Кіріспе

Жылу, жұмыс және температура физикасы

Термодинамика – физиканың жылу, жұмыс және температурамен, олардың энергиямен, энтропиямен және материя мен сәулеленудің физикалық қасиеттерімен байланысын зерттейтін саласы. Бұл шамалардың мінез-құлқы термодинамиканың төрт заңымен реттеледі, олар өлшенетін макроскопиялық физикалық шамаларды пайдаланып сандық сипаттама береді, бірақ статистикалық механика арқылы микроскопиялық құрамдас бөліктер тұрғысынан түсіндірілуі мүмкін. Термодинамика ғылым мен техниканың көптеген салаларында қолданылады, әсіресе физикалық химия, биохимия, химиялық инженерия және машина жасау салаларында, сондай-ақ метеорология сияқты басқа да күрделі салаларда. Тарихи тұрғыдан алғанда, термодинамика алғашқы бу машиналарының тиімділігін арттыру ниетінен туындады, әсіресе француз физигі Сади Карноның (1824) еңбегі арқасында. Ол қозғалтқыштың тиімділігі Францияның Наполеон соғыстарында жеңіске жетуіне көмектесетін кілт деп сенді. Шотландия-ирландиялық физик Лорд Кельвин 1854 жылы термодинамиканың қысқаша анықтамасын тұңғыш рет берді, онда былай делінген: «Термодинамика – денелердің жалғасқан бөліктері арасындағы күштерге жылудың қатынасы және жылудың электрлік құбылыстарға қатынасы». Неміс физигі және математигі Рудольф Клаузиус Карно циклі деп белгілі Карно принципін қайта қарастырып, жылу теориясына нақты және берік негіз берді. Оның ең маңызды еңбегі – «Жылудың қозғалыс күші туралы» (1850) мақаласында термодинамиканың екінші заңы алғаш рет айтылды. 1865 жылы ол энтропия ұғымын енгізді. 1870 жылы ол жылуға қатысты вириал теоремасын енгізді. Термодинамиканы механикалық жылу машиналарына қолданудың алғашқы кезеңдері тез арада химиялық қосылыстар мен химиялық реакцияларды зерттеуге дейін кеңейтілді. Химиялық термодинамика химиялық реакциялар процесінде энтропияның қандай рөл атқаратынын зерттейді және осы саланың кеңеюіне және білімінің дамуына үлкен үлес қосты. Термодинамиканың басқа да тұжырымдамалары пайда болды. Статистикалық термодинамика немесе статистикалық механика бөлшектердің ұжымдық қозғалысының статистикалық болжамдарын олардың микроскопиялық мінез-құлқы арқылы қарастырады. 1909 жылы Константин Каратеодори аксиоматикалық тұрғыдан таза математикалық тәсіл ұсынды, бұл сипаттама көбінесе геометриялық термодинамика деп аталады.

Кіріспе

Кез келген термодинамикалық жүйенің сипаттамасы аксиоматикалық негізді құрайтын төрт термодинамикалық заңға сүйенеді. Бірінші заң энергияның физикалық жүйелер арасында жылу, жұмыс және зат алмасу арқылы берілу мүмкіндігін көрсетеді. Екінші заң энтропия деп аталатын шаманың бар екенін анықтайды, ол жүйенің термодинамикалық эволюция бағытын сипаттайды, жүйенің реттілік күйін мөлшерлейді және жүйеден алынатын пайдалы жұмысты сандық бағалауға мүмкіндік береді. Термодинамикада көптеген денелердің жиынтығы арасындағы өзара әрекеттесулер зерттеледі және жіктеледі. Бұл тұжырымдамалардың негізгілері – термодинамикалық жүйе және оның қоршаған ортасы. Жүйе бөлшектерден тұрады, олардың орташа қозғалысы жүйенің қасиеттерін анықтайды, ал осы қасиеттер өз кезегінде күй теңдеулері арқылы байланыстырылады. Қасиеттерді біріктіре отырып, ішкі энергия мен термодинамикалық потенциалдарды білдіруге болады, олар тепе-теңдік және спонтанды процестердің шарттарын анықтау үшін пайдалы. Осы құралдардың көмегімен термодинамика жүйенің қоршаған ортаның өзгеруіне қалай жауап беретінін сипаттауға мүмкіндік береді. Бұл қозғалтқыштар, фазалық өтулер, химиялық реакциялар, көлік құбылыстары және тіпті қара тесіктер сияқты ғылым мен инженерияның көптеген салаларына қолданылады. Термодинамиканың нәтижелері физиканың басқа салаларымен қатар химия, химиялық инженерия, коррозиядан қорғау инженериясы, аэроғарыш инженериясы, механикалық инженерия, жасуша биологиясы, биомедициналық инженерия, материалдар ғылымы және экономика үшін де маңызды. Бұл мақала негізінен термодинамикалық тепе-теңдіктегі жүйелерді зерттейтін классикалық термодинамикаға бағышталған. Тепе-теңдік емес термодинамика көбінесе классикалық қарастырудың кеңейтілген нұсқасы ретінде қарастырылады, бірақ статистикалық механика осы салаға көптеген жаңалықтар әкелді.

Тарих

Термодинамика ғылыми пән ретінде әдетте 1650 жылы әлемдегі алғашқы вакуум сорғысын құрастырып, жобалаған және Магдебург жарты шарларын қолдана отырып, вакуумды көрсеткен Отто фон Герикеден басталады. Герике Аристотельдің «табиғат вакуумды жек көреді» деген ұзақ уақыт бойы сақталған пікірін жоққа шығару үшін вакуум жасауға тырысты. Герикеден кейін көп ұзамай, ағылшын-ирланд физигі және химигі Роберт Бойль Герике жобаларымен танысып, 1656 жылы ағылшын ғалымы Роберт Гукпен бірлесіп ауа сорғысын жасады. Осы сорғыны пайдаланып, Бойль мен Гук қысым, температура және көлем арасындағы байланысты байқады. Содан кейін Бойль заңы қалыптасты, онда қысым мен көлем кері пропорционалды екені айтылды. 1679 жылы Бойльдің әріптесі Денис Папин осы ұғымдар негізінде буды жоғары қысымға дейін ұстайтын жабық ыдыспен жабдықталған буды өңдейтін құрылғыны жасады. Кейінгі үлгілерде машинаның жарылуын болдырмау үшін буды босату клапаны қосылды. Суаңның жоғары-төмен ырғақты қозғалысын бақылап, Папин поршеньді цилиндрлі қозғалтқыш идеясын ойлап тапты. Бірақ ол бұл жобасын іске асырмады. Дегенмен, 1697 жылы Папиннің жобаларын пайдаланып, инженер Томас Севери алғашқы қозғалтқышты жасады, ал 1712 жылы Томас Ньюкомен да солай істеді. Бұл алғашқы қозғалтқыштар қарапайым және тиімсіз болғанымен, сол кездегі жетекші ғалымдардың назарын аударды. Термодинамиканың дамуы үшін қажетті жылу сыйымдылығы және жасырын жылу сияқты негізгі ұғымдарды Джеймс Уатт аспап жасаушы ретінде жұмыс істеген Глазго университетінің профессоры Джозеф Блэк әзірледі. Блэк пен Уатт бірлесіп тәжірибелер жүргізді, бірақ сыртқы конденсатор идеясын жасаған Уатт бу қозғалтқышының тиімділігін едәуір арттырды. Бұрынғы жұмыстардың нәтижесінде «термодинамиканың әкесі» аталған Сади Карно 1824 жылы «Оттың қозғаушы күші туралы ойлар» атты еңбегін жариялады, онда жылу, қуат, энергия және қозғалтқыштың тиімділігі туралы мәселелер талданды. Кітапта Карно қозғалтқышы, Карно циклі және қозғаушы күш арасындағы энергетикалық қатынастар сипатталды. Бұл термодинамиканың қазіргі заманғы ғылым ретінде қалыптасуының бастамасы болды. Бірінші термодинамикалық оқулықты 1859 жылы Уильям Ранкин жазды, ол бастапқыда физик және Глазго университетінің азаматтық және механикалық инженерлік профессоры болған. Термодинамиканың бірінші және екінші заңдары 1850 жылдары бірдей кезеңде пайда болды, оның негізгі авторлары Уильям Ранкин, Рудольф Клаузиус және Уильям Томсон (Лорд Кельвин) болды. Статистикалық термодинамиканың негіздерін Джеймс Клерк Максвелл, Людвиг Болцман, Макс Планк, Рудольф Клаузиус және Дж. Виллард Гиббс сияқты физиктер қалады. Клаузиус екінші заңның негізгі идеяларын алғаш рет «Жылудың қозғалыс күші туралы» мақаласында баяндап, 1865 жылы энтропия ұғымын енгізді. 1873-76 жылдары американдық математикалық физик Джозиа Уиллард Гиббс үш мақаладан тұратын серия жариялады, олардың ең танымалдары «Гетерогенді заттардың тепе-теңдігі туралы» болды. Онда ол термодинамикалық процестерді, соның ішінде химиялық реакцияларды, термодинамикалық жүйенің энергиясын, энтропиясын, көлемін, температурасын және қысымын зерттей отырып, графикалық түрде қалай талдауға болатынын көрсетті, осылайша процестің спонтанды түрде жүзеге асуын анықтауға болады. Сондай-ақ Пьер Дюхем 19 ғасырда химиялық термодинамика туралы жазды. 20 ғасырдың басында Гилберт Н. Льюис, Мерл Рэндалл және Э. А. Гуггенхайм сияқты химиктер Гиббстің математикалық әдістерін химиялық процестерді талдау үшін қолданды.

Этимология

Термодинамиканың күрделі этимологиясы бар. Сырттай қарағанда, сөз екі бөліктен тұрады, олардың тамыры ежелгі грек тіліне дейін жетеді. Біріншіден, термо ("жылу туралы"; термометр сияқты сөздерде қолданылады) θέρμη therme түбірінен шыққан, ол "жылу" деген мағынаны білдіреді. Екіншіден, динамика сөзі ("күш туралы ғылым") δύναμις dynamis түбірінен басталады, яғни "күш" дегенді көрсетеді. 1849 жылы Уильям Томсон "термодинамикалық" деген сөзді қолданды.

Тепе-теңдік термодинамикасы

Тепе-теңдік термодинамикасы – айналасындағы факторлардың әсерінен термодинамикалық тепе-теңдіктің бір күйінен екіншісіне өте алатын жүйелер мен денелердегі зат пен энергия алмасуын зерттейтін ғылым. «Термодинамикалық тепе-теңдік» термині – барлық макроскопиялық ағындардың тоқтаған, тепе-теңдік жағдайын көрсетеді; ең қарапайым жүйелерде немесе денелерде олардың интенсивті қасиеттері біртекті болады, ал қысымдары олардың шекараларына перпендикуляр бағытталады. Тепе-теңдік жағдайында жүйенің макроскопиялық тұрғыдан ерекшеленетін бөліктері арасында теңгерімсіз потенциалдар немесе күштер болмайды. Тепе-теңдік термодинамикасының басты мақсаты – жақсы анықталған бастапқы тепе-теңдік күйдегі жүйенің, оның қоршаған ортасын және құраушы қабырғаларын ескере отырып, белгілі бір термодинамикалық операциядан кейін оның қабырғалары немесе қоршаған ортасы өзгергенде жүйенің қандай соңғы тепе-теңдік күйге жететінін анықтау.

Тепе-теңдіктегі емес термодинамика

Тепе-теңдік емес термодинамика – термодинамиканың термодинамикалық тепе-теңдікте болмайтын жүйелерді зерттейтін саласы. Табиғатта кездесетін көптеген жүйелер термодинамикалық тепе-теңдікте емес, себебі олар тұрақты күйде болмайды және басқа жүйелермен үздіксіз немесе үзіліспен зат пен энергия алмасады. Тепе-теңдік емес жүйелерді термодинамикалық тұрғыдан зерттеу үшін, тепе-теңдік термодинамикасында қолданылатын қарапайым түсініктерден артық, көбірек жалпылама ұғымдар қажет. Көптеген табиғи жүйелер қазіргі таңдағы белгілі макроскопиялық термодинамикалық әдістермен толыққанды зерттеуден әлі де тыс қалып отыр.

Термодинамиканың заңдары

Термодинамика, бастысы, әрқайсысының шектеулеріне сәйкес келетін жүйелерге қолданылғанда әрқашан қолданылатын төрт заңға негізделген. Термодинамиканың әртүрлі теориялық сипаттамаларында бұл заңдар түрліше көрінуі мүмкін, бірақ ең маңызды формулировкалар келесідей.

Нөлдік заң

Термодинамиканың бірінші заңы: Егер екі жүйе үшінші жүйемен жылулық тепе-теңдікте болса, онда олар өзара да жылулық тепе-теңдікте болады. Бұл тұжырым жылулық тепе-теңдіктің қарастырылып отырған термодинамикалық жүйелер жиынтығында эквиваленттілік қатынас екенін көрсетеді. Жүйелер тепе-теңдікте деп есептеледі, егер олардың арасындағы кішкентай, кездейсоқ алмасулар (мысалы, Браун қозғалысы) энергияның жалпы өзгерісіне алып келмесе. Бұл заң температураны өлшеудің кез келген әрекетінде астыртын түрде қолданылады. Сондықтан, егер екі дененің температурасы бірдей екенін анықтау қажет болса, оларды тікелей жанастырып, олардың байқалатын қасиеттерінің уақыт өте келе өзгеруін өлшеудің қажеті жоқ. Бұл заң температураның эмпирикалық анықтамасын береді және практикалық термометрлерді құруға негіздейді. Бірінші заң бастапқыда термодинамиканың жеке заңы ретінде мойындалмаған, себебі термодинамикалық тепе-теңдікке негізделгендігі басқа заңдарда көрініс тапқан. Бірінші, екінші және үшінші заңдар бұрыннан-ақ нақты айтылып, физикалық қауымдастықта кеңінен қабылданған, ал температураны анықтаудағы бірінші заңның маңыздылығы кейіннен анықталды. Басқа заңдарды қайта нөмірлеу ыңғайсыз болғандықтан, ол бірінші заң деп аталды.

Екінші заң

Термодинамиканың екінші заңының дәстүрлі тұжырымы: Жылу өздігінен суық денеден ыстық денеге ақпайды. Екінші заң – температура, қысым, химиялық потенциал және басқа да интенсивті қасиеттеріндегі біртектіліксіздіктерге ие материя және сәулелену жүйесіне қатысты, бұл біртектіліксіздіктер ішкі «шектеулерге» немесе оның ішіндегі өткізбейтін қатаң қабырғаларға, немесе сыртқы күштерге байланысты болады. Заңға сәйкес, егер жүйе сыртқы ортадан және осы күштерден оқшауланған болса, онда оның энтропиясы деп аталатын нақты термодинамикалық шама бар, ол шектеулер алынған сайын артады, соңында термодинамикалық тепе-теңдікке жеткенде максималды мәнге жетеді, осы кезде біртектіліксіздіктер дерлік жоғалады. Термодинамикалық тепе-теңдікке жету жылдамдығын анықтайтын жалпы физикалық принцип белгілі емес, және термодинамика мұндай жылдамдықтарды зерттемейді. Екінші заңның көптеген тұжырымдары термодинамикалық тепе-теңдікке ұмтылатын жүйелердегі өтулердің жалпы қайтымсыздығын көрсетеді. Макроскопиялық термодинамикада екінші заң – кез келген нақты термодинамикалық процеске қолданылатын негізгі байқау; статистикалық термодинамикада екінші заң молекулалық хаостың салдары деп постулатталады.

Үшінші заң

Термодинамиканың үшінші заңы былай гласит: Жүйенің температурасы абсолюттік нөлге жақындағанда, барлық процестер тоқталады және жүйенің энтропиясы ең төменгі мәнге жақындайды. Термодинамиканың бұл заңы – энтропияға және температураның абсолюттік нөлге жете алмайтынына қатысты табиғаттың статистикалық заңы. Бұл заң энтропияны анықтау үшін абсолюттік анықтамалық нүкте ұсынады. Осы нүктеге шаққанда анықталған энтропия абсолюттік энтропия деп аталады. Басқаша айтқанда, "барлық жүйелердің және жүйелердің барлық күйлерінің энтропиясы абсолюттік нөлде ең аз болады" немесе "шекті сандағы процестердің көмегімен температураның абсолюттік нөліне жету мүмкін емес". Абсолюттік нөл – барлық қозғалыс тоқтатылатын температура, ол -273,15 °C (Цельсий градусы), немесе -459,67 °F (Фаренгейт градусы), немесе 0 K (кельвин), немесе 0°R (Ранкин градусы) құрайды.

Аспаптар

Термодинамикалық аспаптардың екі түрі бар: өлшегіш және резервуар. Термодинамикалық өлшегіш – термодинамикалық жүйенің кез келген параметрін өлшейтін кез келген құрылғы. Кейбір жағдайларда термодинамикалық параметр идеалданған өлшеу құралы түрінде анықталады. Мысалы, бірінші заңда егер екі дене үшінші денемен жылулық тепе-теңдікте болса, олар бір-бірімен де жылулық тепе-теңдікте болады делінеді. Бұл принципті 1872 жылы Джеймс Максвелл атап өткендей, температураны өлшеуге болады. Идеалдық термометр – тұрақты қысымдағы идеалдық газдың үлгісі. Идеалдық газ заңы pV=nRT бойынша, мұндай үлгінің көлемін температураның көрсеткіші ретінде пайдалануға болады; осылайша ол температураны анықтайды. Қысым механикалық түрде анықталғанымен, барометр деп аталатын қысымды өлшейтін құрылғыны тұрақты температурада ұсталатын идеалдық газдың үлгісінен жасауға болады. Калориметр – жүйенің ішкі энергиясын өлшеу және анықтау үшін қолданылатын құрылғы. Термодинамикалық резервуар – қызығушылық тудыратын жүйемен байланысқа келгенде оның күй параметрлері айтарлықтай өзгермейтіндей үлкен жүйе. Резервуар жүйемен байланысқа келгенде, жүйе резервуармен тепе-теңдікке енеді. Мысалы, қысым резервуары – белгілі бір қысымдағы жүйе, ол механикалық түрде қосылған жүйеге сол қысымды жүктейді. Жер атмосферасы көбінесе қысым резервуары ретінде қолданылады. Мұхит электр станцияларын салқындату үшін пайдаланылғанда температура резервуары ретінде әрекет ете алады.

Термодинамиканың аксиомасы

Аксиомалық термодинамика – термодинамиканы қатаң аксиомалар негізінде сипаттауға бағытталған математикалық ғылым, мысалы, термодинамиканың белгілі заңдарын математикалық тұрғыдан нақты айқындаудың жолын табу. Термодинамиканың аксиоматикалық теориясын жасауға жасалған алғашқы тырастың бірі – Константин Каратеодоридің 1909 жылғы «Термодинамика негіздерін зерттеу» жұмысы болды, онда Пфаффиандық жүйелер және Каратеодоридің өзі енгізген адиабатикалық қолжетімділік ұғымы пайдаланылды. Бұл тұжырымдамада жылу, энтропия және температура сияқты термодинамикалық ұғымдар тікелей өлшенетін шамалардан туындайды. Ал одан кейінгі теориялардың ерекшелігі – олар тек жақын күйлерді қарастырумен шектеліп қалмады, сонымен қатар кез келген бастапқы және соңғы күйлері бар термодинамикалық процестер туралы болжамдар жасады.