Jura mountains. Near Schaffhausen the Rhine passes through the Rhine Falls, Europe's largest waterfall. The Rhine Falls are wide and high. The plateau occupies about one third of the land area of Switzerland, and about two thirds of the population live in this area. The population density on the plateau averages about 450 people per km2 (1,166 per square mile). As well as the majority of the population, the Swiss Plateau is also home to the majority of industry, manufacturing and farming in Switzerland. The farms are generally small and very organized. Most farms include small meadows alternating with fields with a variety of crops and small wooded areas.

Альп таулары

Швейцария Альп таулары – Еуропаның оңтүстігін бойлай созылып, Солтүстік Еуропаны Жерорта теңізінен бөліп тұрған тау тізбегінің бір бөлігі. Альп таулары арқылы бірнеше маңызды асулар Швейцарияда орналасқан, және тарихының барысында осы асуларды бақылау Швейцария үшін маңызды болды. Альп тауларының орташа биіктігі – және ол елдің жалпы ауданының шамамен екі бөлігін құрайды. Альп тауларында биіктігі немесе одан жоғары 48 тау бар. Альп таулары Батыс Еуропаның суайырығы болып табылады. Рейн өзені, оның салалары Ааре және Турмен бірге, судың шамамен екі бөлігін Солтүстік теңізіне құяды. Рона және Тичино өзендері Жерорта теңізіне судың 18% шамасын жеткізеді. Швейцариядан тысқары Дунайға құятын Инн өзені Қара теңізге судың 4,4% шамасын құяды. Швейцария Альптерінде Орталық Еуропаның көптеген мұздықтары орналасқан. Шамамен 1800 мұздық бар.

Альп таулары танымал туристік орын және Швейцарияның ең танымал символдарының бірі. Швейцарияның ең биік нүктесі – Вале кантонындағы Монте-Роза Альп тауларында орналасқан, ал Швейцарияның ең биік тауы – Дом да осында. Швейцарияның танымал символдарының бірі – Маттерхорн да Альп тауларында. Маттерхорн – Швейцария Альптеріндегі жетінші ең биік шың және Швейцарияда ең көп суретке түсірілген тау. Солтүстік бөлігіндегі ең биік тау – Юра, және ол әлемдегі динозавр іздерінің ең маңызды орындарының бірі саналады. Кортеду ауылының жанындағы бір аймақта 2002 және 2011 жылдар арасында 13 000-нан астам іздер табылды. Бұл тау жотасы үнемі өсіп, тау құрылысының нәтижесінде ені тарылып келеді, Альпілік бүктелудің қысымын қабылдайды, ал негізгі Альпілік орогендік фронт солтүстікке қарай жылжуда. Альпілік тау құрылысының жас және белсенді бөліктерінен алысқанда деформация азаяды. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, Юра – бірнеше қабаттардан тұрады, олардың пайда болуына булыңғыр деколомент қабаты көмектеседі. Бұл қабаттардың пішіні әлі де жас екенін көрсетеді, себебі олар эрозияға ұшырауға үлкермеген. Қабаттар үш негізгі (литологиялық бірліктер) құрылыс дәлелдерін қамтиды, олар шамамен Малм, Доггер және Лиас дәуірлерімен даталанады (Юра геологиялық кезеңінің бөлігі). Бүктелудің әр кезеңі бұрынғысы терең емес теңіз ортасына тигізген әсерін көрсетеді, бұл карбонаттық тізбектермен, биокластарға және қабаттар арасындағы оолиттік бөліністермен (горизонттар деп аталады) бай төсектермен дәлелденеді. Швейцария аумағындағы Юра таулары Монт Тендреде биіктігіне жетеді. Басқа биік шыңдар – Ла-Доль, Шассерон және Шассерал, барлығы тау жотасының батыс бөлігінде, Во, Нойшатель және Берн кантондарында орналасқан.

Гидрология

Еуропаның су мұнарасы деп аталатын Швейцария құрлықтың барлық тұщы су қорының 6%-ын құрайды, ал оның жалпы ауданының үлесі тек 0,4% ғана. Ел бес өзен бассейнімен және Батыс Еуропадағы ең ірі көлдермен көршілерімен ортақ. Швейцария – Солтүстік теңізіне (Рейн), Жерорта теңізіне (Рона), Қара теңізіне (Донуб арқылы Инн) және Адриатика теңізіне (Тичино арқылы По, ал Рим арқылы Адиге) құятын бірнеше ірі Еуропа өзендерінің бастауы. Швейцарияның көптеген ірі өзендері бастапқыда тау ағындары болғандықтан, жағалауларының асып кетуі жиі кездеседі. Бұған жол бермеу үшін оларды нығайту және егістік жерлерді қайтару жұмыстары жүргізілді: Рейн (Бад-Рагац пен Констанц көлі арасында), Рона, Ааре, Рейсс және әсіресе Линттегі ірі құрылыстар (Ганс Конрад Эшер 1807–1810 жылдары жүргізіп, «Вон дер Линт» деген лақап атын алды), сондай-ақ Невшатель және Биль көлдері маңындағы Зиль. Кандердің Ааремен қосылған жерінен Тун көліне құятын арнаға бұруы 1714 жылы жасалды. Швейцарияда жер асты суларының мол қоры бар және көптеген аймақтарда үлкен және кішкентай көлдерді кездестіруге болады. Ең үлкен екі көл – Женева және Констанц көлдері елдің оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бөліктерінде орналасқан. Алайда, олардың ешқайсысы толығымен швейцариялық емес, бұл атақ келесі үлкен көлге – Невшательге, содан кейін Маджоре көліне (ішінара швейцариялық) және толығымен швейцариялық Люцерн мен Цюрих көлдеріне тиесілі. Одан кейін Лугано, Тун, Биль, Цуг, Брайенц, Валенштадт және Муртен көлдері орналасқан. Осы он үш көлдің ғана ауданы шамадан асады. Олардың оны Рейн бассейнінде (соның ішінде Ааре), екеуі (Маджоре және Лугано) По бассейнінде, ал біреуі (Женева) Рона бассейнінде орналасқан. Инн бассейнінің швейцариялық бөлігінде ірі көлдер жоқ, ең үлкені – Сильс көлі. Альпідегі Ошнинзее сияқты кішкентай көлдер көптеп кездеседі және олар көбінесе танымал туристік орындар болып табылады. ХХ ғасырдан бері Альпі тауларында және басқа да жерлерде көптеген бөгеттер салынды, нәтижесінде көптеген жасанды көлдер пайда болды. Ең ірілері – Сильзе және Грюйер көлдері. Сондай-ақ, әлемдегі ең биік гравитациялық бөгет – Гранде Диксенс бөгетімен ұсталған Лак-де-Дикс көлі де ерекше аталады. Жалпы, көлдер мен су қоймаларында сақталған судың 50%-ы, мұздықтарда 28%, жер асты суларында 20% және өзендерде 2% құрайды.

Often referred to as the water tower of Europe, Switzerland has 6% of all freshwater reserves of the continent, while only accounting for 0.4% of its total area. The country shares five river basins and some of the largest lakes in western Europe with its neighbours. It is the source of several major European rivers that ultimately flow into the North Sea (Rhine), into the Mediterranean Sea (Rhône), into the Black Sea (Inn, through the Danube) and into the Adriatic Sea (Ticino, through the Po and Rom through the Adige). Most of the great Swiss rivers, being in their origin mere mountain torrents, tend to overflow their banks. Much has been done to prevent this by embanking them, regaining arable land: the Rhine (between Bad Ragaz and Lake Constance), the Rhône, the Aare, the Reuss and in particular the great works on the Linth (carried out 1807–1810 by Hans Conrad Escher, earning him the surname of "Von der Linth") and the Zihl near the lakes of Neuchâtel and Biel, while the diversion of the Kander from its junction with the Aare to a channel by which it flows into Lake Thun was effected as early as 1714. Switzerland has considerable reserves of groundwater and a large number of lakes, large and small, can be found in most areas. The two most extensive, those of Geneva and of Constance, balance each other, as it were, at the south west and north east corners of the land. But neither of these is wholly Swiss, this distinction being claimed by the next in size, that of Neuchâtel, Lake Maggiore (partly Swiss only) coming next in the list, and being followed by the wholly Swiss lakes of Lucerne and of Zurich. Then come Lake Lugano, Lake Thun, Lake Biel, Lake Zug, Lake Brienz, Lake Walenstadt and Lake Murten. These thirteen only are over in extent. Ten of them are in the Rhine basin (also in that of the Aare), two (Maggiore and Lugano) in that of the Po, and one (Geneva) in that of the Rhône. There are no large lakes in the Swiss portion of the Inn basin, the most extensive being that of Sils. Smaller Alpine lakes such as the Oeschinensee are innumerable, and often constitute popular tourist destination. Since the twentieth century a large number of dams have been built in the Alps and elsewhere, resulting in many artificial lakes. The largest are the Sihlsee and the Lake of Gruyère both approximately in extent. Also notable is Lac des Dix, withheld by the Grande Dixence, the tallest gravity dam in the world. In total, lakes and reservoirs contain 50% of the stored water, glaciers 28%, groundwater 20% and rivers 2%.

Климат

Швейцарияның географиясы субтропикалық климаттан мәңгі қарлы климатқа дейін кең ауқымды климаттарды қамтиды. Дегенмен, жазықтар орташа белдеудің бөлігі болып табылады және әдетте шектен тыс температуралар мен ауа райы құбылыстарын бастан өткермейді. Кёппен климат жіктелуі бойынша, Швейцария платосының және теңіз деңгейінен төмен жатқан көптеген аймақтар мұхиттық климат (Cfb) пен континенттік климат (Dfb) арасындағы өту зонасында орналасқан. Осының салдарынан, төрт маусым (көктем, жаз, күз және қыс) айқын көрінеді және ерекше ауа райы жағдайларын ұсынады. Сонымен қатар, жақын орналасқан теңіздердің (әсіресе Атлант мұхитының) ықпалы жаз бен қыста шектен тыс температураның пайда болуын болдырмайды, ауа райы өзгергіш, көбінесе бұлтты болады. Альп таулары мен, аз дәрежеде Юра таулары, Швейцария климатына елеулі әсер етеді. Олар оған көлденең жазықтықта, анық аймақтарға бөліп, және тік жазықтықта, анық қабаттарға бөліп әсер етеді. Осының нәтижесінде, Швейцарияда тағы төрт Кёппен климаттық типі кездеседі: ылғалды субтропикалық климат (Cfa), субарктикалық климат (Dfc), тундралық климат (ET) және мұздық климат (EF). Төменгі биіктіктерде ауа райы көбінесе қоңыл. Платода қырау температурасы әдетте желтоқсаннан наурыздың басына дейін байқалады, орташа температурасы биіктігі аралығындағы жерлерде шамамен болады. Платодағы орташа жауын-шашын мөлшері, бірақ Граубюнденде (Chur: ) сияқты жерлерде де кездеседі. Жауын-шашын мөлшері мен күн сәулесінің ұзақтығы арасында әрқашан кері байланыс бола бермейді. Локарно елдегі ең ылғалды төменгі жатқан жерлердің бірі болса да, ол ең көп күн сәулесіне толы (2,171 сағат). Салыстыру үшін, платодағы құрғақ жерлерде күн сәулесінің ұзақтығы әлдеқайда аз (Люцерн: 1,570, Цюрих: 1,544). Таулардың қорғауынан Альп тауларының ішкі аймақтары Альп тауларының солтүстік бетіне қарағанда көбірек күн сәулесіне ие болады (Сион: 2,093, Чур: 1,692). Швейцарияда климаттың ең кең ауқымы тік орналасқан. Теңіз деңгейінен биіктігі аралығында зәйтүн, жүзім, емен, шырша, қарағай және биік таулы жайылымдар, рододендрон және мәңгі қар аймақтарына дейін көптеген экожүйелер кездеседі. Жалпы, биіктік көтерілген сайын жауын-шашын мөлшері артады, ал температура төмендейді. Жазықтар мен тау етегінің үстінде, шамамен биіктікте, Альп және Юра тауларының көптеген елді мекендерін қамтитын таулы аймақ орналасқан. Көптеген экожүйелерді қамтитын таулы аймақта, жапырақты ағаштар мен қар жауын-шашын біртіндеп қылқан жапырақты ағаштармен алмастырылады. Ағаштар шегі шамамен биіктікте орналасқан, ол Альпілік аймақтың басталуын белгілейді. Соңғысы, кейбір ерекшеліктермен (мысалы, Юф сияқты), адам тұратын аймақтардың соңғы нүктесін көрсетеді. Соңғы қабаттың үстінде қар аймағы (мұздық климат) жатыр. Ол негізінен биік Альп тауларына, атап айтқанда Берн Альптары мен Пеннин Альптарына тән. Ең суық метеорологиялық станция Юнгфраухохта орналасқан, ол Еуропаның ең үлкен мұздықтарының біріне қарап тұрады. Жура және Альп тауларының етегіндегі жазықтарға қарағанда жауын-шашын мөлшері көп, орташа есеппен, ал биік Альп тауларында шамамен + Климаттық әртүрлілік (1981-2010 жылдар аралығы) Орналасқан жеріМетеорологиялық станцияның биіктігі (м)Орташа жауын-шашын мөлшері (мм/жыл)Тамыз айындағы орташа күн сәулесі (%)Желтоқсандағы орташа күн сәулесі (%)Шілдедегі орташа ең жоғары температура (°С)Қаңтардағы орташа ең төменгі температура (°С)СуретЮнгфраухох (Альп)3571>30004948+3.115.7Сентис (Альп)250128374044+8.89.6Ароза (Альп)187813655148+15.47.0Ла-Шо-де-Фонд (Жура таулары)101714415035+20.76.0Берн (Швейцария платосы)55310595420+24.33.6Сион (Ішкі аңғарлар)4826036450+27.03.6Локарно (Оңтүстік Швейцария)36718976257+27.1+0.8

The geography of Switzerland encompasses a wide range of climates, from subtropical to perennial snow climate. However, the lowlands are part of the temperate zone and typically experience neither extreme temperatures nor extreme weather conditions. In the Köppen climate classification, the Swiss Plateau and most low elevation areas are at the transition between oceanic climate (Cfb) and continental climate (Dfb). As a consequence, all four seasons (spring, summer, autumn and winter) are well marked and present distinct weather conditions. At the same time, the influence of the nearby seas (especially the Atlantic Ocean) tends to prevent extreme temperatures in summer and winter, with changeable, often overcast weather. The Alps, and in a minor way the Jura Mountains, have a considerable impact on the Swiss climate. They influence it both on a horizontal level, by compartmentalizing it into distinct areas, and on a vertical level, by stratificating it into distinct layers. As a result, four other Köppen climate types are also found in Switzerland: humid subtropical climate (Cfa), subarctic climate (Dfc), tundra climate (ET) and ice cap climate (EF). At lower altitudes, the weather is generally moderate. On the Plateau, freezing temperatures generally occur during December early March with an average temperature of for elevations between On the Plateau, the average precipitation is with a range of about but also in Graubünden (Chur: ). Precipitation levels do not always negatively correlate with sunshine hours. While Locarno is one of the wettest low elevation locations in the country, it is also the one with the most sunshine hours (2,171). In comparison, the drier locations on the Plateau experience much less sunshine hours (Lucerne: 1,570, Zürich: 1,544). Being sheltered by the mountains, the regions well within the Alps also naturally experience more sunshine hours than the north side of the Alps (Sion: 2,093, Chur: 1,692). The widest range of climates in Switzerland is spread vertically. As the elevation above sea level ranges from , many ecosystems are naturally found, from the regions of olives, vines, oaks and beeches, pines and firs, to those of the high mountain pastures, rhododendrons, and of eternal snow. In general, rainfall increase with elevation, while temperature decrease with it. Just above the plains and the foothills zone, at roughly , is the montane zone, which still encompasses numerous inhabited regions of the Alps and Jura Mountains. In the montane zone, which comprehends a large diversity of ecosystems, coniferous trees and snowfall progressively replace deciduous tree and rainfall. At roughly is the tree line, which marks the beginning of the Alpine zone. The latter marks the end of the inhabited regions as well, with a few exceptions, such as Juf. The final layer lies above It is the snow zone (ice cap climate). It only concerns the high Alps, notably the Bernese Alps and Pennine Alps. The coldest meteorological station is at the Jungfraujoch, and overlook one of Europe's largest glaciers. The Jura and Alpine foothills have more precipitation than the plains, with an average of , while the high Alps may have over
+ Climatic diversity (period between 1981 and 2010) PlaceAltitude of meteorological station (m)Average rainfall (mm per year)Average sunshine in August (%)Average sunshine in December (%)Average maximum temperature in July (°C)Average minimum temperature in January (°C)IllustrationJungfraujoch (Alps)3571>30004948 +3.1 15.7 Säntis (Alps)250128374044 +8.8 9.6Arosa (Alps)187813655148 +15.4 7.0La Chaux de Fonds (Jura Mountains)101714415035 +20.7 6.0 Bern (Swiss Plateau)55310595420 +24.3 3.6 Sion (Inner valleys)4826036450 +27.0 3.6 Locarno (Southern Switzerland)36718976257 +27.1 +0.8

Саяси бөліністер мен үлкен аймақтар

Швейцария федеративтік мемлекет ретінде 26 кантоннан тұрады, олар аудандар мен муниципалитеттерге бөлінеді. Вестфалия шартынан (1648) бастап 1848 жылы Швейцария федеративтік мемлекеті құрылғанға дейін әрбір кантон өз шекарасы, әскері және валютасы бар толыққанды тәуелсіз мемлекет болған. Жеке кантон арасында, әсіресе халық саны және географиялық аумақ жағынан елеулі айырмашылықтар бар, сондықтан жеті ірі және біртекті аймақ белгіленген. Дегенмен, олар әкімшілік бірліктер болып табылмайды және көбінесе статистикалық және экономикалық мақсаттар үшін қолданылады.

Аймақтар Аймақтардың кантондары
Солтүстік-Батыс Швейцария Аргау
Орталық Швейцария Люцерн
Базель-Ланд Нидвальден
Базель-Штудт Обвальден
Эспейс Миттелланд Берн
Фрибург Швайц
Юра Юра
Цуг
Нейшатель
Шығыс Швейцария Аппенцел Аусерроден
Солотхурн
Аппенцел Иннерроден
Женева көлі Женева
Гларус
Вале
Граубюнден
Во
Шаффгаузен
Цюрих
Цюрих
Сент-Галлен
Тичино
Тичино
Тургау

Жерді пайдалану

Жер пайдалануы: FSO (1992–1997) Негізгі аумақтарЖер көлемі (%-бен) Жер пайдалануЖер көлемі (га)Тұрғын үйлер мен инфрақұрылымдық аумақтар6.8Құрылыс алаңдарыӨнеркәсіптік аумақтарАрнайы инфрақұрылымдық аумақтарЖасыл кеңістіктер мен демалыс аймақтарыКөліктерге арналған аумақтарЕгістік жерлер36.9Бау-бақшалар, жүзімдіктер, көкөніс шаруашылығыЕгістік жерлер, жергілікті жайылымдарТау жайылымдарыОрман30.8ОрманҚалың орманШабындық орман Өнімсіз жерлер25.5КөлдерӨзендерӨнімсіз өсімдіктерЖер беті өсімдіксіз аумақтар

Швейцария аумағы жерді пайдаланудың төрт негізгі түріне бөлінеді. 2001 жылы Швейцария жерлерінің 36,9%-ы егіншілікке пайдаланылды. Елдің 30,8%-ы орман және орманды алқаптармен жабылған.

Өнімсіз аудандар

Өнімсіз аймақтар – орман шекарасынан тыс жерлерде кездесетін барлық тау жыныстары, тас-қиыршықтар, мұз, қарлы алқаптар және өнімсіз өсімдіктерді қамтиды. Көлдер, өзендер және батпақты жерлер де өнімсіз аймақтар болып есептеледі. Швейцария жерінің 25,5% құрайтын бұл беттер өте ұсақ мөлшерде азайып келеді (10 жыл ішінде 0,1%). Олар Орталық Альп аймағында кең таралған (жердің жартысын құрайды), ал платода 10% және Швейцария Юрасында 1% ғана жабады. Таулы, өңделмеген жерлер туризм және су электр энергиясын өндіру үшін пайдаланылады. Осы аймақтардың ландшафтына климаттық жағдайлар күшті әсер етеді: судың сіңуі, көшкін, қар көшкіні, тасқын сулар. Адам су тасқыны мен қар көшкінінен қорғайтын инфрақұрылымдар салу үшін осы аумақтың 0,2% бөлігіне араласады. Көптеген инженерлік құрылыстармен жабдықталған көлік жолдары осы беттердің бір бөлігін алып жатыр. Жазықтардағы, мекендеу аймақтарына жақын орналасқан көлдер мен өзендер демалыс пен сергіту үшін қолданылады. Ылғалды немесе құрғақ мекендер мен табиғат қорықтары басқарылады, бұл аймақтар биоәртүрлілікті сақтауға көмектеседі.

Халық саны

Швейцария халқының көп бөлігі қалалық жерлерде қоныстанған. 2009 жылы 7 785 800 тұрғынның 74% қалалық аймақтарда тұрды. Халықтың таралуы елдің топографиялық ерекшеліктерімен анықталады, ең көп халқы платода шоғырланған, соның ішінде Швейцарияның ірі қалалары да бар. 450 адамға 1 км² шамасындағы халық тығыздығымен, ол Еуропадағы ең тығыз қоныстанған аймақтардың бірі. Платодағы және Альп тауларындағы кантондар арасында халық тығыздығында үлкен айырмашылықтар бар. Мысалы, Люцерн, Солотурн және Цюрих кантондарының халық тығыздығы тиісінше 261,0, 319,7 және 813,6 адам/км² құрайды. Ал, Ури және Граубюнден кантондарының халық тығыздығы өте төмен, тиісінше 33,4 және 27,0 адам/км². Оңтүстік Альп тауларында Тичино кантонының халық тығыздығы да ұлттық орташа көрсеткіштен төмен – 122,5 адам/км² (ұлттық орташа көрсеткіш 194,7 адам/км²).

Қоршаған орта

Швейцарияның аумағының маңызды бөлігін құрайтын және ел экономикасының маңызды саласы болып табылатын нәзік альпілік және мұздық ортасының сақталуына үлкен мән беріледі. Қарастырылып отырған негізгі мәселелер төменде тізілген.

Ауа

Швейцария ауасындағы басты экологиялық мәселелер – көлік құралдарының шығарындыларынан туындаған және ашық ауданда өртеуден пайда болатын ауаның ластануы, сондай-ақ қышқыл жаңбыр. Бұл көрсеткіштер бойынша Швейцария Біріккен Ұлттар Ұйымының Мыңжылдық даму мақсаттары индикаторларымен дамыған елдер ретінде тізілген 45 елдің ішінде 31-33 орындарда, ал әлем бойынша 69-шы орында тұр.

Биологиялық әртүрлілік

Швейцария биоәртүрліліктің жоғалу қаупіне тап болып отыр.

Батыс немесе Орталық Еуропа

Еуропаның ешбір бөлінісі жалпыға қабылданбағандықтан, түрлі еуропалық аймақтарды атау және олардың арасындағы шекараларды анықтау пікірталас тудырады. Таңдалған анықтамаға байланысты Швейцария Батыс немесе Орталық Еуропаның құрамына кіруі мүмкін: екі түсінік те контекстке тәуелді және мәдени, экономикалық және саяси мағыналарды білдіреді. "Батыс Еуропа" термині көбінесе Балтық және Адриатика теңіздерінің батысындағы аймақты көрсетеді. Батыс Еуропа елдері (БҰҰ Статистикалық бөлімі мен Ұлттық географиялық қоғам мәліметтері бойынша, Швейцарияны қоса алғанда) тұрақты демократиялық саяси жүйелерге, еркін нарық пен әлеуметтік мемлекет элементтерін біріктіретін аралас экономикаға ие, жоғары табысқа ие дамыған елдер болып табылады. Ал "Орталық Еуропа" термині Батыс және Шығыс Еуропаның арасындағы аймақты білдіреді. Орталық Еуропа елдері (World Factbook және Britannica, Columbia сияқты энциклопедиялар бойынша, Швейцарияның батыс бөлігі де олардың құрамында) табыс деңгейі бойынша айқайшылықтарды көрсетеді, бірақ ортақ мәдени ерекшеліктерге ие болуы мүмкін. Бұл түсінік Еуропаны саяси тұрғыдан Батыс әлемі мен Шығыс блогына бөлген және Орталық Еуропаны екіге бөлген Ұлы Суық Соғыс аяқталғаннан кейін қайта қолданысқа енді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін неміс тілінде сөйлейтін елдер Орталық Еуропаның көптеген ұғымдарынан гөрі кеңірек аумақ үшін "Mitteleuropa" (неміс тілінен – Орта Еуропа) терминін қолданды, оған Швейцария да, басқа неміс тілінде сөйлейтін елдер де кірді. Географиялық тұрғыдан алғанда, Швейцария Карпат тауларының батысындағы Еуропаның орталық бөлігінде орналасқан. Егер Орал тауларын континенттің шығыс шекарасы деп есептесек, Швейцария Еуропаның батыс үштен бірінде, батыс шекарасынан шамамен 15 градус бойлық, ал шығыс шекарасынан 50 градус қашықтықта жатыр. Фитогеографиялық тұрғыдан алғанда, Альп тауларының солтүстігіндегі Швейцария бөлігі Орталық Еуропаға, ал Альп тауларының оңтүстігіндегі бөлігі Оңтүстік Еуропаға жатады.

No subdivision of Europe is universally accepted, therefore naming the different European regions and defining the borders between them is subject to debates. Depending on the definition chosen, Switzerland can be either part of Western or Central Europe: both concepts depend heavily on context and carry cultural, economic and political connotations. The term "Western Europe" commonly indicates the region west of the Baltic and Adriatic Sea. Countries described as Western European (including Switzerland, according to the United Nations Statistics Division and the National Geographic Society) are invariably high income developed countries, characterized by stable democratic political systems, mixed economies combining the free market with aspects of the welfare state. On the other hand, the term "Central Europe" refers to the region between Western and Eastern Europe. Central European countries (including Switzerland in the westernmost part, according to the World Factbook and various encyclopedias such as Britannica and Columbia) show high disparities with regard to income but possibly share similar cultural characteristics. The concept came back into use by the end of the Cold War, which had divided Europe politically into the Western World and the East Bloc, splitting Central Europe in half. Before World War I, the German speaking world used the somewhat related term Mitteleuropa (from German: Middle Europe) for an area larger than most conceptions of Central Europe, notably encompassing Switzerland among the other German speaking countries. Physically, Switzerland is situated approximately in the middle of the portion of Europe west of the Carpathian Mountains. Defining the Ural Mountains as the eastern limit of the continent, Switzerland is located within the western third of Europe, approximately 15 degrees of longitude away from the extreme west and 50 degrees away from extreme east. Phytogeographically, the part of Switzerland that lies north of the Alps belongs to Central Europe, while the part south of the Alps belongs to Southern Europe.