Кіріспе

Кенеттен қоғамдық орында өтетін іс-шара, әлеуметтік белсенділік.

Флешмоб (немесе флэшмоб) – бұл адамдардың тобы, олар қоғамдық орында кенеттен жиналып, қысқа ғана уақыт бойы өнер көрсетеді де, содан кейін жылдам тарап кетеді. Мұндай іс-шаралар көбінесе ойын-сауық, сатира немесе көркемдік өрнек беру мақсатында ұйымдастырылады. Флешмобтар телекоммуникация, әлеуметтік желілер немесе вирусқа ұшыраған электрондық хаттар арқылы ұйымдастырылуы мүмкін. 2003 жылы пайда болған бұл термин, әдетте саяси мақсатта (мысалы, наразылық акциялары), коммерциялық жарнама, жарнамалық трюктер (PR фирмаларының қатысуымен) немесе ақылы мамандар ұйымдастырған іс-шараларға қолданылмайды. Мұндай жағдайларда, аталған әлеуметтік белсенділікке нақты мақсат болған жағдайда, көбінесе "ақылды топтар" термині қолданылады. Флешмобтардың жиналу әдісіне сілтеме жасайтын "флеш-тоналған" немесе "флешмоб тонаулары" термині, жасөспірімдер тобының кенеттен жасаған бірнеше тонаулары мен шабуылдарын сипаттау үшін қолданылған. Бірінші флешмобтың авторы Билл Васик және басқа да көптеген сарапшылар, қылмыстық әрекеттерді сипаттау үшін "флешмоб" терминін қолдануға қарсылық білдірді немесе күмәнмен қарады. Флешмоб сондай-ақ "Step Up" сияқты Голливуд фильмдерінде де көрсетілген.

Бірінші флешмоб

Алғашқы флешмоб 2003 жылы Манхэттенде «Harper's Magazine» журналының бас редакторы Билл Васик құрды. Бірінші әрекет мақсатталған сауда дүкеніне адамдар жиналатын жоспар туралы ескертілген соң сәтсіз аяқталды. Васик 2003 жылғы 17 маусымда «Macy's» универмагында өткен алғашқы сәтті флешмоб кезінде мұндай мәселелерге жол бермеу үшін қатысушыларды төрт манхэттендік барға алдын ала жиналатын жерлерге жіберді, онда олар шара басталғанға дейін соңғы шара мен орналасқан жер туралы толыққанды нұсқаулар алды. 130-дан астам адам дүкеннің тоғызыншы қабатындағы кілем бөліміне жиналып, қымбат кілемнің төңірегіне топтасты. Сатушыға келген әрбір адамға олар Нью-Йорк қаласының шетіндегі қоймада бірге тұратынын, «махаббат кілемін» іздеп жүргендерін және барлық сатып алу шешімдерін бірлесіп қабылдайтынын айтуға кеңес берілді. Содан кейін 200 адам «Hyatt» қонақ үйінің вестибюлі мен мезониніне 15 секундқа синхронды түрде қол соғып, ал «SoHo» ауданындағы аяқ киім дүкеніне автобуспен келген туристер болып көрінген қатысушылар еніп кетті. Тағы бір сұхбатта ол: «Бұл көпшіліктің ойын-сауыққа құмарлығынан туған әлеуметтік эксперимент болды, мақсаты – спонтандылықты және үлкен жиналыстарды ынталандыру арқылы коммерциялық және қоғамдық кеңістіктерді уақытша иеленуге және олардың мұны істей алатынын көрсету болды» деді.

Прецеденттер мен прекурсорлар

19-ғасырда Тасманияда "флешмоб" термині әйелдер түрмесіндегі тұтқындардан құралған субмәдениетті сипаттау үшін қолданылды, бұл әйелдердің қолданған жаргонына байланысты "флеш тілі" деген термин пайда болды. 19-ғасырғы Австралиядағы "флешмоб" термині оқиға емес, қоғамның бір бөлігін білдірді және қазіргі заманғы "флешмоб" терминіне немесе оның сипаттаған оқиғаларына ешқандай ұқсастықтары жоқ. 1973 жылы Ларри Нивеннің "Жылдам топ" ("Flash Crowd") атты әңгімесінде "флешмобтарға" ұқсас концепция сипатталған. Арзан және көпке қолжетімді телепортацияның ойдағыдай жұмыс істеуімен сауда орталығындағы дау-жанжал тез арада тәртіпсіздікке ұласты. Әңгімеде жаңалықтар тарату арқылы басқа адамдардың назары аударылады, олар телепортация кабинасының кеңінен қолжетімді технологиясын пайдаланып, алдымен осы оқиғаға – тәртіпсіздікті күшейтіп, содан кейін басқа оқиғаларға да жинала бастады. Мұндай топтардың әлеуметтік әсері туралы бір кейіпкер (полицияның көзқарасын білдіре отырып) былай дейді: "Біз оларды жылдам топтар деп атаймыз және оларды қадағалаймыз". Осы әңгімелерге байланысты, олар заңсыз әрекеттерге (мысалы, қалта ұрлығы мен тонау) арналған басты орын ретінде көрсетіледі. Лев Гроссман бұл әңгіменің тақырыбы "флешмоб" терминінің пайда болуына себеп болды деп санайды. Флешмобтар өнердің бір түрі ретінде бастау алды. Флешмобтарды "ақылды топтардың" ("smart mobs") ерекше түрі деп қарастыруға болады, бұл термин мен концепцияны 2002 жылы Хауард Райнгольд өзінің "Ақылды топтар: келесі әлеуметтік революция" ("Smart Mobs: The Next Social Revolution") кітабында ұсынған.

Терминнің қолданылуы

Флешмоб термині 2003 жылы Васиктің шарасынан кейін жарияланған блог жазбасында қазіргі түсінігінде алғаш рет қолданылды. Бұл термин бұрынғы "ақылды топ" терминінен шабыттанды. Флешмоб 2004 жылғы 8 шілдедегі Concise Oxford English Dictionary-дің 11-ші басылымына қосылды, онда ол басқа ақылды топ түрлерінен – мысалы, қойылымдар, наразылықтар және басқа жиындардан – бөлініп, "беймәлім және мағынасыз әрекет" деп сипатталды. Сондай-ақ, флеш-моббер және флеш-моббинг сөздері де есімдік туындылары ретінде танылды. Бұл анықтама терминнің бастапқы қолданылуымен сәйкес келеді; алайда, жаңалықтар құралдары мен ұйымдастырушылар кейіннен бұл терминді ақылды топтың кез келген түрін атау үшін қолданды, соның ішінде саяси наразылықтарды, бірлескен интернет-шабуылдарды, бірлескен суперкомпьютерлік демонстрацияларды және поп-музыканттардың жарнамалық акцияларын қамтыды. Сонымен қатар, баспасөз флешмоб терминін Қытайдағы сатып алушылардың онлайн режимінде дүкенде кездесіп, ұжымдық сауда жасау мақсатымен ұйымдастырылатын тәжірибесін сипаттау үшін де пайдаланды.

Заңдық

Германияның Брауншвейг қаласы, кездейсоқ жиналатын топтарды (флешмобтарды) тоқтату үшін, кез келген қоғамдық кеңістікті іс-шара өткізу үшін рұқсат алуды талап ететін бұрыннан бар заңды қатаң түрде сақтады. Ұлыбританияда бірнеше флешмоб қоғамдық денсаулық және қауіпсіздік туралы алаңдаушылықтарға байланысты тоқтатылды. Британдық көлік полициясы флешмоб ұйымдастырушыларын "теміржол станцияларында мұндай шаралар ұйымдастырудан бас тартуға" шақырды.

Қылмыс

Бұқаралық ақпарат құралдары жасөспірімдердің әлеуметтік желілерді пайдалана отырып ұйымдастырған қылмыстарын "молшық ұрлық", "флеш-моб ұрлықтары" немесе "молшық тонау" деп атайды. 2011 жылдан бастап бұл қылмыстар халықаралық деңгейде танымал болды. Ұлттық бөлшек сауда федерациясы бұл қылмыстарды "флеш-мобтар" деп жіктемейді, оларды "флеш-моб тактикасын" қолданатын "бірнеше қылмыскердің қылмыстары" деп атайды. NRF есебінде былай делінген: "Бірнеше қылмыскердің қылмыстары көбінесе бір-бірін жақсы білетін жасөспірімдердің тобы немесе бандасымен жасалады, бұл оларды 'флеш-моб' деп атауға негіз бермейді". – Бұл балалар, негізінен, мемнің бір бөлігіне қатысып жатыр. Олар бұл туралы достарынан естіген, мүмкін YouTube-та көрген, енді өздері де қатысу мүмкіндігіне ие болды. – Билл Васик.