Кіріспе

Белгілі бір саяси немесе діни жүйеге белсенді түрде қарсы шығатын адам – диссидент, қалыптасқан саяси немесе діни жүйеге, доктринаға, сенімге, саясатқа немесе институтқа белсенді түрде қарсы шығатын адам. Діни контексте бұл сөз 18-шы ғасырдан бері, ал саяси мағынада 20-шы ғасырдан бері қолданылып келеді, бұл фашистік Италия, нацистік Германия, Императорлық Жапония, Франколық Испания, Кеңес Одағы (кейін Ресей), Сауд Арабиясы, Солтүстік Корея, Түркия, Иран, Қытай және Түрікменстан сияқты елдерде авторитарлық үкіметтердің пайда болуымен бірге жүрді. Батыс әлемінде голланд философы Барух Спиноза сияқты өзін диссидент деп санаған және диссиденттер ретінде танылған адамдардың тарихи мысалдары бар. Тоталитарлық елдерде диссиденттер көбінесе нақты саяси айыптауларсыз немесе олар қарсы тұрып жатқан заңдарды бұзғаны үшін, немесе сөз бостандығы сияқты азаматтық құқықтарды қолдағаны үшін түрмеге жабылады немесе өлім жазасына кесіледі.

Шығыс блогы

Диссидент термині Шығыс блогында, әсіресе Кеңес Одағында, Иосиф Сталиннің қайтысынан кейін коммунизм құлағанға дейін қолданылды. Бұл термин коммунистік партияның іс-әрекетін немесе билігін сынаған азаматтарға тағайындалды. Ресми газеттерде цензурадан өтпеген, конформизмге қарсы самиздат әдебиетін жазғандар сынға түсті. Біраз уақыттан соң, Шығыс блогының режимдеріне наразы болған көптеген адамдар өздерін диссиденттер деп атай бастады. Бұл терминнің мағынасын түбегейлі өзгертті: бұрын қоғамға қарсы шығушы адамды білдірсе, енді қоғамның мүддесі үшін күрескен, конформизмге қарсы тұрған адамды білдірді. Венгрияда disszidens сөзі заманауи тілде рұқсатсыз Батысқа кеткен адамды (яғни, қашқан адамды) білдіреді, ол заңсыз түрде шекараны кесіп өткен немесе шетелге паспортпен сапарлап, бірақ қайтып оралмай, (кейде) шетелде пана сұраған. Мұндай адамдардың азаматтығы әдетте алынып тасталады, ал олардың қалған мүлкі (болған жағдайда) мемлекетке қайтарылады.

Кеңес одағы

Кеңес диссиденттері – кеңес идеологиясының белгілі бір ерекшеліктеріне келіспейтін және оларға қарсы пікір білдіруге дайын болған адамдар. "Диссидент" термині Кеңес Одағында Иосиф Сталиннің қайтысынан бастап коммунизм құлағанға дейін қолданылды. Терминнің этимологиялық мағынасына сәйкес, диссидент – режимнен "шетте" отырушы деп есептелді. Диссиденттер өздерін диссиденттер деп тануды бастағанда, бұл термин қоғамның мүддесі үшін бейімсіздік танытқан адамды білдірді. Алайда, Кеңес Одағындағы диссиденттік қызметтің маңызды бөлігі – қоғамды (Кеңес Одағының ішінде де, шетелдерде де) заң бұзушылықтар мен адам құқықтарының бұзылуы туралы хабардар ету болды. Уақыт өте келе, диссиденттік қозғалыс кеңестік коммунистік тәжіриптер туралы кеңінен хабарлады. Кеңес үкіметін сынаған диссиденттер Кеңес Қылмыстық кодексі бойынша заңдық жазалау шараларына ұшырады және жер аудару, психиатриялық ауруханаға жатқызу немесе қатаң түрме жазасы таңдау мүмкіндігіне ие болды. КСРО-ға қарсы саяси мінез-құлық, атап айтқанда, билікке қарсы ашық сөйлеу, реформалар үшін демонстрациялар ұйымдастыру немесе тіпті кітап жазу – бір мезгілде қылмыстық әрекет (мысалы, 70 немесе 190-баптарды бұзу), симптом (мысалы, "реформизмге ұшырау") және диагноз (мысалы, "жаңылған шизофрения") ретінде қарастырылды.

Мьянма

Аун Сан Су Чжи – Мьянманың танымал оппозиционері, сонымен қатар Нобель бейбіт сыйлығының иегері.

Ирландия

Диссидент термині 1998 жылғы Ұлы жұма келісіміне саяси тұрғыдан қарсылық білдіретін және оның референдумдар нәтижесін қабылдамайтын ирланд республикашылдарын сипаттау үшін басты терминге айналды. Бұл саяси партиялардың Біріккен Ирландияны құру үшін зорлық қолданатын жарымәскери қанаттары да бар. Ирландиялық республикалық диссиденттік топтарға Ирландиялық республикалық социалистік партия (1974 жылы құрылған – оның қазіргі уақытта бейқызмет жарымәскери қанаты Ирландия ұлттық азаттық армиясы), Республикалық Синн Фэйн (1986 жылы құрылған – оның жарымәскери қанаты Континуитет ИРА) және 32 округтік егемендік қозғалысы (1997 жылы құрылған – оның жарымәскери қанаты Реал ИРА) кіреді. 2006 жылы Continuity IRA-дан бөлініп шыққан Óglaigh na hÉireann пайда болды.

Технология

Диссиденттер мен белсенділер Tor және қараңғы веб сияқты шифрланған байланыс технологияларын ең бірінші қолданушылардың қатарында болды. Олар осы технологияны тоталитарлық режимдерге қарсы тұру, цензура мен бақылаудан қашу және жеке құпияларын қорғау үшін пайдаланды. 2011 жылы Мысырда Мубарак режиміне қарсы наразылықтарда Tor кеңінен қолданылды. Бұл технология египеттік диссиденттерге құпия ақпаратты бөлісіп, анонимді және қауіпсіз түрде байланысуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, сириялық көтерілісшілер өз еліндегі қорқынышты оқиғаларды әлемге жеткізу үшін Tor-ды жиі пайдаланды. Ливан, Мавритания және Араб көктемінен зардап шеккен басқа да елдердегі үкіметке қарсы диссиденттер де өз ойлары мен жоспарларын алмасу кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін Tor-ды кеңінен қолданды.

Сауд Арабиясы

Джамал Хашогги – саудиялық-американдық диссидент және журналист болды. Ол Стамбулдағы Сауд Арабиясы консулдығында Сауд Арабиясы үкіметінің агенттерімен, күдік бойынша Мұрагер ханзада Мұхаммед бин Салманның бұйрығымен өлтірілді. Сауд Арабиясының тағы да бірнеше адам құқықтарын қорғайтын белсенділері үндемей қалды немесе жазаланды. Мұндай жағдай егер адам елден тыс жерде тұрса да орын алады. Егер диссидент Сауд Арабиясының азаматы болмаса, оны елден депортациялауы мүмкін. Фактілерді анықтау тобы (ФАТ), британ парламентінің тәуелсіз төрешілер тобы және халықаралық адвокаттар, Сауд Арабиясының бұрынғы Мұрагер ханзадасы Мұхаммед бин Наиф пен ханзада Ахмет бин Абдулазиздің қамауда ұсталуын қарауға міндеттелді. 2020 жылдың желтоқсан айының ортасында топ өзінің қорытындыларын жариялады, онда Сауд Арабиясы Корольдігінің саяси тұтқындарды жаппай ұстауы елдің халықаралық құқықтық міндеттемелерін бұзады делінген, себебі билік тұтқындарды қандай да бір айыпсыз ұстап отыр және оларға қамауға шағымдану мүмкіндігін бермейді. Сондай-ақ, қамауда ұстау пандемия кезінде тиісті медициналық көмек көрсетілмей, тұтқындардың денсаулығына қауіп тудырып, олардың қауіпсіздігіне төндірді.

Бахрейн

Таяу Шығыстағы тағы бір монархия – Бахрейн, үкіметті бейбіт түрде сынға алғандардың, оның ішінде саяси белсенділер мен адам құқықтарын қорғаушылардың құқықтарын бұзғанымен белгілі. 2017 жылы Amnesty International ұсынған баяндамада 2016 жылдың маусымынан 2017 жылдың маусымына дейін ел диссиденттерді басып-жану үшін бірнеше репрессиялық тактикаларды қолданғанын көрсетті, соның ішінде негізсіз ұстау, азаптау және мазақтау. Адам құқықтары жөніндегі бірнеше ұйым мен халықаралық көшбасшылар Бахрейннің нашар адам құқығы көрсеткіштерін үнемі айыптап келеді. Human Rights Watch World Report 2021 Бахрейннің диссиденттерге қарсы репрессиялық әрекеттерін жалғастырғанын, оның ішінде онлайн-әрекеттерге, бейбіт сыншыларға және оппозициялық белсенділерге қарсы шараларды жалғастырғанын атап өтті. 2021 жылдың қаңтарында Ұлыбритания парламентінің көп партиялық 40 депутаты Хаддерсфилд университетінің вице-канцлеріне хат жолдап, олардың университеті "адам құқықтарын бұзуға тікелей қатысы болуы мүмкін" екенін мәлімдеді. Университет Бахрейннің Корольдік Полиция академиясының офицерлері үшін қауіпсіздік ғылымдары бойынша магистратура курсын өткізіп тұрды, ал бұл ғимарат диссиденттерді азаптау үшін де пайдаланылып келді. 2021 жылдың сәуірінде Еуропалық Парламент Бахрейн туралы, әсіресе тұтқындалған диссиденттер Набиль Раджаб, Абдулхади әл Хаваджа және Ибрагим Шариф мәселелеріне қатысты резолюция қабылдады. 48 дауыспен қолдау көрсетіліп, Еуропалық Парламент Бахрейнды адам құқықтарын бұзғаны үшін айыптады және барлық саяси белсенділерді, ар-ождан тұтқындарын, адам құқықтарын қорғаушыларды, журналистерді және бейбіт наразылық білдірушілерді дереу босатуға шақырды. Еуропалық Парламент Бахрейн үкіметінен заңды құрметтеу үшін барлық қажетті шараларды қабылдауды және оның іс-әрекеттері халықаралық адам құқықтары стандарттарына толық сәйкес келетінін қамтамасыз етуді талап етті. 2023 жылдың наурыз айында Бахрейнде Парламентаралық Одақтың отырысы өтті. Алайда 2023 жылдың 8 наурызында ресми тұлғалар HRW өкілдеріне 2023 жылдың 30 қаңтарында IPU-дың 146-шы Конгресіне қатысу үшін берілген визаларды жоққа шығарды. Бахрейн билігі елдің халықаралық адам құқықтары жөніндегі міндеттемелерін бұза отырып, сөз бостандығын, қауымдастықтар құруды және жиналыстар өткізуді шектеді. 2023 жылдың 31 наурызында үш адам – Жалал Аль Кассаб, Редха Раджаб және Мохаммед Раджаб Бахрейнде бір жылға бас бостандығынан айырылып, айыппұл төледі. Олар Бахрейнде Құран мен Киелі кітапты қоса алғанда, барлық діни кітаптарды "құлыққа салуды" қылмыстық қылмыс деп санайтын заң бойынша сотталды. Бұл адамдар ислам мәселелерін ашық талқылауды қолдайтын Бахрейннің діни және мәдени қоғамының мүшелері болды. Адам құқықтары жөніндегі ұйымдар олардың сөз бостандығын пайдаланғаны үшін айыпталып отырғанын мәлімдеді.

Иран

Ирандық диссиденттер қазіргі үкіметті және бұрынғы режимді қабылдамайтын, демократиялық институттар құруға ұмтылатын шашыраңқы топтардан тұрады. 2022 жылы Реза Пахлави және басқа да оппозициялық топтар «Махса» атты серіктестік кеңесін құрды, ол Иран демократиясы үшін болашақ қозғалысты қолдау мақсатында құрылған. 2023 жылы үкімет 107 жер аударылған Можахединді мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Диссиденттер «Иранның адам құқықтары» ұйымын құрды. Германия үкіметі ирандық диссиденттерді белсенді түрде үнсіздендіруде. 2023 жылы «Әйел, өмір, бостандық» қозғалысы Сахаров сыйлығын жеңіп алды, журналист Нагреш Мохаммади Нобель бейбіт сыйлығын алды.

БАӘ

БАӘ сыншыларды түрмеге қамағандығына айыпталып отыр. Таяу Шығыстың көптеген елдері сияқты, ол да үкіметті сынауға жол бермейді. Көптеген эмираттық диссиденттер он жылдан бері түрмеде отыр.

Мысыр

HRW-тің 2023 жылғы наурыз айындағы есебінде Мысыр билігі соңғы бірнеше жылда ондаған шетелдік диссиденттерге, журналистерге және адам құқықтары жөніндегі белсенділерге жеке куәлік беруден немесе жаңарудан жүйелі түрде бас тартқаны мәлімделді. Мүмкін, бұл оларды қудалауға ұшырауы әлдеқашан белгілі Мысырға қайта оралуға мәжбүрлеу мақсатында жасалған. Мысыр билігі азаматтардың жарамды паспорттары мен басқа да шетелде қолданылатын жеке құжаттарын негізсіз қабылдамау арқылы конституцияны және халықаралық адам құқықтары заңдарын бұзды.