Кіріспе

Ерітіндіден ерімейтін қатты заттың түсуіне әкелетін химиялық процесс – химиялық құбылыс. Сулы ерітіндіде түсу – еріген заттың аса қаныққан ерітіндіден ерімейтін қатты затқа айналу процесі. Қалыптасқан қатты дене – түнба. Егер түсуге органикалық емес химиялық реакция себеп болса, қатты дененің пайда болуына себепші химиялық реагент – тұндырғыш деп аталады. Түскен немесе центрифугаланған қатты фазаның үстіндегі мөлдір сұйықтық супернат немесе супернатант деп аталады. Түсу ұғымы химияның басқа салаларына (органикалық химия және биохимия) да, тіпті қатты фазаларда (мысалы, металлургия және қорытпалар) қатты қоспалар қатты фазадан бөлінген кезде де қолданылуы мүмкін.

Артық қанығу

Құрамының тұнбалануы оның концентрациясы ерігіштігінен асып кеткен кезде пайда болуы мүмкін. Бұл температура өзгергенде, еріткіш буланғанда немесе еріткіштерді араластырғанда болуы мүмкін. Күшті қаныққан ерітіндіден тұнба тез түседі. Тұнбаның пайда болуына химиялық реакция себеп болуы мүмкін. Барий хлоридінің ерітіндісі күкірт қышқылымен реакцияға түскенде, барий сульфатының ақ тұнбасы түзіледі. Калий йодидінің ерітіндісі қорғасын(II) нитратының ерітіндісімен реакцияға түскенде, қорғасын(II) йодидінің сары тұнбасы түзіледі.

Коллоидты суспензиялар

Қатты бөлшектерді біріктіруге және оларды ерітіндіден гравитациялық күш арқылы шөктіруге (түсіруге) жеткілікті тартымды күштер (мысалы, Ван дер Ваальс күші) болмаса, олар суспензияда қалып, коллоидтар құрайды. Шөгу процесін жоғары жылдамдықты центрифугалау арқылы үдетуге болады. Осылайша алынған тығыз масса кейде "пеллет" деп аталады.

Ас қорыту және тұнбалардың қартаюы

Тұнбаның қорытылуы немесе қартаюы, жаңадан түзілген тұнбаның, әдетте жоғары температурада, одан тұнба түскен ерітіндіде қалдырылуымен жүзеге асады. Бұл таза және ірірек қайта кристалдану нәтижесінде пайда болатын бөлшектерге әкеледі. Тұнбаның қорытылуының физикалық-химиялық процесі Оствальд пісіп-жетілуі деп аталады.

Органикалық химия

Жауын-шашын реакцияларын пигменттер жасауға, су тазартудағы ерітіндіден иондарды алып тастауға және классикалық сапалық бейорганикалық талдауда қолдануға болады. Сонымен қатар, жауын-шашын органикалық реакция өнімдерін өңдеу және тазарту кезінде оқшаулау үшін де жиі қолданылады. Идеалды жағдайда, реакция өнімі реакция үшін қолданылатын еріткіште ерімейді. Осылайша, ол түзілген кезде тұнбаға түседі, мүмкіндігінше таза кристалдар түзеді. Мысалы, пропион қышқылында қайнату арқылы порфириндерді синтездеуді қарастыруға болады. Реакциялық қоспаны бөлме температурасына дейін салқындатқанда порфирин кристалдары тұнбаға түседі және суретте көрсетілгендей, Бюхнер сүзгісінде сүзіліп жиналады.

Тұнбалау антиеріткіш (өнім ерімейтін еріткіш) қосылған кезде де болуы мүмкін, бұл қажетті өнімнің ерігіштігін күрт төмендетеді. Содан кейін шөгіндіні декантациялау, сүзілу немесе центрифугалау арқылы оңай бөліп алуға болады. Мысалы, Cr3+ тетрафенилпорфирин хлоридін синтездеуді қарастырайық: реакция өткен диметилформамид (DMF) ерітіндісіне су қосылады, нәтижесінде өнім тұнбаға түседі. Жауын-шашын көптеген басқа өнімдерді тазартуда да пайдалы: мысалы, шикі bmim Cl ацетонитрилде ерітіліп, этил ацетатына тамшылатылады, онда ол тұнбаға түседі.

Биохимия

Ақуыздарды тазарту және бөлу еріткіштің қасиеттерін өзгерту (мысалы, суды этанолмен алмастыру) немесе ерітіндінің иондық күшін арттыру арқылы тұндыру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Ақуыздардың ерекше қалыптасуы және әртүрлі әлсіз молекулааралық байланыстар (мысалы, сутек байланыстары) нәтижесінде күрделі үшіншілік және төртіншілік құрылымдары болады, осының салдарынан олардың суперқұрылымдары өзгеруі мүмкін, ал ақуыздар денатурацияланып, тұнбаға түседі. Антиеріткіштердің тағы бір маңызды қолданылуы – ДНК-ны этанолмен тұндыру.

Металлургия және қорытпалар

Қатты фазаларда, егер бір қатты заттың концентрациясы, мысалы, жылдам салқындату немесе иондық имплантация салдарынан, қабылдаушы қатты заттың ерігіштік шегінен асып кетсе, тұнбалану пайда болады, ал температура диффузия арқылы тұнбаларға бөлінуге мүмкіндік беретіндей жоғары болуы керек. Қатты денедегі тұнбалану нанокластерлерді синтездеу үшін жиі қолданылады. Металлургияда қатты ерітіндіден тұнбалану қорытпаларды нығайтудың да бір тәсілі болып табылады. Ядролық отын шұңғырларының циркалой қаптамасындағы цирконий гидридтері сияқты керамикалық фазалардың тұнбаға түсуі металл қорытпаларын қатайтып, олардың механикалық жеткіліксіздіктеріне әкелуі мүмкін. Сондықтан, пайдаланылған ядролық отынды салқындату кезінде температура мен қысымның қатаң жағдайларын дұрыс бақылау, олардың қаптамасына зақым келтірмеу және құрғақ сақтау ыдыстарында және геологиялық қойма жағдайында пайдаланылған отын элементтерінің қауіпсіздігін ұзақ мерзімде сақтау үшін маңызды.

Өнеркәсіптік процестер

Гидроксидті тұндыру – металл гидроксидтері кальций гидроксиді (сөндірілген әк) немесе натрий гидроксиді (каустикалық сода) тұндырғыш ретінде қосылып түзілетін, ең көп таралған өнеркәсіптік тұндыру процесі болып табылады.

Тарих

Әртүрлі нөкейту процестерінен алынған ұнтақтар бұрыннан "гүлдер" деп аталып келген.