Кіріспе

Дауыс редакторы – дыбыс жаздырмаларын таңдау және құрастыру үшін жауапты, шығармашылық маман. Ол телебағдарлама, кинофильм, бейне ойын немесе жазылған немесе синтетикалық дыбысты қамтитын кез келген өндірістің соңғы дыбыс қоспасына немесе мастерингке дайындық жасайды. Дауыс редакторы бақылаушы дауыс редакторымен жұмыс істейді. Бақылаушы дауыс редакторы көбінесе редактордың күшті жақтары мен мамандықтарына сәйкес сахналарды және материалдарды дауыс редакторына тағайындайды. Дауыс монтаждау ертедегі дыбыстық фильмдердің толық емес, драмалық емес немесе техникалық жағынан жетілмеген дыбыс жазбаларын түзету қажеттілігінен туындады. Содан бері ол кино өндірісінде құрметті кәсіпке айналды, дауыс редакторлары кино дыбыс дизайнының эстетикалық мақсаттарын іске асырады. Кино өнері мен ғылымы академиясы ерекше дауыс монтаждаудың көркемдік үлесін «Үздік дауыс монтажы» үшін академиялық сыйлықпен марапаттайды. Соңғы дыбыс қоспасын құру үшін негізінен үш түрлі дыбыс бөлімі біріктіріледі: диалог, эффекттер және музыка. Нью-Йорк және Лос-Анджелес сияқты ірі нарықтарда дауыс редакторлары көбінесе осы салалардың біріне ғана маманданғандықтан, әр шоуда жеке диалог, эффекттер және музыка редакторлары болады. Ал кішірек нарықтарда дауыс редакторларының барлық түрлерін меңгеруі күтіледі, сонымен қатар олар жиі дыбыс қосу саласына да қатысады. Эффекттерді өңдеу – дыбыстық әлемді бастапқыдан жасаумен, ал диалогты өңдеу – қолданыстағы дыбыстық әлемді түзетумен салыстырылады. Диалогты өңдеуді «өндірістік дыбысты өңдеу» деп қарастыру дұрыс, онда редактор түсірілім алаңында жазылған бастапқы дыбысты алып, түрлі техникаларды қолдану арқылы диалогты түсінікті және тегіс етеді, соның нәтижесінде тыңдаушы кадрлар арасындағы ауысуды естімейді (әдетте, сөздердің астындағы фондық дыбыстар кадрдан кадрға өзгереді). Эффекттер редакторының алдында тұрған міндеттердің бірі – экранда көрінетін барлық нәрсеге сене алатын дыбыстарды жасау үшін әртүрлі элементтерді үйлестіру, сондай-ақ дыбыс эффекттерінің кітапханасын жаттап алу.

Дыбыс эффекттер жиынтығы

Дыбыс эффекттерін монтаждаушылар әдетте фильмдердің дыбыс жолында оңай қол жеткізіп, пайдалануға болатын дыбыс жазбаларының жинақталған каталогын қолданады. Саудада кең таралған бірнеше дыбыс эффекттері кітапханасы бар, олардың ең танымал баспагерлері – Sound Ideas және The Hollywood Edge. Sounddogs, A Sound Effect және Sonniss сияқты онлайн іздеу жүйелері пайдаланушыларға үлкен онлайн деректер қорынан дыбыс эффекттері кітапханаларын сатып алуға мүмкіндік береді. Көптеген дыбыс эффекттерін монтаждаушылар өздерінің арнайы дыбыс жазбаларын жасайды, олар құнды жеке дыбыс эффекттері кітапханаларында жинақталады. Көбінесе фильмдерде қолданылған дыбыс эффекттері сақталып, келесі фильмдерде қайта пайдаланылады. Мысалы, "Вильгельмнің айқайы" деп белгілі жазбаны келтіруге болады, ол "Feather River шабуылы" (1953), "Pierre Marette Story" (1957), "Empire Strikes Back" (1980), "Raiders of the Lost Ark" (1981) және "Reservoir Dogs" (1992) сияқты көптеген танымал фильмдерде қайта-қайта қолданылып, кең танылды. Осы жазбаға ат қойып, оны танымал етуге дыбыс режиссері Бен Берт үлкен үлес қосты.

Ертедегі ауызекі фильмдер

Кинотеатрлар нарығында үнсіз фильмдерді едәуір ығыстырған алғашқы дыбыс процесі – Витафон процесі болды. Витафон процесінде микрофон түсірілім алаңында орындалған дыбысты тікелей фонограф тасқа жазды, бұл Витафон жазбаларын кесуге немесе қайта синхрондауға мүмкіндік бермейді, кейінгі процестерге қарағанда. Бұл Витафон процесін музыкалық қойылымдарға немесе вадевильдік сахналық қойылымдар сияқты, бір кадрлық көріністерді түсірумен шектеді; мәнісінде, мүлдем монтаждауды қажет етпейтін көріністер. Дегенмен, Warner Brothers тіпті "Джаз әншісі" фильмінде бірнеше фонограф жазбаларын араластыру және "негізгі" синхронды кадрмен басқа бұрыштардан түсірілген материалды келістірумен тәжірибе жасады. "Джаз әншісінің" түпкі жазбасын жасау үшін қолданылған микшерлік консоль, Warner Bros. студиясының мұражайында әлі де көрініп тұр, онда төрт-бес батырмадан артық жоқ, бірақ әрқайсысы қазіргі заманғы дыбыс режиссерлері танитын негізгі "топтармен" белгіленген: "музыка", "көрермендер" және т.б. Warner Bros. Витафон жүйесін пайдаланып, фонограф дыбыс эффекттерін суретке көбірек реттеп қосу үшін күрделі технологияны жетілдірді, бірақ 1930-жылдардың басында дыбыстың киноға тікелей жазылуының кеңінен таралуымен бұл технология ескірді.

Цифрлық дыбыс

Дыбыс өңдеудің механикалық жүйесі 1990-шы жылдардың басына дейін өзгеріссіз қалды, содан кейін цифрлық аудио жұмыс станциялары фильм өндірісінде пайдалануға жеткілікті мүмкіндіктерге ие болды, атап айтқанда, суретпен синхрондау және CD сапасында көптеген тректерді бір уақытта ойнату мүмкіндігі. 48 кГц жиілігімен алынған 16 биттік аудио сапасы жүздеген тректерді ешқандай шусыз араластыруға мүмкіндік берді. Жұмыстың физикалық түрі компьютерленді: дыбыс жазбалары және редакторлар оларды құрастыру барысында қабылдаған шешімдер енді цифрлық форматқа аударылды, сондай-ақ оларды нұсқалауға, орындауға, өзгертуге және дереу, ықшам түрде сақтауға болады. Магниттік жазбалар дәуірінде дыбыс редакторлары өз тректерін микстеу студиясына тасымалдау үшін жүк көліктерін пайдаланды, ал магниттік пленкаға көшіру жүздеген мың футпен өлшенді. Материалдар студияға келгеннен кейін, ондаған жазушылар мен микстер алдын ала жүктеу үшін қажет болатын үш-төрт ондаған тректі жүктеуге жарты сағат уақыт жұмсады. Цифрлық дәуірде 250 сағаттық стерео дыбыс, өңделіп, микстеуге дайын күйде, бір 160 ГБ қатты дискіде тасымалдауға болады. Бұған қоса, осы 250 сағаттық материалды төрт сағат немесе одан да аз уақытта көшіруге болады, ал бұрынғы жүйеде бұл 250 сағатқа созылар еді. Осы жаңалықтардың нәтижесінде 2005 жылға қарай дыбыс редакторлары басқа компьютерленген, "білімге негізделген" мамандықтармен ұқсас мәселелерге тап болды, соның ішінде арзан еңбек нарығына аутсорсинг жасауға байланысты жұмыстан айырылу және зияткерлік меншік құқықтарын тиімді сақтамаудан туындаған роялтилердің жоғалуы.

Анимация дыбысын өңдеу

Анимация саласында дәстүрлі түрде дыбыс режиссерлары экран титрлерінде "фильм редакторы" деген құрметті атаққа ие болған. Анимациялық фильмдер көбінесе кадрмен жоспарланғандықтан, фильм редакторының дәстүрлі функциялары көбінесе қажет болмайды. Трэг Браун мультфильм жанкүйерлеріне Warner Bros. Animation студиясының дыбыс эффекттерінің шебері ретінде танымал. Осы саланың басқа да көрнекті өкілдері – Уолт Дисней студиясының Джимми Макдональд, Hanna-Barbera студиясының Грег Уотсон мен Дон Дуглас, сондай-ақ UPA және түрлі телеарналық мультфильм студияларының Джо Сиракуза.

Басқа салалар

Радио бағдарламалары мен музыка жасау кезінде дыбыс жазбаларын өңдейтін адамдар, егер продюсерлердің өзі бұл жұмысты атқармаса, жай ғана "редакторлар" деп аталады.