Кіріспе

Тәжікстан Республикасының біріккен әскери күштері

Тәжікстан Республикасының Қарулы Күштері (Вооружённые силы Таджикистана;), сонымен қатар Тәжік Ұлттық Армиясы (ВС Таджикистана;) – Тәжікстан Республикасының ұлттық әскері. Ол Құрлық әскерлері, Мобильдік күштер және Әуе күштері, сондай-ақ ұлттық гвардия, шекара және ішкі әскерлер сияқты тығыз байланысты күштерден тұрады.

Өмірбаян

Орталық Азияның басқа бұрынғы кеңестік мемлекеттерінен өзгеше, Тәжікстан өз аумағындағы бұрынғы кеңестік әскер бөлімдеріне негізделген қарулы күштер құрмады. Оның орнына, Ресей Қорғаныс министрлігі Душанбедегі 201-ші мотоатқыштар дивизиясын бақылауға алды. Басқару Ташкенттегі (қазір тәуелсіз Өзбекстан) бұрынғы округ штабынан Мәскеуге көшті. Тәжікстанда сонымен қатар көптеген советтік шекарашылар да болды, олар тәжікстандық мерзімі өткен әскерлермен бірге ресейлік офицерлермен басқарылатын күшке айналды. Ұзақ мерзім бойы елде 201-ші мотоатқыштар дивизиясының құрамындағы ТМД бейбітшілік сақтау күштері орналасқан еді.

Құрылтай және Азамат соғысы

1992 жылы 18 желтоқсанда Тәжікстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Эмомали Рахмон "Халық фронты және конституциялық үкіметті қолдаған күштер негізінде Тәжікстан Республикасының Қарулы Күштерін құру туралы" қаулыға қол қойды. Халық фронтының құрамында бұрынғы президент Рахмон Набиев қаруланған жарымәскери жасақтары болды. 1993 жылы 23 ақпанда Душанбе қаласының орталығында Халық фронтының жауынгерлерінің алғашқы әскери шеруі өтті, ол содан бері әскери құрылған күн ретінде танылды. Елдегі ресейлік әскерлердің болуы және Тәжікстан Азамат соғысының салдарынан Тәжікстан қарулы күштерінің құрылғанын 1994 жылдың сәуірінде ғана ресми түрде заңдастырды. 1990 жылдары қарулы күштер нашар басқару құрылымымен және нашар тәртіппен жиі күресті, ал жабдықтары тиісінше күтілмеді. Әскерден қашу және дезертирлік кең таралған құбылыс еді. Армия бөлімдерінің бөлшектелген милициялық топтардан шыққандығын көрсете отырып, 1995 жылдың соңында 1-ші (Махмуд Құдайбердиев басқарған) және 11-ші (Файзали Саидов басқарған) бригадалар бірнеше рет атысқа түсті, ал 1996 жылдың маусым айында Армияның Жедел әрекет жасағы (бұрынғы Махмуд бригадасы) мен Президенттік гвардия арасында қайтадан қақтығыс болды. Осы оқиғаның нәтижесінде Жедел әрекет жасағының командирі полковник Худайбердиев лауазымынан алынды.

Соғыстан кейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейін

1997 жылы Рахмон үкіметі мен Біріккен тәжік оппозициясы арасындағы келісімге сәйкес, бірнеше УТО бөлімдері Ұлттық армия құрамына енді, олар армияның ең тәжірибелі бөлімдерінің біріне айналды. Халық фронтының бөлімшелері де тәжік армиясына қосылды, бірақ көптеген бөлімшелер, мысалы, Бірінші бригада өз тәуелсіздігін сақтап қалды. Сол жылы Ресейдің әскери кеңесшілері Қорғаныс министрлігінде қарулы күштердің барлық түрі үшін оперативтік оқыту жүйесін құрған комитет құрды. 1999 жылы Хатлон гарнизонында Қарулы күштердің алғашқы әскери оқу-жаттығуы өтті. 2001 жылы әскери ережелер енгізілді. 2005 жылдың қазан айында әскери доктрина да қабылданды. 2013 жылдың қыркүйегінде Ресей үкіметі тәжік әскеріне 200 миллион долларлық қару-жарақ және техниканы 201-ші базаны пайдалануға рұқсат бергені үшін берді. 2021 жылдың сәуір айының соңында тәжік әскері Қырғызстан-Тәжікстан шекарасындағы Көк Таш маңында қырғыз әскерімен ауыр артиллерияны қолданып шайқасты. Қырғызстан Бас прокуратурасы 30 сәуірде тәжік Қарулы күштерін елге басып кіргені және олардың егемендік аумағын басып алғаны үшін айыптады. Шілде айында тәжік әскері Талибан шабуылының шекараға жақындауына жауап ретінде ең ірі оқу-жаттығуларын өткізді. Ресейдің Тәжікстандағы елшісі Игорь Лякин Фроловтың хабарлауынша, 2021 жылдың соңында Тәжікстанға ресейлік әскери техника, жабдықтар, қару-жарақ және оқ-дәрілер үлкен көлемде жеткізілді.

Командалық

Қауіпсіздік Кеңесі Тәжікстан Президентіне ұлттық қауіпсіздік мәселелері бойынша кеңес береді. Жоғарғы Бас қолбасшы ретінде Тәжікстан Президенті Қарулы Күштерді Басқару орталығын пайдалануға құқылы (2018 жылы Ұлттық армия күні ашылды), ол президент үшін басты әскери басқару орталығы болып табылады және Ресей Қарулы Күштерінің Ұлттық қорғаныс басқару орталығымен салыстырылады. Әскерлерді жедел басқару мен бақылаудың негізгі органы – Бас штаб, ол Республиканың әскери доктринасына қатысты жұмылдыру жоспарларын және ұсыныстарын әзірлеуге жауапты. Әскерлерді орналастыру жоспары да Бас штаб тарапынан Үкіметпен келісім бойынша әзірленеді.

Қызметкерлерді даярлау және әскери қызметке шақыру

18-27 жастағы тәжік еркектері қарулы күштерге талдауға жарамды және екі жылға дейін әскери қызметтен өтуге міндетті. 2000 жылдардың басынан бері мұғалімдер сияқты мемлекеттік қызметкерлер әскерге шақырудан босатылып келеді. Қарулы күштер жыл сайын екі дайындық кезеңін өткізеді.

Әскери сот

Әскери соттар Қорғаныс министрлігі және Ұлттық гвардия жүргізеді. Олар гарнизон орналасқан жерде аумақтық принцип бойынша құрылады. Олардың қызметі әскери қызметшілердің құқықтары мен бостандықтарын, сондай-ақ әскери бөлімдердің мүдделерін қорғауға бағытталған. Әскери сот төраға, төрағаның орынбасары, судьялар және халық депутаттарынан тұрады.

Әскер

Тәжікстан азаматтық соғысы кезінде (1992–1993) Ресей үкіметі қорғаныс келісімі аясында Тәжікстанға 22 000-нан 25 000-ға дейін әскери қызметші орналастырды, осының арқасында тәжік үкіметі соғыстан сақталды. Соғысты ислами фундаменталистер бастады деп жиі айтылатын, бірақ шын мәнінде, ол аймақтық кландар мен этникалық топтар арасындағы күрес болды. 1990 жылдардың ортасына қарай Ұлттық армияның саны шамамен 3000-ға жетті. Офицерлік құрамның көп бөлігі ресейлік, олардың көпшілігі Ауғанстандағы соғыс ардагерлері еді. Ресей Қорғаныс министрлігі Ұлттық армияға материалдық-техникалық қолдау көрсетуді жалғастырды. Армияға өз әскери күштерін құру қиын болды, себебі көптеген тәжіктер жоғары жалақыға байланысты Ресей армиясында қызмет етуді қалаған. Елдегі әскери оппозицияға байланысты, үкімет Орталық Азия аймағындағы ең ірі әскери күштерге ие болды. 1997 жылға қарай Тәжікстанда екі мотоатқыштар бригадасы (олардың бірі оқу бригадасы), арнайы операциялар бригадасы және жасағы (барлығы негізінен биліктегі режимді қорғауға бағытталған) және біріктірілген авиациялық эскадрильясы болды. Сондай-ақ, Тәжікстанда операциялық, техникалық және логистикалық қолдауды қамтамасыз ететін негізгі бөлімшелер мен подразделениелер де болды. 2007 жылы Тәжікстан армиясында екі мотоатқыштар бригадасы, бір тау бригадасы, бір артиллерия бригадасы, бір әуе шабуылы бригадасы, бір әуе шабуылы жасағы және бір жер-әуе ракеталық полкі болды.

Әуе күштері

1990 жылдары әскерилердің әуе күштері болған жоқ және әуе қорғанысы үшін Ресей әуе күштеріне сүйенді, бірақ үкімет бір авиациялық эскадрилья құруды жоспарлаған. 2007 жылы Әуе күштерінде 800 әскер және 12 тікұшақ болды. Әуе күштерінің ұйымдық құрылымы белгісіз. Тәжікстанның әуе кеңістігін Ресей әуе күштері бақылайды. Тәжікстанның Әуе күштері әлі де шағын, себебі Душанбе Тәжікстанға әуеден шабуыл жасалатынын күтпейді, сондай-ақ Тәжікстандағы Ғыссардағы Ресей әуе күштері мен Қазақстандағы басқа да Ресей контингенттері мұндай шабуылдарды анықтай алады. Тәжікстанды сонымен қатар Біртұтас ТМД Әуе қорғанысы жүйесінің аясындағы ресейлік ұшақтар да күзетіп тұрады. Әуе күштері көбінесе іздеу-құтқару операцияларына, көлік тасымалына және кейде содырларға шабуыл жасауға қолданылады. Қаржыландыру үшін үкімет шетелден қаражаттарға сүйенді. 2013 жылдың ақпан айында Душанбеде қарулы күштердің құрылғанына 20 жыл толуына арналған әскери шеру өтті. Шеру барысында қаланың үстінен 20 тікұшақ ұшып өтті. Үндістан Тәжікстан мен Ресей әуе күштерінің бірлесіп әуе базасын пайдалануы туралы келісім жасады. Базаны үнді, тәжік және ресейлік қызметкерлер бірлесіп басқарады, олар белгілі бір кезеңдерде бөлімдерді ауыстырып отырады. Азамат соғысының салдарынан әуе күштерінің дамуы баяу болды. 1993 жылы Душанбеде орналасқан 10 МИ-8МТБ және 5 МИ-24 алғашқы жабдықтары келді. Алғашқы көліктік ұшақтар 1996 жылы жеткізілген АН-24 және АН-26 болды. 1990 жылдардағы Белоруссиядан СУ-25 ұшақтарын сатып алып, шабуылдық эскадрилья құру жоспары іске аспады. Дегенмен, Мәскеу 2006-2007 жылдары тәжік тікұшақ контингентін алты Ми-8 және Ми-24 «Хинд» шабуылдық тікұшақтарымен күшейтіп, көмектесті. Сонымен қатар, төрт L-39 «Альбатрос» ұшағы да берілді. 2010 жылдың 6 қазанында Тәжікстан Ұлттық гвардиясына қарасты Ми-8 әскери тікұшағы Езганд пен Тавилдараға жақын Рашт аңғарында апатқа ұшырады. Тікұшақ қонуға тырысқанда электр сымдарына ілігіп, өртеніп құлады, құтқарылғандар болған жоқ. Бұл 1997 жылдан бергі тәжік авиациясының ең ауыр апаты.

Мобильді әскерлер

Мобильді әскерлер – қарулы күштердің әуе шабуылы тобы. Орыс әуе десанттық әскерлерімен ұқсас, олармен бірге оқу-жаттығулар өткізеді, Мобильді әскерлер әскери құрам санын арттырмай, Ұлттық армияның бір бөлігін ауыстыру арқылы құрылды. Оларды десантшылар деп атағанмен, Мобильді әскерлер көбінесе тікұшақтардан таралды, себебі Тәжікстан әуе күштерінде ұшақтар жеткіліксіз. 2007 жылдың 4 тамызында Қорғаныс министрлігі Мобильді әскерлерді құрметтеу үшін Десантшылар күнін белгіледі.

Ұлттық ұлан

Тәжікстан Ұлттық гвардиясы – Тәжікстан Президентінің тікелей басқаруындағы арнайы күштер тобы. 1992 жылдың 4 желтоқсанында құрылған, бастапқыда Тәжікстан Ішкі істер министрлігіне бағынышты, Тәжікстан Жоғарғы Кеңесінің 16-шы сессиясында Арнайы миссия бригадасы деп аталған арнайы күштер бөлімшесі болды. Құрылған алғашқы жылдары Гвардия ауыр сынақтардан өтті, бұл Президент пен халықтың сенімін жеңіп алды. Осы себепті Президент оны Арнайы миссиядан Президенттік Ұлттық гвардияға өзгертті. Олардың негізгі міндеті – қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпті сақтау. Екі жыл ішінде Чкаловск, Калинин және Обигарм қалаларында тағы төрт бөлімше құрылды. Олардың құрылымы әскери бөлімдердің қалғанымен ұқсас болды. Ұлттық гвардияның адалдығы ерекше атап өтуге лайық. Полковник Махмуд Худайбердиев басқаратын Жедел әрекет күштерінің 1-ші бригадасы, Гвардия мен қалыпты армия құрамында Тәжікстан азаматтық соғысына қатысты. Полковник және оның әскері Өзбекстанға қашып кетті. 2004 жылдың 26 қаңтарында Президенттік гвардия Ұлттық гвардияға айналды.

Шекара әскерлері

Тәжікстанның шекара әскерлері шекара қауіпсіздігіне жауапты және көбінесе Ауғанстанның шекара полициясымен бірге жұмыс істейді. Шекара күзетінің дамуын Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы қадағалайды. Шекара әскерлері академиясы Душанбеде орналасқан, ал Шекара әскерлері оқу орталығы Рудаки ауданында, оңтүстікке қарай табылсады. 2011 жылы Шекара әскерлері Ұлттық армия және Мобильдік күштермен бірлесіп, Қырғызстан-Тәжікстан шекарасында Қырғызстанмен бірлескен әскери оқу-жаттығуларға қатысты. Аталған операцияда екі шабуылдаған террористік топты жою міндеті орындалды.

Ішкі әскерлер

Ішкі әскерлер, 1993 жылғы 28 желтоқсанда құрылтай құжаты бекітілген, мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз етумен айналысады және Ішкі істер министрлігінің құрамында жұмыс істейді. Олар сондай-ақ қарулы күштердің резерві болып табылады және Ұлттық гвардияға ұқсас. Олардың құрылымы әскери құрылымға ұқсас келеді.

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс комитеті

Төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс комитеті – Тәжікстанның төтенше жағдайлар және азаматтық қорғаныс министрлігі. Министрлік Тәжікстан халқы мен аумағын табиғи апаттардан және басқа геологиялық процестерден қорғау жөнінде шешімдер қабылдауға уәкілетті.

Жабдық

+ Тәжікстан Республикасы Қарулы Күштерінің әскери техникасы Атауы Сурет Тегі Қызметте Жазбалар Танкілер T 62M Белгісіз T 62MV Белгісіз Жалпы мақсаттағы пулемет Оқу жаттығуларының суреттерінде көрінді. NSV Ауыр пулемет Драгунов СВД Снайперлік винтовка PSL Материалды бұзуға қарсы винтовка

Шетелдік әскерлер

Тәжікстанның әскери күштерімен қатар, елде маңызды шетелдік күштер де бар, бастысы – Ресей Федерациясының Қарулы Күштерінің 201-ші әскери базасы. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, 201-ші әскери базада 5000 ресейлік әскер орналасқан. Базада 40 Т-72Б1, 60 БМП-2, 80 БТР-82А, 40 МТ-ЛБ, 18 2С1 «Гвоздика», 36 2С3 «Акация», 6 2С12 «Сани» және 12 9П140 «Ураган» бар. Базада сондай-ақ 4 Ми-24П «Хинд», 4 Ми-8МТВ «Хип» және 2 Ми-8МТВ-5-1 «Хип» құрамындағы тікұшақ эскадрильясы да орналасқан. Ресей 2021 жылдың соңына дейін Ауғанстанды талибандар басып алғаннан кейін Тәжікстандағы күштерін нығайту мақсатында қосымша танктер мен бронетранспорттық құралдар жіберетінін мәлімдеді. Тәжікстанда әскери күштері бар тағы бір ел – Франция, ол бұрын Француз Әуе күштерінің жедел тасымалдау тобы болған. Ол Ауғанстандағы француз контингентіне қолдау көрсету үшін құрылған. База 2002 жылдан бері жұмыс істеп келеді. 2005 жылы Душанбе халықаралық әуежайына екі француз әскери тасымалдау ұшағы және шамамен 150 техник/әскер орналастырылды. Франция президенттер Рахмон мен Николя Саркози қол қойған екіжақты ынтымақтастық туралы келісімге сәйкес бұл кеңістікті тегін пайдаланды. Контингент 2013 жылдың сәуір айында шығарыла бастады. 2010 жылы Үндістан Тәжікстан астанасының жанындағы Кеңес заманындағы Айни әуе базасын қайта жаңартуға миллиондаған доллар жұмсады. Базадағы жөндеу жұмыстарының аяқталуы әскери шерумен және президент Рахмонның сапарымен белгіленді. Фархор әуе базасын тікелей Үндістан Әуе күштері басқарады. Бұл оның аумағынан тыс орналасқан алғашқы әскери базасы. 2003 жылы Пәкістан президенті Первез Мушарраф Тәжікстан үкіметіне осы базадан ұшып келетін үнді ұшақтарының бірнеше минут ішінде Пәкістанмен шекараға жете алатынына қатысты алаңдаушылығын білдірді. АҚШ үкіметі ISAF күштері Ауғанстаннан шыққаннан кейін, ондаған миллион долларлық жабдық Тәжікстан армиясына беріледі деп шешті, себебі Ауғанстан Ұлттық Армиясының талибандармен байланысы бар және тұрақсыз жағдай орын алып отыр. Тәжікстан мен Пәкістанның әскери ынтымақтастығы 2009 жылы басталды. 2020 жылдан бері Иран мен Тәжікстан арасындағы қарым-қатынас жақсы дамып келеді. 2022 жылдың 17 мамырында Иран көршілес Тәжікстанда дрон зауытын ашты.