Кіріспе

Швед математигі Арне Карл Август Бёрлинг (3 ақпан 1905 - 20 қараша 1986) – швед математигі және Уппсала университетінің (1937–1954) математика профессоры, кейін Нью-Джерси штатының Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтының профессоры. Бёрлинг гармониялық талдау, комплекс анализ және потенциалдар теориясы саласында кеңінен жұмыс істеді. "Бёрлинг факторландыруы" математиктерге Вольдтың ыдырауын түсінуге көмектесті және сызықтық операторлар мен операторлық алгебралардың инвариантты кеңістіктері бойынша одан әрі зерттеулерге түрткіс берді, мысалы, Хокан Хеденмалмның Бергман кеңістіктері үшін факторлау теоремасы. Ол, әсіресе, 1940 жылы тек қалам мен қағазды пайдалана отырып, Siemens және Halske T52 неміс шифр машинасының ерте нұсқасын екі апта ішінде жеке өзі бұзып шығуымен танымал. Бұл машинаның шифры көбінесе, көбірек танымал Enigma машинасынан гөрі күрделірек деп есептеледі. Бёрлингтің Норвегия мен Германия арасындағы әскери телеграммаларды шифрдан шығару әдісі 1940 жылдың маусымынан 1943 жылға дейін, немістер жабдықты ауыстырғанша қолданылды.

Ерте өмір

Бёрлинг 1905 жылдың 3 ақпанында Швецияның Гётеборг қаласында дүниеге келді. Ол жер иесі Конрад Бёрлинг пен баронесса Эльза Раабтың ұлы болған. 1924 жылы бітіргеннен кейін Уппсала университетіне қабылданды, онда 1926 жылы бакалавр, ал екі жылдан кейін философия лиценциаты дәрежесін алды. Бёрлинг 1933 жылдан бастап Уппсала университетінде математика доценті, кейін 1937 жылдан 1954 жылға дейін математика профессоры қызметін атқарды. T52 – «Балық шифрлары» деп аталатын шифрлардың бірі, ол орналастыру арқылы шамамен бір квинтиллион (893,622,318,929,520,960) түрлі нұсқа жасады. Бұл мәселені қағаз бен қаламмен шешуге Бёрлингке екі апта уақыт кетті. Бёрлингтің жұмысын пайдаланып, Швеция Норвегиядан Швеция арқылы өтетін неміс телепринтерінің трафигін кабель арқылы шифрдан шығаруға мүмкіндік беретін құрылғы жасалды. Осылайша швед билігі «Барбаросса» операциясы басталар алдында оның туралы білді. Швеция бұл білімге қалай қол жеткізгенін жарияламағандықтан, кеңес одағы шведтердің ескертуін сенімді деп санамады. Бұл Швецияның Ұлттық қорғаныс радио қызметінің (FRA) құрылуына негіз болды. «Geheimfernschreiber» шифрының «Enigma» машиналарында қолданылатын шифрдан күрделірек деп есептеледі.

Кейінгі өмірі

1948-1949 жылдары Гарвард университетінде арнайы шақырылған профессор болып жұмыс істеді. 1954 жылдан бастап АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Принстон қаласындағы Жоғары оқу институтында профессор қызметін атқарды, онда ол Альберт Эйнштейннің кабинетін иеленді. Леннарт Карлесон және Карл Густав Эссиеннің докторлық диссертациясын басшылық етті.

Жеке өмір

Арне Бюрлинг алғаш рет (1936–1940) Хенрик Остберг пен Герда Нильсонның қызы Бритта Остбергке (1907 жылы туған) үйленді. 1950 жылы ол темір саудагері Хенрик Линдблад пен Ваня Бенгтссонның қызы Карин Линдбладқа (1920–2006) үйленді. Бірінші некесінен екі баласы болды: Пехр Хенрик (1936–62) және Джейн (1938–92).

Танымал мәдениетте

Бёрлингтің криптоаналитик ретіндегі шеберлігі 2005 жылы Йонас Сёстранд пен Киммо Эриксонның "Крипто CEG" атты шағын операсының негізгі тақырыбы болып табылады.