Кіріспе
Халықаралық энергетикалық агенттік (IEA) – 1974 жылы құрылған, Париж қаласында орналасқан, әлемдік энергетикалық секторға қатысты саяси ұсынымдар, талдаулар мен деректерді ұсынатын, үкіметаралық автономды ұйым. IEA-ның 31 мүше мемлекеті мен 13 серіктес елі әлемдік энергия сұранысының 75%-ын құрайды. IEA 1973 жылғы мұнай дағдарысынан кейін Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) аясында әлемдік мұнаймен жабдықтаудағы физикалық бұзылыстарға жауап беру, әлемдік мұнай нарығы мен энергетикалық сектор туралы деректер мен статистика ұсыну, энергияны үнемдеу және сақтауды ынталандыру, халықаралық техникалық ынтымақтастықты орнату мақсатымен құрылды. Құрылғаннан бері IEA мүше мемлекеттері міндетті түрде сақтауға тиіс мұнай резервтерін пайдалануды үйлестіріп келеді. Келесі онжылдықтарда IEA-ның қызметі бүкіл әлемдік энергия жүйесін қамтыды, оған газ бен көмір сияқты дәстүрлі отындармен қатар, таза және қарқынды өсіп келе жатқан энергия көздері мен технологиялары – жаңартылатын энергия көздері (күн фотоэлектрлік, жел энергиясы, биоотын), сондай-ақ ядролық энергия, сутек және осы технологиялар үшін қажетті маңызды минералдар кірді. IEA-ның негізгі қызметі – мүше мемлекеттері мен серіктес елдеріне олардың энергия қауіпсіздігін қамтамасыз ету және таза энергияға өтуді ілгерілету үшін саяси кеңес беру болып табылады. Барлық IEA мүше елдері 1.5°C-қа дейін жылудың көтерілуін шектеуді мақсат ететін Париж келісіміне қол қойды, ал IEA мүше елдерінің үштен екісі 2050 жылға қарай нөлдік эмиссияға қол жеткізуге міндеттелді. Қазіргі уақытта IEA-ның атқарушы директоры – Фатих Бирол, ол 2015 жылдың соңында қызметке кірісті. IEA түрлі есептер мен ақпараттарды жариялайды, оның ішінде жылдық «Дүниежүзілік энергия перспективасы» және «2050 жылға дейін нөлдік эмиссия» ең басты басылымдары болып табылады.
The International Energy Agency (IEA) is a Paris based autonomous intergovernmental organisation, established in 1974, that provides policy recommendations, analysis and data on the global energy sector. The 31 member countries and 13 association countries of the IEA represent 75% of global energy demand. The IEA was set up under the framework of the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) in the aftermath of the 1973 oil crisis to respond to physical disruptions in global oil supplies, provide data and statistics about the global oil market and energy sector, promote energy savings and conservation, and establish international technical collaboration. Since its founding, the IEA has also coordinated use of the oil reserves that its members are required to hold. In subsequent decades, the IEA's role expanded to cover the entire global energy system, encompassing traditional fuels such as gas, and coal as well as cleaner and fast growing energy sources and technologies including renewable energy sources; solar photovoltaics, wind power, biofuels as well as nuclear power, and hydrogen, and the critical minerals needed for these technologies. The core activity of the IEA is providing policy advice to its member states and Associated countries to support their energy security and advance their transition to clean energy. All IEA member countries have signed the Paris Agreement which aims to limit warming to 1.5 °C, and two thirds of IEA member governments have made commitments to emission neutrality by 2050. The IEA's current executive director is Fatih Birol, who took office in late 2015. IEA publishes a range of reports and other information including its flagship publication, the annual World Energy Outlook, as well as the Net Zero by 2050 report.
Қатысушы елдер
Қауымдастық 2015 жылы ресми түрде құрылды және қазіргі таңда 13 мүшесі бар. Египет және Аргентина 2022 жылдың наурыз айында Қауымдастыққа мүше елдер ретінде қосылды, ал Украина 2022 жылдың 16 маусымында ресми шақырылып, 2022 жылдың шілдесінде қатарына қосылды.
Жұмыс салалары
IEA барлық энергия көздері мен технологияларын, жаһандық және аймақтық нарықтарды, сондай-ақ таза энергияға өту үшін маңызды технологиялар, минералдар және материалдар бойынша ерекше елдік есептер мен зерттеулер дайындайды. Одан қоса, 150-ден астам ел үшін жан-жақты деректер мен статистика жариялайды. IEA-ның талдау жұмысы саяси ұсыныстар, мониторинг, нарықтарды болжау, техникалық жол карталарын жасау және сценарийлік талдау сияқты түрлі санаттарға бөлінеді.
Деректер
МАГАТЭ ұлттық энергетикалық саясатты қалыптастыруға және энергетикалық секторға инвестицияларды ұзақ мерзімді жоспарлауды қолдауға бағытталған толыққанды деректер, статистика және талдаулар жариялайды. МАГАТЭ энергиямен жабдықтау, сұраныс, бағалар, мемлекеттік ғылыми-зерттеу және даму, энергия тиімділігі көрсеткіштерінің тенденциялары туралы деректер мен ақпаратты талдап, жариялайды. Бұл деректер елдердегі энергияға өтудегі қысқа және ұзақ мерзімді тенденцияларды қадағалауға да мүмкіндік береді. Саясат және шаралар деректер базасы (PAMS) көміртегі шығарылымдарын азайту, энергия тиімділігін қолдау және жаңартылатын және таза энергия көздерін дамыту мен пайдалануды жақсартуға бағытталған үкіметтік саясат пен бағдарламалар туралы деректерді жалпы қолдануға ұсынады. Деректер базасы 1999 жылдан бергі МАГАТЭ және Халықаралық жаңартылатын энергия агенттігі (IRENA) дерек көздерінен алынған деректерді жинақтап, өткен, қазіргі және жоспарланған шаралар туралы ақпаратты қамтиды.
Сценарийлер
АЭА жарияланымдары сценарийлер деп аталатын болжамдар жиынтығына негізделген проекцияларды ұсынады. Қазіргі кезде қолданылатын сценарийлерге мыналар кіреді:
Stated Policies Scenario (STEPS): Assumes implementation of governments' existing policies and firm commitments to reduce greenhouse gas emissions. Announced Pledges Scenario (APS): Assumes implementation of policies as in the STEPS, and also assumes fulfillment of looser pledges that are not yet backed by policy and legislation. Net Zero Scenario (NZE): Assumes implementation of the IEA's pathway to net zero emissions by 2050 while minimising cost and meeting key UN Sustainable Development Goals. of the IEA's 450 Scenario (created to align with the 2009 Copenhagen Accord), contending it does not align with up to date climate science, nor is it consistent with the Paris climate agreement that aspires to limit global warming to 1.5 degrees Celsius. In March 2017, the IEA (along with IRENA) published a report that considers a safer climate scenario than their current 450S. This scenario offers improved chances of limiting global warming to less than two degrees, but – according to research organization Oil Change International – still falls short of adequately addressing climate science and the decarbonization required to reach agreed upon global climate limits. The IEA has stopped updating this safer climate scenario
Sustainable Development Scenario: Concerns regarding the IEA's Sustainable Development Scenario (the successor to the 450 scenario) has also been raised by climate scientists and key financial institutions, who have called for 1.5°C scenario placed centrally in the World Energy Outlook. The IEA's Sustainable Development Scenario only gets to net zero by 2070, two decades too late.
Мемлекеттік саясат сценарийі (STEPS): Үкіметтердің қолданыстағы саясатын іске асыру және парниктік газдар шығарындыларын азайту бойынша берілген нақты міндеттемелерді қабылдайды. Жарияланған міндеттемелер сценарийі (APS): STEPS-тегідей саясатты іске асыруды, сондай-ақ әлі саясат және заңнамамен бекітілмеген, жеңілірек міндеттемелердің орындалуын болжайды. Таза нөлдік сценарий (NZE): 2050 жылға қарай АЭА-ның таза нөлдік шығарындыларға жету жолын іске асыруды, сонымен бірге шығындарды азайту және БҰҰ-ның маңызды тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізуді қамтиды. АЭА-ның 450 сценарийінен (2009 жылғы Копенгаген келісіміне сәйкес жасалған) бас тартады, өйткені ол қазіргі климат ғылымымен сәйкес келмейді және жаһандық жылуды 1,5 градусқа дейін шектеуді көздейтін Париж келісімінің талаптарына да сай келмейді. 2017 жылдың наурыз айында АЭА (IRENA-мен бірге) қазіргі 450S-ке қарағанда қауіпсіз климаттық сценарийді қарастыратын есеп жариялады. Бұл сценарий жаһандық жылуды екі градустан төмен шектеу мүмкіндігін арттырады, бірақ Oil Change International зерттеу ұйымының мәліметінше, климат ғылымын және келісімге қол жеткізілген жаһандық климат шектеріне жету үшін қажетті карбондауды толыққанды шешуге әлі жеткіліксіз. АЭА осы қауіпсіз климаттық сценарийді жаңартуды тоқтатты.
Stated Policies Scenario (STEPS): Assumes implementation of governments' existing policies and firm commitments to reduce greenhouse gas emissions. Announced Pledges Scenario (APS): Assumes implementation of policies as in the STEPS, and also assumes fulfillment of looser pledges that are not yet backed by policy and legislation. Net Zero Scenario (NZE): Assumes implementation of the IEA's pathway to net zero emissions by 2050 while minimising cost and meeting key UN Sustainable Development Goals. of the IEA's 450 Scenario (created to align with the 2009 Copenhagen Accord), contending it does not align with up to date climate science, nor is it consistent with the Paris climate agreement that aspires to limit global warming to 1.5 degrees Celsius. In March 2017, the IEA (along with IRENA) published a report that considers a safer climate scenario than their current 450S. This scenario offers improved chances of limiting global warming to less than two degrees, but – according to research organization Oil Change International – still falls short of adequately addressing climate science and the decarbonization required to reach agreed upon global climate limits. The IEA has stopped updating this safer climate scenario
Sustainable Development Scenario: Concerns regarding the IEA's Sustainable Development Scenario (the successor to the 450 scenario) has also been raised by climate scientists and key financial institutions, who have called for 1.5°C scenario placed centrally in the World Energy Outlook. The IEA's Sustainable Development Scenario only gets to net zero by 2070, two decades too late.
Тұрақты даму сценарийі: Климат ғалымдары мен ірі қаржы институттары АЭА-ның Тұрақты даму сценарийі (450 сценарийінің жалғасы) туралы алаңдаушылық білдірді және Дүниежүзілік энергетикалық перспективаның орталық тұсынан 1,5°C сценарийін қоюды талап етті. АЭА-ның Тұрақты даму сценарийі тек 2070 жылға қарай таза нөлдік деңгейге жетеді, бұл 20 жыл кешіккен.
Stated Policies Scenario (STEPS): Assumes implementation of governments' existing policies and firm commitments to reduce greenhouse gas emissions. Announced Pledges Scenario (APS): Assumes implementation of policies as in the STEPS, and also assumes fulfillment of looser pledges that are not yet backed by policy and legislation. Net Zero Scenario (NZE): Assumes implementation of the IEA's pathway to net zero emissions by 2050 while minimising cost and meeting key UN Sustainable Development Goals. of the IEA's 450 Scenario (created to align with the 2009 Copenhagen Accord), contending it does not align with up to date climate science, nor is it consistent with the Paris climate agreement that aspires to limit global warming to 1.5 degrees Celsius. In March 2017, the IEA (along with IRENA) published a report that considers a safer climate scenario than their current 450S. This scenario offers improved chances of limiting global warming to less than two degrees, but – according to research organization Oil Change International – still falls short of adequately addressing climate science and the decarbonization required to reach agreed upon global climate limits. The IEA has stopped updating this safer climate scenario
Sustainable Development Scenario: Concerns regarding the IEA's Sustainable Development Scenario (the successor to the 450 scenario) has also been raised by climate scientists and key financial institutions, who have called for 1.5°C scenario placed centrally in the World Energy Outlook. The IEA's Sustainable Development Scenario only gets to net zero by 2070, two decades too late.
Таза энергияға көшу бағдарламасы
CETP-тің басты назары "әсіресе дамып келе жатқан ірі экономикаларда әлемдік таза энергияға көшуді үдетуге" бағытталған. Бағдарлама жаһандық энергия көшуі үшін маңызды болатын энергия саясатын жүргізіп отырған үкіметтерді қолдайды және бірлескен талдау, технологиялық ынтымақтастық, мүдделі тараптарды жинау, оқу және қабілетін арттыру шараларын қамтиды. CETP Бразилия, Қытай, Үндістан, Индонезия, Мексика және Оңтүстік Африканы, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Азия, Латын Америкасы және Африка аймақтарын басымдық беретін елдер ретінде белгіледі.
Халыққа бағытталған таза энергияға көшу
Энергиялық өткел жөніндегі жұмысының бір бөлігі ретінде, Энергетика агенттігі (IEA) «энергия жүйесінің өзгеруінен туындайтын пайда мен зиян әділ түрде бөлініп, қоғамның ең осал топтары қорғалатынын қамтамасыз ету үшін» Халыққа бағытталған таза энергияға өту жөніндегі жаһандық комиссияны құрды. Бұл тәсіл дағдыларды дамытуға, жұмыс орындарын құруға, жұмысшылардың құқықтарын қорғауға, экономикалық дамуға, теңдік пен әділеттілікке, әлеуметтік интеграцияға және азаматтарды процеске қатыстыруға бағытталған. Комиссияға ұлттық лидерлер, үкімет министрлері және азаматтық қоғам өкілдері кіреді. 2021 жылдың қазан айында Комиссия таза энергияға өтуге халыққа бағытталған тәсіл бойынша он екі ұсынысқа арналған есеп және электр жүйелері үшін климаттық қауіптерге және олардың климатқа төзімділігін арттыру шараларына арналған есеп жариялады. Энергетика агенттігі (IEA) сонымен қатар мүше елдеріндегі климаттық қауіп-қатерлердің деңгейін қарастырады және энергетика секторының климатқа төзімділігін арттыруға бағытталған негізгі жоспарлау және саясат құжаттарын ұсынады.
Технологиялық ынтымақтастық бағдарламалары (ТКБ)
ТКК тәуелсіз, халықаралық үкіметтік және өнеркәсіптік сарапшылар топтарына энергия технологияларын және олармен байланысты мәселелерді зерттеу, дамыту және коммерцияландыруға көмек көрсетеді. 55 елдегі 300-ге жуық ұйымнан 6000-нан астам сарапшы ТКК-ның жұмысына қатысады. ТКК-ның мысалдары: ғимараттар мен қалалардағы энергия (EBC), фотовольтаикалық электр жүйелері (PVPS) және гибридтік және электрлік көліктер (HEV).
Жаңартылатын энергия көздеріне қарсы көзқарас
IEA фотоэлектр энергиясы сияқты болашақ энергия жүйелерінде жаңартылатын энергия көздерінің рөлін жүйелі түрде төмен бағалағаны және олардың құнының төмендеуі үшін сынға ілікті. Бұрын IEA экологиялық топтар тарапынан ядролық және қазба отындарының пайдасына жаңартылатын энергия технологияларының маңыздылығын азайтуы үшін сыналған. 2009 жылы Гай Пирс IEA жаңартылатын энергияның әлеуетін үнемі төмен бағалап отырғанын мәлімдеді. Энергияны қадағалау тобы (EWG) – энергетика саласының ресми болжамдарын талдайтын ғалымдар мен саясаткерлердің коалициясы – IEA дәстүрлі энергия көздеріне институционалдық көзқарас танытып, жел және күн энергиясы сияқты жаңартылатын энергияны қолдауға қатысты «бұрмаланған деректерді» пайдаланғанын мәлімдеді. 2008 жылғы EWG есебі IEA-ның жел қуатының өсуіне қатысты болжамдарын салыстырып, жел қуаты өндірісінің қамтамасыз ете алатын энергия мөлшерін үнемі төмендетіп келгенін көрсетті. Мысалы, 1998 жылы IEA 2020 жылға қарай желден электр энергиясын өндіру 47,4 ГВт-қа жетеді деп болжаған, бірақ EWG есебінде бұл көрсеткіш 2004 жылдың соңына дейін осы деңгейге жеткені айтылды. Есепте сондай-ақ IEA бұрынғы қате бағалаулардан сабақ алмағаны және өткен жылы жел қуатының жалпы өсімі IEA-ның 1995–2004 жылдардағы болжамдарынан төрт есе көп болғаны көрсетілді. Жаңартылатын энергия секторының IEA-ның әлемдік энергияны қадағалаушысы ретіндегі жұмысына наразылығына байланысты 2009 жылдың 26 қаңтарында Халықаралық жаңартылатын энергия агенттігі құрылды. Агенттіктің 2010 жылға дейін толыққанды жұмыс істеуі және бастапқы жылдық бюджеті 25 миллион еуроны құрауы жоспарланған. IEA-ның күн энергиясына қатысты қазіргі болжамдары осы саланың экспоненциалды өсуімен сәйкес келмейді. Бұл бұрмаланған болжамдар күн энергиясының өсуіне үлкен субсидиялар қажет деген қате пікірді қалыптастырып, күн энергиясы нарығына инвестицияларды төмендетіп, осылайша одан да жылдам өсуді тежеуі мүмкін. 2018 жылы IEA Давоста Сауд Арабиясының Мұнай министрі Әл Фалих тарапынан АҚШ-тың тақтатас мұнай өнеркәсібін мұнай нарығындағы артық өнімді болжау кезінде қаңтардағы Мұнай нарығы туралы есебінде осы саланы асыра көрсеткені үшін сынға ілікті. Әл Фалих бұл талаптарға наразылық білдіріп, табиғи азаю және сұраныстың өсуі жаңа көздерге орын беретінін, ал тақтатас бұрғылаушылар нарықты құлатпайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ IEA тақтатастың әлемдік нарықтағы рөлін асыра бағалап отырғанын және IEA-ның негізгі міндеті – жағдайды дұрыс бағалау екенін айтты.
Болжамның дәлдігі
2009 жылғы Дүниежүзілік энергия көзқарасының жариялануы алдында британдық «Гардиан» газеті АЭА-ның (IEA) аты-жөні аталмаған жоғары лауазымды өкіліне сілтеме жасап, агенттік АҚШ тарапынан жасалған қысымдар нәтижесінде мұнайдың шыңына жету қаупін қасақана төмендетіп көрсетіп отыр деген күдік білдірді. Екінші аты-жөні аталмаған бұрынғы АЭА (IEA) жоғары лауазымды өкілінің сөзіне қарағанда, «американдықтарды ренжітуге болмайды» және әлем қазірдің өзінде «мұнай шығының аймағына» еніп кеткен. «Гардиан» сондай-ақ Швецияның Уппсала университетінің ғалымдары тобының 2008 жылғы Дүниежүзілік энергия көзқарасын зерттеу нәтижесін келтірді, олар АЭА-ның (IEA) болжамдарының орындалуы мүмкін емес екенін мәлімдеді. Олардың тәуелсіз сарапшылармен тексерілген есебінде 2030 жылы мұнай өндірісі белгілі бір көрсеткіштен аспайды, ал АЭА (IEA) өндіріс көрсеткіштен жоғары болады деп болжам жасаған. Бұл есептің жетекші авторы Кьелл Алелект АЭА-ның (IEA) есептері «саяси құжаттар» екенін айтты. Осы топтың басқа зерттеулері АЭА (IEA) Дүниежүзілік энергия көзқарасы жасаған мұнай болжамдарын жан-жақты қарастырды. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресетін үкіметтік емес ұйым Global Witness өзінің «Құмдағы бас» атты есебінде «Global Witness талдауы Агенттіктің болашақ мұнай өндірісіне қатысты тым оптимистік және осылайша жаңылыстыратын көзқарасын сақтап қалғанын көрсетіп тұр» деп жазды. Global Witness-тің мәлімдемесіне сәйкес, «Агенттіктің сенімді деректерге, сыртқы талдауларға және негізгі факторларға қарамастан, сақтық шараларын қабылдауды ұсынуы бүкіл әлемге ауыр соққы болды». 2023 жылы АЭА (IEA) 2030 жылға қарай мұнай, табиғи газ және көмір сияқты қазба отындарына деген сұраныс рекордтық деңгейге жетеді деп болжады. ОПЕК АЭА-ның (IEA) болжамын жоққа шығарып, «осындай болжамдардың қауіпті болуының себебі – олар көбінесе жаңа мұнай және газ жобаларына инвестиция салуды тоқтату туралы шақырулармен бірге келеді» деді.
Деректерге қол жеткізуді шектеу
2021 жылы IEA-ны Our World in Data платформасындағы 30-дан астам халықаралық ғалым мен зерттеушілер оның егжей-тегжейлі, жаһандық энергия деректерін төлемдік қабырғалардың артында жариялағаны үшін, «бұл деректерді қоғамдық талқылауда пайдалану мүмкін емес етеді және көптеген зерттеушілердің оған қол жеткізуіне кедергі келтіреді» деп сынға алды. Our World in Data ашық хатының авторлары «IEA-ны қаржыландыратын елдер деректерді төлемдік қабырғалардың артына қою талабын тоқтатып, қаржыландыруды арттыруды» ұсынды. 2023 жылдың қазан айында IEA World Energy Outlook 2023 деректер жиынтығын Creative Commons лицензиясы бойынша коммерциялық емес мақсатта пайдалану үшін қолжетімді етті. Бұл деректер жиынтығына 2050 жылға дейінгі түрлі сценарийлер бойынша жиынтықталған жаһандық деректермен қатар, егжей-тегжейлі аймақтық және елдік деректер де кіреді.