Кіріспе

Америкалық тамақ өңдеу және тауарлар сауда корпорациясы

Арчер Дэниелс Мидленд компаниясы, көбінесе ADM деп аталады, 1902 жылы құрылған және штаб-пәтері Чикаго қаласында орналасқан американдық көпұлтты тамақ өңдеу және тауарлар сауда корпорациясы. Компанияның дүние жүзінде 270-тен астам зауыты және 420 егін дақылын сатып алу орны бар, онда дәнді дақылдар мен майлы тұқымдар азық-түлік, сусындар, нутрацевтикалық, өнеркәсіптік және мал азығы нарықтарында қолданылатын өнімдерге өңделеді. ADM 2023 жылғы Fortune 500 тізімінде АҚШ-тың ең ірі корпорацияларының арасында 35-орынды иеленеді. Компания сонымен қатар ауыл шаруашылығы өнімдерін сақтау және тасымалдау қызметтерін де ұсынады. American River Transportation Company және ADM Trucking, Inc. компаниялары ADM-нің еншілес компаниялары болып табылады.

ADM жылдар бойы түрлі дау-дамаларымен көптеген БАҚ назарына ілігіп, жағымсыз танылды, олардың бірі "Информатор!" романы мен одан кейінгі фильмге әсер етті.

Ерте тарих

1902 жылы Джон У. Дэниелс Миннеаполисте (Миннесота штаты) зығыр тұқымын ұсақтау бизнесін бастады. Джордж А. Арчер келесі жылы осы іске қосылды, ал 1905 жылы фирманың атауы ресми түрде «Арчер Дэниелс Линз Компаниясы» болып өзгерді. 1923 жылы «Арчер Дэниелс Линз Компаниясы» «Мидленд Линз Продуктс Компаниясын» сатып алып, кейін «Арчер Дэниелс Мидленд Компаниясы» ретінде тіркелді. Жаңа корпорацияның жалпы активтері 11 миллион доллардан асып, АҚШ-тағы зығыр тұқымы өңдеу қуатының үштен бір бөлігінен (35%) астам үлесін қамтыды. Келесі бірнеше жылдағы қатарынан жүзеге асырылған сатып алулар компанияның май өңдеу мүмкіндіктерін және ауыл шаруашылығы операцияларын кеңейтті, ал 1927 жылы астық бөлімі құрылды. 1930 жылы ADM күніне 32 000 баррель ұн өндіре алатын «Commander Larabee Corp.» ұн тарту компаниясының бақылау пакетін сатып алды. 1934 жылы компания Иллинойс штатының Чикаго қаласында алғашқы үздіксіз еріткішпен экстракциялау зауытын іске қосып, соя майын өндіруге мүмкіндік алды. Осыған ұқсас өндіріс орындарының дамуы тез жүрді. 1952 жылға қарай компания шетелде жұмыс істеп, 700-ден астам түрлі өнім шығаратын болды. 1962 жылы компания «ADM» тауарлық белгісін тіркеді және өзін осы аббревиатурамен тануын қалады. 1965 жылы ADM текстуралы өсімдік протеиніне алғашқы патентті алды және 1966 жылы Декатурдың шығыс зауытында соя ұны өнімдерін өндіруді бастады. 1966 жылы Дуэйн Андреас және оның інісі Лоуэл Андреас ADM-нің кіші акционерлеріне айналды. 1969 жылы ADM штаб-пәтерін Миннеаполистен Иллинойс штатының Декатур қаласына көшірді, бұл компанияның соя өңдеу операцияларына жақын жерде орналасқан. Сол кезде ол 24 000-нан астам қызметкері бар әлемдегі ең ірі агробизнес компанияларының бірі саналды.

Дуэйн Андреас кезеңі (1970-1997)

Двэйн Андреас 1970 жылы ADM бас директоры болып тағайындалды. Оның басшылығымен Archer Daniels Midland көптеген шағын ауыл шаруашылығы компанияларын сатып алды және халықаралық нарықтарға кеңейді, нәтижесінде әлемдегі ең ірі ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу компанияларының біріне айналды. Осы кезеңде компанияның соя экспорты 1,5 миллиард доллардан 7 миллиард долларға дейін өсті. + Бас атқарушы директорлар Аты-жөні 1970 Двэйн Андреас 1997 Г. Аллен Андреас 2006 Патрисия А. Ворц 2015 Хуан Лучиано 1974 жылы ADM Голландия мен Бразилияда соя зауыттарын сатып алып, Еуропа мен Оңтүстік Америкаға алғаш рет кеңейді. 1989 жылы ADM Хатчинсон (Канзас штаты) қаласында орналасқан Collingwood Grain Inc. компаниясын сатып алып, 36 терминалдық элеваторда 48 миллион бушель астық сақтау мүмкіндігін қосты. 1997 жылы Двэйн Андреас бас директорлық қызметінен кетіп, оның орнына жүрегіндегі туысы Г. Аллен Андреас келді. Бұл компания бағаны келісіммен түзетуге кінәлі екенін мойындағаннан кейін бір жыл өткен соң болды. 2001 жылдың желтоқсанында ADM 1960 жылдың қазан айында эмбарго енгізілгеннен бері Кубаға АҚШ-тан алғашқы коммерциялық партиясын жеткізді. Келесі жылы ADM Гаванадағы ірі агробизнес көрмесін демеушілік етті, онда компания күріш, тамақ майы және соя жеткізу үшін Кубаның азық-түлік импортын жүзеге асыратын Alimport агенттігімен 10 миллион долларлық келісімге қол қойды. Кейін, 2006 жылдың мамырында Патрисия А. Ворц компанияның бас атқарушы директоры болды. 2007 жылдың ақпанында Ворц ADM директорлар кеңесінің төрағасы болып сайланды. 2012 жылы компания Азия нарықтарына қызмет көрсетуді қолдау үшін стратегиялық активтерді сатып алуға тырысты, GrainCorp компаниясын сатып алу арқылы, ол Австралияда сақтау және порттық инфрақұрылымдар желісіне ие австралиялық астық фирмасы. 2013 жылдың 28 қарашасында Австралияның Сыртқы инвестицияларды қарау кеңесі консенсусқа келе алмағандықтан, Австралияның қазынашысы Джо Хокки сатып алуды тоқтатты. Сол жылы ADM Германияның ең ірі астық саудалаушысы Toepfer International компаниясын сатып алып, оны ADM Germany GmbH деп атады. Компания сондай-ақ швейцариялық-неміс табиғи ингредиенттер өндіруші Wild Flavors компаниясын 3 миллиард долларға сатып алатынын хабарлады, бұл денсаулыққа бағытталған тамақ секторына ADM-нің кеңеюіне бағытталған қадам болды. ADM 2014 жылдың 5 қарашасында қазіргі бас директор Хуан Р. Лучаноның тағайындалғанын жариялады. Лучано 2011 жылы компанияға бас операциялық директор болып келген. Лучаноның басшылығымен компания өз бизнес сегменттерін қайта құрылымдап, адамдар мен жануарларға арналған тамақ бизнесін кеңейткен сатып алулардың белсенді стратегиясын ұстанды. 2015 жылдың қазан айында ADM өзінің әлемдік какао бизнесін Olam International компаниясына сату туралы хабарлады. Сатудың құны шамамен 1,2 миллиард долларды құрады. Сату кезінде Оламға шамамен 1500 қызметкер ауысты. 2017 жылдың қаңтарында ADM өзінің өнімдік тәуекелдерді басқару бөлімін (сақтандыру) Validus Holdings компаниясына 127,5 миллион долларға сатуға келісті. 2016 жылдың қазан айында ADM өзінің венчурлық қоры ADM Ventures-ті іске қосты, ол бастапқыда баламалы ақуыздарға бағытталды. The Wall Street Journal 2018 жылдың қаңтарында ADM компаниясы Bunge Ltd. компаниясын сатып алу туралы келісімдер жүргізгенін хабарлады, бірақ бұл кезде егжей-тегжейлі мәліметтер «нақты емес» болды. Сол кезде Bunge-нің нарықтық құны шамамен 9,8 миллиард долларды құрады, және 2017 жылдың мамырынан бері Glencore PLC компаниясы да оны сатып алуға тырысып жатқан. 2019 жылдың қаңтарында Хуан Лучано компанияға «үлкен трансформациялық мәміле» қажет емес екенін және келісімге қол жеткізілмегенін түсіндірді. 2018 жылдың наурызында ADM өзінің бизнес сегменттерін төрт бөлімге бөлді: көмірсулар шешімдері, тамақтану, майлы дақылдар және бастапқы материалдар немесе агроқызметтер. Келесі жылы компания агроқызметтер мен майлы дақылдар бөлімдерін біріктіретінін хабарлады. 2021 жылдың қыркүйегінде ADM төрт үй жануарларына арналған азық-түлік компаниясының 75% үлесін жалпы құны 450 миллион долларға сатып алды, оның ішінде PetDine, Pedigree Ovens, NutraDine және The Pound Bakery. Сол жылдың қараша айында ADM серб соя агробизнесі Sojaprotein компаниясын сатып алып, Deerland Probiotics & Enzymes компаниясын сатып алуды аяқтады. 2022 жылы ADM Украинадағы соғыс пен әлемдік азық-түлік дағдарысының салдарынан пайданың өсуін байқады.

Экологиялық дерек

Компания ауа ластануына қатысты бірнеше маңызды федералдық сот процесіне тартылды. 2001 жылы, Декэтурдағы шөп жем зауытындағы федералдық және Иллинойс штатының таза ауа ережелерін бұзғаны үшін 1,46 миллион доллар айып төлеуге және сол жердегі ауа ластануын азайтуға 1,6 миллион доллар жұмсауға келісті. 2003 жылы компания, өсімдік жаңартылғанда ластануды бақылау жаңартуларын талап ететін Таза ауа заңының Жаңа көздерді қарау ережелерінен қашуға жасаған әрекеттеріне байланысты федералдық ауа ластануы шағымдарын реттеді. Компания 4,5 миллион доллар айыппұл төледі және 6 миллион доллардан астам қаражатты экологиялық жобаларды қолдауға жұмсады. Бұдан өзге, ADM 17 штаттың 42 зауытынан 60 000 тоннадан астам көміртек монооксиді, майда бөлшектер, ұшпалы органикалық қосылыстар және басқа да ластаушы заттарды жоюға келісті, бұл шараға жүздеген миллион доллар жұмсалды.

Жер асты қоймасы

2009 жылғы Американың қалпына келтіру және қайта инвестициялау туралы заңы, Ұлы дағдарысқа жауап ретінде әзірленген экономикалық ынталандыру пакеті, Энергетика министрлігінің табиғи жанар-жағармай кеңсесіне 3,4 миллиард доллар бөлді, оның көп бөлігі Өндірістік көміртегіді жинау және сақтау (ICCS) бағдарламасына жоналды. Осы ICCS бастамасы арқылы Энергетика министрлігі Иллинойстағы ADM нысандарында екі ірі көміртегіні жинау және сақтау жобасын бірлесіп қаржылады. Бұл жобалар көмірқышқыл газын жер астына шығарудың мүмкіндігін тексеруге бағытталған. 2011 жылдың қарашасында осы жобалардың біріншісі – Иллинойс бассейні Декатур жобасы (IBDP) жұмысын бастады. Жобаға ADM биоотын зауытында жиналған көміртегін Саймон құмтасына, тұзды сулы қоймаға инъекциялау кірді. Үш жылдық инъекциядан кейін, құмтастың күтілгеннен гөрі оңай қабылдайтыны анықталды. Бұл тағы да Саймон құмтасына көміртегіні инъекциялауды білдірді, бірақ бұл жолы басқа жерде және әлдеқайда үлкен көлемде. Алғашқы жоба үш жыл ішінде жер астына бір миллион тонна көміртегі салуды көздесе, IL CCS жобасы сол көлемді бір жылдың ішінде сақтауды жоспарлады. Басқа серіктестер қатарында Ричленд қауымдастық колледжі және Иллинойс штатының геологиялық қызметі болды. АҚШ Энергетика министрлігі агенттіктің жобаның мақсаттарына жете алмайтынына алаңдамайтынын мәлімдеді, себебі ADM сақтау технологияларының жұмыс істейтінін және болашақ жобаларда қолданылатынын сәтті көрсетті. 2023 жылдың наурызында Декатур қалалық кеңесі бірауыздан ADM компаниясына көміртегіні жерге сіңіру бағдарламасын қалалық жерге кеңейтуге рұқсат берді, компания қалаға жердің әр акры үшін 450 доллар төлейді. Келісім ADM-ге сұйытылған көмірқышқыл газын Декатур қаласына тиесілі жердің 1,25 миль тереңдігіндегі "кеуекті кеңістікке" инъекциялауға мүмкіндік берді. 2023 жылдың шілдесінде ADM бағдарламаны кеңейтті, ол өндірушілерге жаңартушы тәжірибелерді енгізу үшін қаржылық стимулдар мен техникалық қолдау ұсынады. 2023 жылдың желтоқсанына дейін компания өзінің жеткізу тізбегінде бағдарламаға 2 миллион акр жер бөлді.

Өнімдер

Өнімдерге соя, мақта, күнбағыс тұқымы, канола, жержаңғақ, зығыр тұқымы, пальма ядросы және DAG майынан алынатын майлар мен шрот кіреді, сондай-ақ жүгері кебі, жүгері глютенінен жасалған азық гранулалары, сироп, крахмал, глюкоза, декстроза, кристалдық декстроза, жоғары фруктозалы жүгері сиропы, шоколад, этанол және бидай ұны кіреді. Тұтынушылар - адамдар, мал және отынға қосылатын заттар. 2008 жылдың қаңтар айында ADM компаниясы Daimler AG және Bayer CropScience компанияларымен биоотын өндірісі үшін жатрофаны қолдану мүмкіндіктерін зерттеу бойынша үш жылдық түсіністік меморандумына қол қойды. 2014 жылы Wild Flavors компаниясын сатып алу арқылы ADM өнімдерінің құрамына табиғи хош иістендіргіштер қосылды, ал 2018 жылы Rodelle компаниясын сатып алу арқылы ваниль өнімдері қосылды. Бұл компания ұзақ жылдар бойы азық-түлік және ингредиенттерді өндіруші ретінде танымал, сонымен қатар отын өндірісіне де инвестиция жасады. ADM 2007 жылғы бюджеттегі капиталдық шығындарды шамамен 1,12 миллиард долларға дейін дерлік екі есеге арттырды. Бұл арттыру биоэнергия жобаларына, әсіресе биоэтанол және биодизель өндірісіне бағытталған.

Майлы тұқымдарды өңдеу

Майлы дақылдарды өңдеу сегментіне соя және жұмсақ тұқымдар (мақта тұқымы, күнбағыс тұқымы, канола және зығыр тұқымы) сияқты майлы дақылдарды бастап алу, сату, ұнтақтау және одан әрі өңдеу арқылы өсімдік майы мен ақуыздық тағамдарға айналдырумен байланысты жаһандық қызмет кіреді. 2020 жылдың бірінші тоқсанында, COVID-19 пандемиясы кезінде, «Агроқызметтер және майлы дақылдар» (ADM-нің ең ірі кіріс сегменті) операциялық табысы 422 миллион долларға немесе 1,2%-ға артты.

Жүгері өңдеу

ADM-нің жүгері өңдеу сегменті ылғалды және құрғақ ұнтақтау әрекеттерімен айналысады, оның активтер базасы негізінен АҚШ-тың орталық бөлігінде орналасқан. Жүгері өңдеу сегменті жүгеріден тәттілендіргіштер, крахмал және биоөнімдерге айналдырады. Оның өнімдеріне азық-түлік және сусын өнеркәсібінде қолданылатын ингредиенттер жатады, оның ішінде тәттілендіргіштер, крахмал, сироп, глюкоза (декстроза). Декстроза мен крахмал жүгері өңдеу сегменті үшін биоөнімдер өндірісіне қажетті шикізат ретінде қолданылады.

Ауыл шаруашылығы қызметтері

ADM-нің ауыл шаруашылығы қызметтері сегменті АҚШ-тағы астық көтеру қондырғыларын, жаһандық көлік желісін және порттардағы операцияларын пайдаланып, майлы тұқымдар, жүгері, бидай, мило, сұлы, күріш және арпа сияқты ауыл шаруашылығы тауарын сатып алады, сақтайды, тазартады және тасымалдайды. Бұл тауарларды негізінен азық-түлік және мал азырау үшін қолданылатын ингредиенттер ретінде, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өңдеу өнеркәсібі үшін шикізат ретінде қайта сатады.

Бағаны белгілеу

1993 жылы компания АҚШ Әділет департаментінің лизин бағасын манипуляциялау бойынша тергеуіне түсті. ADM компаниясының жоғары лауазымды басшылары халықаралық лизин нарығында бағаны манипуляциялауға қатысқандығы үшін қылмыстық жазаға тартылды. Сотта ADM президенті компанияға бір ғана фраза шабыт бергенін айтты: "Біздің бәсекелестеріміз – достарымыз, ал клиенттеріміз – жауымыз". 1999 жылы ADM компаниясының үш жоғары лауазымды шенеунігі, оның ішінде вице-президент Майкл Андреас, федералды түрмеге кесілді. Бұған қоса, 1997 жылы компанияға 100 миллион доллар айыппұл салынды, ол сол кездегі АҚШ тарихындағы антимонопольдік ең ірі айыппұл болды. ФБР-дің хабаршысы және лизин бағасын манипуляциялау схемасын ашыққа шығарған Марк Уитакр, ФБР үшін жұмыс істеген кезінде ADM компаниясынан ақша жымқырғаны үшін құқықтық проблемаларға тап болды. Сонымен қатар, ADM компаниясының 2005 жылғы жылдық есебінде айтылғандай, тараптар келісімге келді, нәтижесінде ADM 2005 жылы топтық антимонопольдік сотқа 400 миллион доллар төледі. "The Informant" кітабы осы оқиғаға негізделген құжаттық триллер, кейіннен 2009 жылы "The Informant!" фильміне бейімделді.

Салық төлеуден жалтару

2011 жылы Аргентинада ADM, Bunge, Cargill және LDC әлемдегі төрт ірі астық саудагерлерін қатыстырған трансферттік бағаларды манипуляциялаудың айқын жағдайы анықталды. Аргентинаның мемлекеттік кірістер және кеден қызметі 2008 жылы ауылшаруашылық тауарларының бағасы күрт өскен кезде, бірақ осы төрт компанияның кірісі өте төмен болғандықтан тергеу бастады. Тергеу нәтижесінде компаниялар сату туралы жалған мәлімдемелер бергені және табысын салықтық бейкенттер арқылы немесе бас кеңселер арқылы шығарғандығы айыпталды. Кейбір жағдайларда, олар астық сатып алу үшін фирмалар-көлеңкелерді пайдаланған және Аргентинадағы табысты азайту үшін шығындарды көтергені анықталды. Елдің мемлекеттік кірістер және кеден қызметінің мәліметінше, төленбеген салықтардың жалпы сомасы шамамен 1 миллиард АҚШ долларын құрады. Компаниялар бұл айыптауларды жоққа шығарды. Бүгінгі күнгі жағдай бойынша, Аргентинаның салық органдары швейцариялық бейүкіметтік ұйым Public Eye-дың осы істің қазіргі күйі туралы сауалына жауап берген жоқ. АҚШ-тың Қағаздар және биржалар комиссиясына (SEC) 2018 жылғы жылдық есебінде Bunge компаниясы осы істің әлі де жалғасып жатқанын көрсететін шараларды атап өтті: «2018 жылдың 31 желтоқсанына дейін Bunge компаниясының Аргентинадағы еншілес компаниясы 2006 жылдан 2009 жылға дейінгі кезеңде шамамен 1,276 миллион аргентиналық песоға (шамамен 34 миллион доллар) табыс салығы бойынша есептелген сома алды, сонымен қатар шамамен 4,246 миллион аргентиналық песоға (шамамен 113 миллион доллар) есептелмеген сомаға тиісті пайыздар есептелді».

Шетелдік сыбайлас жемқорлық туралы заңның бұзылуы

2013 жылдың 20 желтоқсанында SEC ADM компаниясын шетелдік еншілес компаниялары арқылы Украина үкіметінің шенеуніктерiне жасалған заңсыз төлемдердi (пара беру) болдырмағаны үшін айыптағандығын хабарлады, бұл FCPA заңын бұзу болып табылады. "Альфред К. Топфер Интернэшнл Украина" (ACTI Украина) компаниясы Иллинойс штатының Орталық округінде FCPA-ның пара беруге қарсы баптарын бұзғандығы үшін өз кінәсін мойындады. Олар 17,8 миллион доллар көлемінде айыппұл төлеуге келісті. Әділет министрлігі де ADM компаниясының ішкі қаржылық бақылау жүйесін құрмағанына байланысты қудалауды тоқтату туралы келісім жасады, бұл Украинада да, Венесуэладағы ADM-нің бірлескен кәсіпорнында да дұрыс емес төлемдерге қатысты. ADM SEC-тің талаптарын өтеу үшін 36 миллион доллардан астам төлеуге келісті, соның нәтижесінде төленген жалпы сома 54 миллион доллардан асты. Швейцариялық үкіметтік емес ұйым Public Eye осы істі жан-жақты зерттеді.

Сонни Пердуу жер сату

2021 жылы «Вашингтон Пост» газетінің жүргізген тергеуі «ADM» компаниясының 2017 жылы ауыл шаруашылығы министрі болып тағайындалған Сонни Пердуге жерді оның шамамен бағаланған құнынан әлдеқайда арзанға сатқанын көрсетті. Этикалық құқықтанушылар бұл сатуға қатысты заңдық және этикалық алаңдаушылықтарды білдіріп, оның пара беруге тең болу мүмкіндігін сұраққа салды. «Вашингтон Пост» хабарлағандай, «ADM» «жерді оның шамамен бағаланған құнының өте аз бөлігіне сатты, дәл сол кезде ауыл шаруашылығы министрінің ықыласты қолдауынан пайда көруге мүмкіндік алды».

Бухгалтерлік есептік әдістер

2020 жылы ADM басқармасы жоғары басшылардың бонустарын тамақтану сегментінің табысына байланысты етуге келісті – бұл компанияның кірісінің 10 пайызынан кемін құрайтын бөлім – бұл түзетілген табысқа байланысты сыйақы берудің қалыпты тәжірибесін алмастырды. 2023 жылдың қаңтарында оның жеті жоғары лауазымды басшысы осы көрсеткіштерді орындаудан асып түскені үшін шамамен 72 миллион долларлық акциялар алды. 2024 жылдың қаңтарында ADM SEC өзінің тамақтану бизнесіндегі «сегментішілік операциялар» бойынша есеп беру практикалары туралы ақпарат сұрағанын мәлімдеді. ADM қаржы директорын қызметтен шеттетіп, тоқсандық есеп беруді және жылдық есептерді кейінге шегерді, сондай-ақ SEC тергеуіне қатысуға дайын екенін хабарлады. 2024 жылдың наурызында ФБР агенттері Манхэттендегі АҚШ прокурорының кеңсесінен уәкілеттік алған сотқа шақыру қағаздарын ADM-нің қазіргі және бұрынғы қызметкерлеріне жеткізді.