Кіріспе

Шотланд тарихшысы және гуманистік ғалым (1506–1582)

Джордж Бьюкенен (Seòras Bochanan; 1506 жылдың ақпан айы – 1582 жылдың 28 қыркүйегі) – шотланд тарихшысы және гуманистік ғалым. Тарихшы Кит Браунның сөзіне қарағанда, Бьюкенен "16 ғасырдағы Шотландия тудырған ең терең ойлы адам" болған. Оның патшалық биліктің заңсыз иеленуіне қарсы тұру идеологиясы Шотландия реформациясы кезінде кеңінен қабылдауға ие болды. Браун 1689 жылы король Джеймс VII-нің оңай құлатылуы Бьюкененнің идеяларының күшін көрсетеді дейді. Оның 1579 жылы жарық көрген «De Jure Regni apud Scotos» атты трактатында барлық саяси биліктің бастауы – халық екендігі, корольдің билігі оған алғаш тапсырылған шарттармен байланысты екендігі және тирандарға қарсы тұру, тіпті оларды жазалаудың заңды екендігі туралы доктрина талқыланды. Бьюкененнің жазбаларының маңыздылығын оның еңбектерін Джеймс VI және британдық заң шығарушылар жарияланғаннан кейін ғасыр бойы басып тастауынан көруге болады. Ол 1584 жылы парламент шешімімен айыпталып, 1664 және 1683 жылдары Оксфорд университетінде өртеліп жанылды.

Париждегі ерте тәрбие мен білім

Оның әкесі, таулық тайпадан шыққан және Друмкиллдегі ескі Буканн әулетінің кіші ұлы, Стирлингширдегі Киллерн приходындағы Мосс шаруашылығына ие болды, бірақ ол жас қайтыс болып, әйелін, бес ұлын және үш қызын жандауға қалдырды. Джордждың анасы Агнес Хериот, Шығыс Лотиандағы Трабрун Хериоттарының әулетінен шыққан, соның ішінде Гериот ауруханасын құрған Джордж Хериот та осы әулеттің мүшесі болды. Шотланд гаэль тілінде туған Бьюкенен Киллерн мектебіне барып оқыған деген аңыз бар, бірақ оның алғашқы білімі туралы көп мәлімет жоқ. Оның інісі Патрик Бьюкенен де ғалым болған. 1520 жылы оны оның әйелі Джеймс Хериот Париж университетіне жіберді, онда ол дәуірдің екі маңызды ықпалымен – Ренессанс пен Реформациямен – алғаш рет танысты. Оның өзінің айтуынша, ол сол жерде өлең жазуға өзін арнады, «бір жағынан ынтасымен, екінші жағынан міндетті түрде (сол кезде жастарға талап етілген жалғыз оқу) ».

Шотландияға оралу

1522 жылы оның інісі қайтыс болды, ал Джордж Бьюкенен сол кезде ауыр сырқатқа шалдығып, Парижде қала алмады және Шотландияға оралды. Ауруынан жазылғаннан кейін ол Джон Стюарт, Албани герцогы Шотландияға әкелген француздық қосымша күштеріне қосылып, 1523 жылдың соңында Англиямен шекарадағы Уорк қамалының сәтсіз қоршауына қатысты. Келесі жылы ол Сент-Эндрюс университетіне түсіп, 1525 жылы бакалавр (B.A.) дәрежесін алды. Ол негізінен Джон Мейрдің логика бойынша лекцияларын тыңдау үшін барған еді; ал Мейр Парижге көшкенде, Бьюкенен 1526 жылы оның ізінен ерді.

Профессор және прокурор

1528 жылы Бьюкенен Париж университетінің Шотландия колледжінде магистр дәрежесін алды. Келесі жылы ол Сент-Барбе колледжінің регенті немесе профессоры болып тағайындалды және үш жылдан астам сабақ берді. Сент-Барбе сол кездегі ең беделді және дамыған колледждердің бірі еді. Георгий латын тілін оқытуда жаңа реформалар жасап, оның беделін арттырды. 1529 жылы ол Париж университетінде "Герман ұлтының прокуроры" болып сайланды және бес айдың ішінде төрт рет қайта сайланды. 1531 жылы ол регенттік қызметінен бас тартып, 1532 жылы Кассилис графының үшінші Гилберт Кеннедиге тәрбиеші болды. Олар 1537 жылдың басында Шотландияға оралды, онда Бьюкенен білімімен үлкен даңққа ие болды.

Теологиялық ұстаным

Бұл кезеңде Бьюкенен Рим католик шіркеуіне Эразм сияқты қарым-қатынас жасады: ол оның діни нанымдарын жоққа шығармады, бірақ оның амалдарына сын айтуға өзін еркін сезінді. Протестант реформаторларының аргументтерін тыңдаса да, 1553 жылға дейін олардың қатарына қосылған жоқ. Шотландиядағы алғашқы әдеби туындысы, ол батыс аймағында Лорд Кассилис үйінде болғанда, "Сомниум" поэмасы болды – бұл францискан монахтарына және жалпы монастырь өміріне сатирикалық шабуыл. Монахтарға бұл шабуыл ұнаған жоқ, сондықтан Джеймс V Бьюкененді өзінің бірінші ұлы Джеймс Стюартқа (кейіннен регент болған ұлы емес) ұстаздыққа алды және оны одан да батыл әрекеттерге жігерлендірді. "Палинодия" және "Францисканус және бауырлар" поэмалары көп жылдар бойы жарияланбады, бірақ олар авторды францискан орденінің жек көруіне себеп болды.

Тұтқындау, қашып кету және басқа жерге көшіру

1539 жылы Шотландияда лютерандар қудалауға ұшырады, және Бьюкенен басқалармен бірге тұтқындалды. Патша оған қорғанысын бермесе де, Бьюкенен қашып құтылып, Лондонға, содан кейін Парижге жетті. Бірақ Парижге оның басты жауы – кардинал Дэвид Битон елші ретінде келген кезде ол қауіпке түсті. Андре де Гувеяның шақыруымен ол Бордоға көшті. Гувея сол кезде жаңадан құрылған Гвиенн колледжінің директоры еді, және оның ықпалымен Бьюкенен латын тілінен профессор болып тағайындалды. Бордода ол бірнеше маңызды еңбектерін аяқтады, оның ішінде Медея мен Алькестистің аудармалары, сондай-ақ "Ефтес, сив Вотум" және "Баптисттер" (сив Калумния) атты екі драмасы. Мишель де Монтень Бордода Бьюкененнің шәкірті болды және оның трагедияларында ойнады. "Презумпция" атты эссесінде ол Бьюкененді Жан д'Орат, Теодор Беза, Мишель де л'Оспиталь, Пьер де Монтдоре және Адриан Турнебуспен бірге өз заманының ең көрнекті латын ақындарының бірі деп санайды. Сондай-ақ, Бьюкенен Юлий Цезарь Скалигермен берік достық қарым-қатынас орнатты; кейіннен ол Джозеф Скалигердің құрметіне ие болды, ол Бьюкенен туралы эпиграмма жазды, онда сол кезде кең таралған: "Imperii fuerat Romani Scotia limes; Romani eloquii Scotia limes erit?" деген шумақ бар. Остин Сил мен Стив Филп оны былай аударады: "Шотландия Рим империясының шекарасы болғандай, Шотландия рим сөздерінің шекарасы болады". (Бьюкененнің латынша білімі ғана емес, Шотландияның шотланд заңын сақтап қалуы да құттықталады – бұл Рим заңдарының жетілдірілген нұсқасы, өйткені оның құқықтық жүйесінің негізі де осы.)

Парижге оралу

1542 немесе 1543 жылы ол Парижге қайтып келді, ал 1544 жылы кардинал Лемуан колледжінің регенті болып тағайындалды. Оның әріптестерінің арасында Мюре және Тернебус болды. Георгий туралы осы кезеңде көп мәлімет белгілі болмаса да, ол Тастей мен Тевиге арнаған өлеңінен денсаулығының нашарлағанын білуге болады.

Коимбра

1547 жылы Буканен Гувея шақырған француз және португал гуманистерінің тобына қосылды. Француз математигі Эли Вине және португал тарихшысы Жеронимо Озорио оның әріптестерінің қатарында болды; Монтень Францияның ең ұлы тұлғасы деп атаған Гувея король Иоанн III-нің қолдауымен гүлденген университет ректоры болды. Алайда, ректорлық лауазымына Андренің ағасы және бұрынғы Сент-Барбе жетекшісі Диого де Говея ниет білдірген. Андре 1547 жылдың соңында қайтыс болғанға дейін Диого Инквизицияны оны және оның қызметкерлерін тергеуге итерген болуы мүмкін; 1906 жылға дейін, сот ісінің құжаттары толық жарияланғанға дейін, Буканеннің өмірбаяндары осы шабуылды кардинал Беатонның, францискандықтардың немесе иезуиттердің ықпалымен байланыстырған, ал Буканеннің Португалиядағы тұру тарихы өте жасырын болды.

Сот және түрмеге қамау

1549 жылдың қазан айында тергеу комиссиясы тағайындалып, 1550 жылдың маусым айында есеп берді. Буканен және екі португал, Диого де Тейве және Жоао да Коста (ректорлыққа мұрагер болған) сотқа жіберілді. Тейве мен Коста қоғамдық тәртіпке қарсы түрлі құқық бұзушылықтар жасады деп танылды, және дәлелдер сот тергеуін жүргізуге толық негіз болғанын көрсетті. Буканен лютерандық және яһудилік амалдар жасады деп айыпталды. Ол өзін қорғап, кейбір айыптаулардың рас екенін мойындады. 1551 жылдың маусым айында ол өзінің қателіктерінен бас тартып, Лиссабондағы Сан-Бенто монастырына қамауға алынды. Мұнда ол монахтардың нәрлі сөздерін тыңдады, оларды "жаман емес, бірақ білімі жетілмеген" деп санады. Бос уақытында ол Забурларды латын тіліндегі өлеңге аударуды бастап, жұмыстың көп бөлігін аяқтады.

Шығару

Жеті айдан кейін Буканен Лиссабонда қалу шартымен босатылды, ал 1552 жылғы 28 ақпанда бұл шектеу алынып тасталды. Буканен содан кейін Англияға теңізден өтті, бірақ көп ұзамай Парижге бет бұрды, онда 1553 жылы Бонкур колледжінің регенті болып тағайындалды. Ол осы қызметте екі жыл қалды, сосын Маршал де Брисак ұлының тәрбиешісі қызметін қабылдады. Оның Франциядағы соңғы болуы осы кезде болды, Генрих II және оның ұлы Франциск II протестантизмді қуғынға түсірген кезде, Буканен кальвинизмді қабылдады деп болжауға болады.

Кальвинизмді қабылдауы

1560 немесе 1561 жылы Бьюкенен Шотландияға оралды, ал 1562 жылдың сәуірінде жас Мэри, Шотландия королевасының тәрбиешісі болып тағайындалды, ол онымен күнделікті Ливиді оқитын. Бьюкенен оның Лорд Дарнлиге үйлену тойында қойылатын маскалар жазды, олар "Помпае" деп белгілі болды. Бьюкенен, өзінің Ренессанс гуманизмін қолдауы және әлеуметтік жамандықтарды қатаң сынауы арқасында, Шотландиядағы католик шіркеуінің мүшесі болып қала берді, бірақ енді ол ашық түрде протестанттық реформаланған шіркеуге қосылды. Ол жақында королевадан Кросрагуэль аббаттығының кірісін сыйға алғанына қарамастан, 1563 жылдан бастап Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясында отырды және 1566 жылы Морей графының регенттігімен Сент-Эндрюс қаласындағы Сент-Леонард колледжінің директоры болып тағайындалды. Ол дін өкілі болмаса да, 1567 жылы Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының модераторы болды. Ол 2004 жылы алғашқы әйел модератор болған Алисон Эллиотқа дейін модератор болып сайланған соңғы адам болды.

Тьютор және басқа да кеңселер

Бьюкенен регент Морейді Англияға ертіп барды, ал оның танымал «Detectio Mariæ Reginæ» еңбегі – Королеваның Дарнлимен арақатынасы және оның өліміне соққан жағдайларды ашына баяндайтын, Лондон: Джон Дэй, [1571] басылған – Вестминстердегі комиссарларға ұсынылды. 1570 жылы Морейдің қазасынан кейін ол жас патшаның тәрбиешілерінің бірі болып тағайындалды. Жас патшаның аға тәрбиешісі ретінде Бьюкенен Джеймсті үнемі жазалап, сонымен қатар оған өмір бойына әдебиет пен білімге құштарлықты сіңірді. Бьюкенен Джеймсті монархия шектеулерін қабылдаған, Құдайға мойынсұнатын, протестант патша етуге тырысты, бұл туралы ойлары «De Jure Regni apud Scotos» атты еңбегінде баяндалған. Патшалық тәрбиеші болып қызмет еткен кезеңде ол басқа да лауазымдарды атқарды: ол қысқа мерзімге канцлерлік кеңсесінің директоры болды, содан кейін Шотландияның жеке мөрінің сақтаушысы болды, бұл лауазым оған парламентте орын алуға мүмкіндік берді. Ол кем дегенде 1579 жылға дейін осы қызметте болған көрінеді. Джон Гедди оның хатшысы және қызметшісі болып жұмыс істеді және Бьюкененнің бірнеше қолжазбаларын көшірді.

Соңғы жылдар

Соңғы жылдары ол екі маңызды еңбегін – "De Jure Regni apud Scotos" (1579) және "Rerum Scoticarum Historia" (1582) аяқтаумен және жариялаумен айналысты. Ол 1582 жылдың 28 қыркүйегінде, жұма күні Эдинбургте Кеннеди көшесіндегі (1637 жылы Трон Кирк салу үшін қиратылған, ал ол қазіргі Хантер алаңының құрылысымен шектелген) бірінші қабаттағы пәтерінде қайтыс болды және келесі күні Грейфриарс Киркбатында жерленді. Бастапқыда қабірі тік таспен белгіленген, бірақ ол 1701 жылға қарай жерге сіңіп кеткен. Қазіргі уақытта Грейфриарс Киркбатырында оның жерленген жерін көрсету үшін екі ескерткіш бар: біреуі шіркеутің солтүстік-батысында, екіншісі – шығыс жаққа қарай созылған жолдың жанындағы қарапайым ескерткіш. Кішкентай (кейінірек орнатылған) ескерткіш дұрыс.

Латынша ғалымы

Британ энциклопедиясының он бірінші басылымында былай делінген: "Латын тілін меңгеруде Букенен сияқты қабілетті қазіргі заманғы жазушыны табу қиын. Оның стилі ешқандай классикалық автордың стиліне тікелей үлгі емес, бірақ өзіне тән жаңалыққа және икемділікке ие. Ол латын тілінде ана тілінде жазғандай жазды." Хью Тревор Ропер оны "жалпы келісім бойынша, он алтыншы ғасырдағы Еуропада прозада немесе өлеңдегі ең ұлы латын жазушысы" деп атады. Букененнің поэзиялық сезімі де бай, ал ойлары өте ерекше болды. Оның Забурлар мен грек пьесаларының аудармалары қарапайым нұсқалар ғана емес; оның "Баптисттер" және "Ефталар" атты екі трагедиясы академиялық шеберлігімен Еуропалық атаққа ие болды. Оның "Pompae" өлеңдері Мэри патшаның сарайдағы мерекелік шараларында орындау үшін жазылды, соның ішінде Бастиан Пейдж жасаған король Джеймстің крещениесі кезінде орындалған "Рустикалық құдайлардың құрбаны" әні де бар.

Прозалық шығармалары

Осы шығармалардан өзге, Бьюкенен 1711 жылы алғаш жарық көрген, Мэйтленд Летингтонға қарсы шотланд тілінде жазылған "Хамелеон" атты сатиралық прозалық туындысын жазды; Линакрдің "Грамматикасының" латын тіліне аудармасы (Париж, 1533); "Либеллиус де Прозодия" (Эдинбург, 1640); және Р. Сиббалд (1702) өңдеген "Vita ab ipso scripta biennio ante mortem" (1608). Оның өзге де өлеңдері: "Fratres Fraterrimi", "Elegiae", "Silvae", "Hendecasyllabon Liber" және "Iambon Liber" атты екі өлеңдер жинағы; үш кітаптан тұратын "Epigrammata"; түрлі-түрлі өлеңдер жинағы; "De Sphaera" (бес кітаптан), Жоанн де Сакробосконың "De sphaera mundi" поэмасының ықпалымен жазылып, Птолемейлік теорияны Коперниктің жаңа көзқарасынан қорғау мақсатында жарыққа шығарылған. Бьюкененнің еңбектерінің екі ерте басылымы бар: Томас Руддиман мен Питер Бурман басылымдары.

Кейінгі еңбектері

Оның маңызды соңғы еңбектерінің алғашқысы 1579 жылы жарық көрген "De Jure Regni apud Scotos" трактаты болды. Бұл атақты еңбек, диалог түрінде жазылып, шәкіртіне дұрыс саяси принциптерді сіңіру мақсадымен жазылған, саяси биліктің барлық көзі – халық екенін, патшаның ең жоғары билік алғаш берілген шарттармен байланысқан екенін және тирандарға қарсы тұру, тіпті жазалаудың заңды екенін көрсетеді. Еңбектің маңыздылығын оның жарық көргеннен кейінгі ғасыр бойы заң шығарушы органдардың оны жоюға жасаған табанды әрекеттері дәлелдейді. Ол 1584 жылы парламент шешімімен, 1664 жылы тағы да айыпталып, 1683 жылы Оксфорд университетінде өртеліп жанылды. Оның екінші үлкен еңбегі – "Rerum Scoticarum Historia" Шотландия тарихы, ол өлімінен аз бұрын аяқталып, 1582 жылы жарық көрді. Бұл еңбек стилінің күшімен және байлығымен ерекшеленеді, сонымен қатар кітаптың көп бөлігін құрайтын автордың өзі білген кезең үшін зор құндылыққа ие. Кітаптың алғашқы бөлігі Боэцийдің аңыздық тарихына көп сүйенген. Бьюкененнің мақсаты ұлттық тарихты "ағылшын өтіріктерінен және шотланд мақтандығынан" тазарту болды (Рендолфқа хат). Ол бұл еңбек "аздарды қанағаттандырып, көптерін ренжітетінін" айтты; шындығында, оның мазмұны соншалықты наразылық тудырды, оның барлық даналарын, сондай-ақ "De Jure Regni" еңбегін де, олардың "жағымсыз және ерекше мәселелерін" тазарту үшін қайтарып алу туралы жарлық шығарылды.

Ұзақ мұра

Бьюкенен әдебиетте өзінің зор және бірегей орнын өзінің жазғандары үшін емес, соңғы жазушыларға тигізген күшті және ұзаққа созылған ықпалы үшін иеленеді. Оның ықпалы 1726 жылы 18-ғасырдың белгілі кітап сатушысы Эндрю Миллер Лондондағы Джеймс Макьюэннің кітап дүкенін "Бьюкененнің басы, Храм бары" таңбасымен қабылдағанда айқын болды. Дүкен таңбасында Джордж Бьюкененнің суреті бейнеленген, бұл Шотландия әдебиетіндегі Бьюкененнің ерте орны мен атағының дәлелі. Оркней аралы кейде Бьюкенен жасаған аудармаға байланысты Помона (немесе Помониа) деп аталады, бірақ бұл атты жергілікті тұрғындар көбінесе қолданбайды.

Қазіргі заманғы басылымдар мен ықпал

Polygon Books 2006 жылы Букененнің туғанына 500 жыл толуына орай, ақын Роберт Кроуфордтың Букенен мен Артур Джонстонның өлеңдерінен жасаған таңдамасын "Аполлос of the North: Selected Poems of George Buchanan and Arthur Johnston" атты жинақта жариялады. Мерейтойға дейін Санкт-Эндрюс университетінің профессоры Роджер Мейсон «Шотландтар арасындағы корольдік билігі туралы диалог» деген Джордж Бьюкененнің «De Iure Regni apud Scotos Dialogus» еңбегінің сындық басылымын және аудармасын жариялады.

Ескерткіштер

Бьюкененнің мүсіні Эдинбургтегі Принс-стриттегі Скотт ескерткішінің батысқа қараған жағында орналасқан. Оны Джон Ринд жасаған. Грейфриарс Киркінің оңтүстік қабырғасында естелік әйнек терезе орнатылған. Бьюкененнің бюсті Стирлингтегі Ұлттық Уоллес монументінің Батырлар залында сақталған. 1789 жылы оның туған жері, Стирлингширдегі Киллерн қаласында халықтың қаржысына ескерткіш қойылған.