Кіріспе
Түстерді матаға бекіту үшін қолданылатын зат – бояуларды матаға жабысуын қамтамасыз ететін зат. Мордант немесе бояу бекіткіш – матаға бояудың жабысуын қамтамасыз ететін зат. Ол бояумен координациялық кешен құрастырып, содан кейін матаға (немесе тіндерге) жабысады. Оны маталарды бояуға немесе жасушалар мен тіндердің препараттарындағы бояуды күшейтуге қолдануға болады. Морданттарды, әсіресе шағын партиямен бояушылар әлі де қолданса да, өнеркәсіпте көбінесе тікелей бояулармен алмастырылған. "Мордант" термині латын тіліндегі "mordere" сөзінен шыққан, ол "шағу" дегенді білдіреді. Бұрын, мордант бояудың талшыққа "шағылып", жуу кезінде берік тұруына көмектеседі деп есептелген. Мордант көбінесе көп валентті металл ионы болып табылады, мысалы хром (III). Бояу мен ионнан құралған координациялық кешен коллоидты болып келеді және қышқыл немесе сілтілік сипатқа ие болуы мүмкін.
the substance used to set dyes
A mordant or dye fixative is a substance used to set (i. e., bind) dyes on fabrics. It does this by forming a coordination complex with the dye, which then attaches to the fabric (or tissue). It may be used for dyeing fabrics or for intensifying stains in cell or tissue preparations. Although mordants are still used, especially by small batch dyers, they have been largely displaced in industry by directs. The term mordant comes from the Latin mordere, "to bite". In the past, it was thought that a mordant helped the dye "bite" onto the fiber so that it would hold fast during washing. A mordant is often a polyvalent metal ion, and one example is chromium (III). The resulting coordination complex of dye and ion is colloidal and can be either acidic or alkaline.
Жалпы бояулар
Морданттарға танн қышқылы, оксаль қышқылы, алоум, хром алоумы, натрий хлориді және алюминий, хром, мыс, темір, йод, калий, натрий, вольфрам және қалайының белгілі бір тұздары жатады. Йод көбінесе граммдық бояуда мортент деп аталады, бірақ іс жүзінде ол тұтқындағыш зат болып табылады. Қалдық темір морденті матаға зақым келтіріп, түсін солғындатып, "бояу шірігіне" әкелуі мүмкін.
Бояу көлі
Бояу көлі – бояу мен бекіткіштің қосылуынан түзілетін, одан кейін тікелей материалға жабысатын ерімейтін кешен. Бекіткіштер бояудың тұрақтандыруын арттырады, себебі жоғары молекулалық салмағы бар бояу енді талшықтармен байланысады. Қолданылатын бекіткіштің түрі бояу мен бекіткіш ерітіндісінің түсін өзгерте алады және дайын өнімнің түсіне әсер етеді.
Жүн
Мақтадан өзгеше, жүн морденттерге өте сезімтал. Амфотерлік қасиетінің арқасында жүн қышқылдар мен сілтелерді бірдей тиімділікпен сіңіре алады. Жүнді металл тұзымен өңдегенде, ол тұзды қышқыл және сілтелі компоненттерге дейін гидролиздейді. Сілтелі компонент –COOH тобында сіңіріледі, ал қышқыл компонент жуу кезінде кетіріледі. Жүн ерітінділердегі ұсақ шөкпелерді де сіңіруге бейім; бұл шөкпелер талшықтар бетіне жабысып, оларға бекінген бояу бөлшектерінің сүртуға төзімділігін нашарлатады.
Жібек
Жүн сияқты жібек те амфотерлік және қышқылдар мен негіздерді сіңіре алады. Дегенмен, жүнде цистин аминқышқылынан тио топтары (SH) болады, олар тотықсыздандырушы зат ретінде әрекет етеді және калий дихроматының алты валентті хромын үш валентті түріне дейін азайта алады. Үш валентті хром талшық пен бояумен кешен құрайды. Сондықтан калий дихроматын бекіткіш ретінде тиімді пайдалануға болмайды.
Жануарлар мен өсімдіктер тіндері
Гистологияда микроскоптық қарастыру үшін бояуларды тіндерге бекітуде тозушы заттардың маңызы зор. Тозушы заттарды қолдану әдістері қажетті бояуға және зерттеліп отырған тіндерге байланысты; қажет болған жағдайда алдын ала, аралық және кейіннен тозу әдістері қолданылады. Жануарлар тіндерінің диагностикалық гистологиясында ең көп қолданылатын бояу – гематоксилин мен эозин (H&E) бояуының құрамындағы Харрис гематоксилині.